দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ চতুৰ্থ খণ্ড: মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি (Mill’s Methods of Experimental Enquiry) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
চতুৰ্থ খণ্ড: মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
- পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি: কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ কৰিবলৈ তৰ্কবিজ্ঞানী জে. এছ. মিলে (J.S. Mill) পাঁচটা পদ্ধতিৰ উদ্ভাৱন কৰিছিল। এইবোৰক মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতি বা আগমনাত্মক পদ্ধতি বোলা হয়।
- অপসৰণৰ সূত্ৰ (Canons of Elimination): মিলৰ পদ্ধতিসমূহ অপসৰণ বা বৰ্জন (Elimination) প্ৰক্ৰিয়াৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। অপসৰণ মানে হ’ল কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰোঁতে অপ্ৰাসংগিক বিষয়সমূহক বাদ দিয়া।
- মিলৰ পাঁচটা পদ্ধতি:
১. অন্বয়ী প্ৰণালী (Method of Agreement): ই মূলতঃ নিৰীক্ষণৰ প্ৰণালী। ইয়াত একাধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত কেৱল এটা বিষয়ত ‘অন্বয়’ বা মিল থাকে। সেই মিল থকা বিষয়টোৱেই কাৰ্য বা কাৰণ। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
২. ব্যতিৰেকী প্ৰণালী (Method of Difference): ই মূলতঃ পৰীক্ষণৰ প্ৰণালী। ইয়াত দুটা দৃষ্টান্ত লোৱা হয় (এটা সদৰ্থক, এটা নঞৰ্থক)। দুয়োটা দৃষ্টান্তৰ মাজত কেৱল এটা বিষয়ত ‘ব্যতিৰেক’ বা অমিল থাকে। সেই অমিল থকা বিষয়টোৱেই কাৰণ। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
৩. মিশ্ৰ অন্বয়ী ব্যতিৰেকী প্ৰণালী (Joint Method of Agreement and Difference): ই অন্বয়ী আৰু ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ সংমিশ্ৰণ। ইয়াত সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক দুয়োবিধ দৃষ্টান্তৰ সহায়ত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা হয়।
৪. সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী (Method of Concomitant Variation): যেতিয়া দুটা ঘটনাৰ পৰিমাণগত হ্ৰাস-বৃদ্ধি একেলগে হয় (হয় একে দিশত, নহয় বিপৰীত দিশত), তেতিয়া সিহঁতৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ থাকে। ই দুই প্ৰকাৰৰ: একমুখী (Direct) আৰু বিপৰীতমুখী (Inverse)।
৫. পৰিশেষ প্ৰণালী (Method of Residues): কোনো এটা জটিল কাৰ্যৰ যিখিনি অংশৰ কাৰণ পূৰ্বৰে পৰা জ্ঞাত, সেইখিনি বাদ দি কাৰ্যটোৰ অৱশিষ্ট (Residue) অংশৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰা প্ৰণালী।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ সংক্ষিপ্ত উত্তৰ দিয়া—
(ক) মিলে কেইটা পদ্ধতি স্বীকাৰ কৰিছে? সেইবোৰ কি কি?
উত্তৰ: মিলে পাঁচটা পদ্ধতি স্বীকাৰ কৰিছে। সেইবোৰ হ’ল: (১) অন্বয়ী প্ৰণালী, (২) ব্যতিৰেকী প্ৰণালী, (৩) মিশ্ৰ অন্বয়ী ব্যতিৰেকী প্ৰণালী, (৪) সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী, আৰু (৫) পৰিশেষ প্ৰণালী।
(খ) মিলৰ মতে মুখ্য পৰীক্ষণ দুটা কি কি?
উত্তৰ: মিলৰ মতে মুখ্য পৰীক্ষণমূলক প্ৰণালী দুটা হ’ল— ব্যতিৰেকী প্ৰণালী আৰু পৰিশেষ প্ৰণালী (কাৰণ এই দুটা প্ৰণালী মূলতঃ পৰীক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল)।
(গ) মিলৰ আৰোহী পদ্ধতিৰ (পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ) লক্ষ্য কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক ঘটনাসমূহৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ কৰাই হ’ল মিলৰ পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিৰ মূল লক্ষ্য।
(ঘ) “অপসৰণ পদ্ধতি” বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰোঁতে প্ৰাসংগিক বিষয়ত মনোনিৱেশ কৰি অপ্ৰাসংগিক বা আকস্মিক বিষয়সমূহক বাদ দিয়া বা বৰ্জন কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই অপসৰণ পদ্ধতি বোলে।
(ঙ) ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ বাবে কেইটা দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন হয়?
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ বাবে মাত্ৰ দুটা দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন হয় (এটা সদৰ্থক আৰু এটা নঞৰ্থক দৃষ্টান্ত)।
(চ) কাকতালীয় দোষ কি?
উত্তৰ: কোনো এটা ঘটনাৰ যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই (যিটো প্ৰকৃততে কাৰণ নহয়) কাৰণ বুলি ভুলকৈ ধৰি ল’লে যি দোষৰ সৃষ্টি হয়, তাক কাকতালীয় দোষ (Fallacy of Post hoc ergo propter hoc) বোলে।
(ছ) অন্বয়ী প্ৰণালীৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত নে?
উত্তৰ: নহয়, অন্বয়ী প্ৰণালীৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত নহয়, ই সম্ভাৱনামূলক।
(জ) মিলৰ ব্যতিৰেকী পদ্ধতি অপসৰণৰ কোন সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত?
উত্তৰ: মিলৰ ব্যতিৰেকী পদ্ধতি অপসৰণৰ দ্বিতীয় সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত (অৰ্থাৎ, কাৰ্যৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ যদি পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কোনো অংশ বাদ দিব নোৱাৰি, তেন্তে সেই অংশটোৱেই কাৰণ)।
(ঝ) একমুখী সহ-পৰিৱৰ্তন কাক বোলে?
উত্তৰ: কোনো এটা ঘটনাৰ পৰিমাণ হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ লগে লগে যদি আন এটা ঘটনাৰ পৰিমাণৰো একে দিশতে হ্ৰাস-বৃদ্ধি হয় (অৰ্থাৎ এটা বাঢ়িলে আনটোও বাঢ়ে, এটা কমিলে আনটোও কমে), তেনেহ’লে তাক একমুখী বা প্ৰত্যক্ষ সহ-পৰিৱৰ্তন বোলে।
২। উদাহৰণ দিয়া—
(ক) বিপৰীতমুখী সহ-পৰিৱৰ্তন: বজাৰত কোনো বস্তুৰ যোগান বাঢ়িলে তাৰ মূল্য হ্ৰাস পায়, আৰু যোগান হ্ৰাস পালে মূল্য বৃদ্ধি পায়।
(খ) কাকতালীয় দোষ: আকাশত ধূমকেতু দেখাৰ পিছতেই দেশৰ ৰজাৰ মৃত্যু হ’ল। গতিকে ধূমকেতু ওলোৱাটোৱেই ৰজাৰ মৃত্যুৰ কাৰণ।
(গ) ব্যতিৰেকী প্ৰণালী: বায়ুপূৰ্ণ কাঁচৰ পাত্ৰ এটাত বৈদ্যুতিক ঘণ্টা বজালে শব্দ শুনা যায় (সদৰ্থক দৃষ্টান্ত)। পাত্ৰটোৰ পৰা বায়ুখিনি আঁতৰাই ঘণ্টা বজালে শব্দ শুনা নাযায় (নঞৰ্থক দৃষ্টান্ত)। গতিকে বায়ুৰ উপস্থিতিয়েই শব্দ শুনাৰ কাৰণ।
(ঘ) পৰিশেষ প্ৰণালী: মালভৰ্তি গাড়ী এখনৰ ওজন ৩ টন। গাড়ীখনৰ নিজৰ ওজন ১ টন বুলি আমাৰ পূৰ্বজ্ঞাত। গতিকে পৰিশেষ প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰি সিদ্ধান্ত কৰা হ’ল যে মালখিনিৰ ওজন ২ টন।
(ঙ) প্ৰকৃতিগত দোষ: অন্বয়ী প্ৰণালীৰ প্ৰকৃতিগত দোষ হ’ল নানাকাৰণবাদৰ সম্ভাৱনীয়তা। (যেনে: ৰামৰ মৃত্যু ৰোগত, হৰিৰ মৃত্যু দুৰ্ঘটনাত হ’ব পাৰে)।
৩। চমুটোকা লিখা—
(ক) সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী: যি প্ৰণালীত দুটা ঘটনাৰ পৰিমাণগত হ্ৰাস-বৃদ্ধি একেলগে ঘটা পৰ্যবেক্ষণ কৰি সিহঁতৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা হয়, তাক সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ: একমুখী আৰু বিপৰীতমুখী। যিবোৰ স্থায়ী কাৰণক (যেনে: উত্তাপ, মাধ্যাকৰ্ষণ) সম্পূৰ্ণৰূপে অপসৰণ কৰিব নোৱাৰি, তাত এই প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰা হয়।
(খ) একমুখী সহ-পৰিৱৰ্তন: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ঝ’ চাওক)। উদাহৰণস্বৰূপে, উত্তাপ বাঢ়িলে থাৰ্মোমিটাৰৰ পাৰা ওপৰলৈ উঠে আৰু উত্তাপ কমিলে পাৰা তললৈ নামে।
(গ) অপসৰণৰ সূত্ৰ: কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰোঁতে অপ্ৰাসংগিক বিষয়সমূহ বৰ্জন কৰাৰ নিয়মবোৰকেই অপসৰণৰ সূত্ৰ বোলে। মিলৰ পদ্ধতিসমূহ এই সূত্ৰবোৰৰ ওপৰতেই প্ৰতিষ্ঠিত। প্ৰধান সূত্ৰ দুটা হ’ল: (১) যিটো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা বাদ দিলেও কাৰ্যটো ঘটে, সি কাৰণ হ’ব নোৱাৰে। (২) যিটো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা বাদ দিলে কাৰ্যটো নঘটে, সি কাৰণ হ’বই লাগিব।
(ঘ) ব্যৱহাৰিক অপূৰ্ণতা: অন্বয়ী প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰোঁতে ব্যৱহাৰিক ক্ষেত্ৰত যি অসুবিধাৰ সৃষ্টি হয়, তাক ব্যৱহাৰিক অপূৰ্ণতা বোলে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল প্ৰয়োজনীয় দৃষ্টান্ত সংগ্ৰহৰ অসুবিধা। প্ৰকৃতিৰ সকলো ঘটনা আমাৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে, সেয়েহে প্ৰয়োজন অনুসৰি সদায় দৃষ্টান্ত বিচাৰি পোৱা নাযায়।
(ঙ) কাকতালীয় দোষ: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘চ’ আৰু ২ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ চাওক)।
৪। উত্তৰ দিয়া—
(ক) অপসৰণৰ সূত্ৰ কেইটা আৰু কি কি?
উত্তৰ: অপসৰণৰ সূত্ৰ প্ৰধানকৈ চাৰিটা:
১. কাৰ্যৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ যদি পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কোনো অংশ বাদ দিব পাৰি, সেই অংশ কাৰণ হ’ব নোৱাৰে। (অন্বয়ী প্ৰণালীৰ ভিত্তি)
২. কাৰ্যৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ যদি পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ কোনো অংশ বাদ দিব নোৱাৰি, সেই অংশ কাৰণ হ’বই লাগিব। (ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ ভিত্তি)
৩. পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা এটাৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ লগত যদি অনুৱৰ্তী ঘটনাৰো হ্ৰাস-বৃদ্ধি হয়, তেন্তে সিহঁতৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ থাকে। (সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালীৰ ভিত্তি)
৪. (যোচেফৰ মতে) কোনো এটা ঘটনাক যদি কোনো কাৰ্যৰ কাৰণ বুলি জনা যায়, তেনেহ’লে সি অন্য ঘটনাৰ কাৰণ হ’ব নোৱাৰে। (পৰিশেষ প্ৰণালীৰ ভিত্তি)
(খ) উদাহৰণসহ অন্বয়ী প্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালীৰ সূত্ৰ অনুসৰি, “অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থকা দুটা বা ততোধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত যদি কোনো এটা মাত্ৰ সামান্য সংস্থিতি থাকে, তেনেহ’লে সেইটোৱেই অন্বেষণীয় ঘটনাৰ কাৰণ বা কাৰ্য হ’ব।”
উদাহৰণ: ধৰা হ’ল, ‘মেলেৰিয়া জ্বৰ’ কাৰ্য। ইয়াৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ কেইবাজনো মেলেৰিয়া ৰোগীৰ দৃষ্টান্ত নিৰীক্ষণ কৰা হ’ল। দেখা গ’ল যে তেওঁলোকৰ খোৱা পানী, বাসস্থান, বয়স আদিৰ ক্ষেত্ৰত বহুত পাৰ্থক্য আছে। কিন্তু তেওঁলোকৰ মাজত মিল থকা একমাত্ৰ বিষয়টো হ’ল— সকলোকেইজনকে ‘এনোফিলিছ মহে কামুৰিছে’। গতিকে সিদ্ধান্ত কৰা হ’ল যে এনোফিলিছ মহৰ কামোৰেই মেলেৰিয়া জ্বৰৰ কাৰণ।
(গ) অন্বয়ী প্ৰণালী প্ৰয়োগৰ তিনিটা অসুবিধা লিখি তাক দূৰ কৰাৰ উপায় বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালীৰ তিনিটা অসুবিধা হ’ল:
১. ব্যৱহাৰিক দোষ: প্ৰয়োজনীয় দৃষ্টান্ত সংগ্ৰহ কৰা কঠিন, কাৰণ প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰ আমাৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে।
২. প্ৰকৃতিগত দোষ (নানাকাৰণবাদ): এই প্ৰণালী নানাকাৰণবাদৰ দোষৰ পৰা মুক্ত নহয়। একেটা কাৰ্য বেলেগ বেলেগ কাৰণত হ’ব পাৰে।
৩. সহ-অৱস্থান আৰু সহকাৰ্য সম্বন্ধ পৃথক কৰাৰ অসুবিধা: এই প্ৰণালীয়ে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধক সহ-অৱস্থান (যেনে: কাউৰীৰ ৰং আৰু মাত) বা সহকাৰ্য (যেনে: দিন আৰু ৰাতি) সম্বন্ধৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰে।
দূৰ কৰাৰ উপায়: দৃষ্টান্তৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰিলে আৰু অন্বয়ী প্ৰণালীৰ সলনি ‘অন্বয়ী-ব্যতিৰেকী প্ৰণালী’ প্ৰয়োগ কৰিলে এই দোষসমূহ বহু পৰিমাণে হ্ৰাস কৰিব পাৰি।
(ঘ) ব্যতিৰেকী প্ৰণালী কাক বোলে? ইয়াক কিয় আৱিষ্কাৰৰ প্ৰণালী বোলা হয়?
উত্তৰ: যি প্ৰণালীত দুটা দৃষ্টান্ত লোৱা হয়— এটাত অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থাকে (সদৰ্থক) আৰু আনটোটো অনুপস্থিত থাকে (নঞৰ্থক), আৰু দুয়োটা দৃষ্টান্তৰ মাজত কেৱল এটা বিষয়ৰ বাহিৰে আন সকলো বিষয়ত সম্পূৰ্ণ মিল থাকে, তেন্তে সেই অমিল থকা বিষয়টোৱেই ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য।
ইয়াক আৱিষ্কাৰৰ প্ৰণালী (Method of Discovery) লগতে প্ৰমাণৰ প্ৰণালী (Method of Proof) বোলা হয়, কাৰণ ই পৰীক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পৰীক্ষাগাৰত অপ্ৰাসংগিক বিষয়সমূহক সম্পূৰ্ণৰূপে অপসৰণ কৰি, কেৱল প্ৰয়োজনীয় বিষয়টোক পৰিৱৰ্তন কৰি কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিশ্চিতভাৱে আৱিষ্কাৰ আৰু প্ৰমাণ কৰিব পাৰি।
(ঙ) উদাহৰণসহ সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মিলৰ সূত্ৰ অনুসৰি, “কোনো এটা ঘটনাৰ কোনো ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন হ’লে যদি অন্য এটা ঘটনাৰো কোনো বিশেষ ধৰণৰ পৰিৱৰ্তন হয়, তেনেহ’লে সেই ঘটনাটো আন ঘটনাটোৰ কাৰণ বা কাৰ্য হ’ব।”
যিবোৰ স্থায়ী কাৰণক (যেনে: উত্তাপ, মাধ্যাকৰ্ষণ) সম্পূৰ্ণৰূপে অপসৰণ কৰিব নোৱাৰি, তাত এই প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰা হয়।
উদাহৰণ: উত্তাপ বাঢ়িলে থাৰ্মোমিটাৰৰ পাৰা ওপৰলৈ উঠে আৰু উত্তাপ কমিলে পাৰা তললৈ নামে। ইয়াত উত্তাপৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ লগে লগে পাৰাৰ অৱস্থানৰো হ্ৰাস-বৃদ্ধি ঘটিছে। গতিকে উত্তাপৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধিয়েই থাৰ্মোমিটাৰৰ পাৰা উঠা-নমাৰ কাৰণ।
(চ) পৰিশেষ পদ্ধতি কাক বোলে? ই ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ এক বিশেষ ৰূপ নেকি?
উত্তৰ: মিলৰ মতে, “যদি কোনো ঘটনাৰ কোনো অংশক পূৰ্বজ্ঞাত আগমনৰ পৰা কোনো বিশেষ পূৰ্বৱৰ্তী অংশৰ কাৰ্য বুলি জনা যায়, তেনেহ’লে সমগ্ৰ ঘটনাৰ পৰা সেই অংশক বাদ দিলে যি অংশ অৱশিষ্ট থাকে, সেই অংশটো পূৰ্বৱৰ্তী অৱশিষ্ট অংশৰ কাৰ্য হ’ব।”
হয়, পৰিশেষ প্ৰণালীক ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ এক বিশেষ ৰূপ বুলি ক’ব পাৰি। কাৰণ ব্যতিৰেকী প্ৰণালীত যেনেকৈ অপ্ৰাসংগিক বিষয়সমূহক পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা বাদ দিয়া হয়, পৰিশেষ প্ৰণালীতো পূৰ্বজ্ঞাত কাৰণসমূহক মানসিকভাৱে বা গাণিতিকভাৱে বাদ দি (বৰ্জন কৰি) অৱশিষ্ট কাৰণটো নিৰ্ণয় কৰা হয়।
(ছ) উপযুক্ত উদাহৰণেৰে মিশ্ৰ অন্বয়ী ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এই প্ৰণালীত দুটা শ্ৰেণীৰ দৃষ্টান্ত লোৱা হয়— এটা সদৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী আৰু এটা নঞৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী। সদৰ্থক শ্ৰেণীৰ দৃষ্টান্তবোৰত অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থাকে আৰু সিহঁতৰ মাজত এটা মাত্ৰ বিষয়ত মিল থাকে। নঞৰ্থক শ্ৰেণীৰ দৃষ্টান্তবোৰত অন্বেষণীয় ঘটনাটো অনুপস্থিত থাকে আৰু সেই বিশেষ বিষয়টোও অনুপস্থিত থাকে।
উদাহৰণ: যিবোৰ অঞ্চলত এনোফিলিছ মহ আছে, তাত মেলেৰিয়া ৰোগ হয় (সদৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী)। আনহাতে, যিবোৰ অঞ্চলত এনোফিলিছ মহ নাই, সেইবোৰ অঞ্চলত মেলেৰিয়া ৰোগ নহয় (নঞৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী)। গতিকে সিদ্ধান্ত কৰা হ’ল যে এনোফিলিছ মহেই মেলেৰিয়াৰ কাৰণ।
(জ) সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালীৰ দুটা সুবিধা আৰু দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰ:
সুবিধা: (১) স্থায়ী কাৰণসমূহ (যেনে: বায়ুচাপ, উত্তাপ) যিবোৰক সম্পূৰ্ণৰূপে অপসৰণ কৰিব নোৱাৰি, সেইবোৰৰ ক্ষেত্ৰত এই প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি। (২) পৰিমাণগত পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত কেৱল এই প্ৰণালীয়েহে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰে।
অসুবিধা: (১) এই প্ৰণালী কেৱল পৰিমাণগত পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য, গুণগত পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত নহয়। (২) পৰিমাণগত হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সীমা থাকে। সীমা অতিক্ৰম কৰিলে এই প্ৰণালীয়ে কাম নকৰে (যেনে: পানী বেছি ঠাণ্ডা কৰিলে বৰফ হৈ আয়তন বাঢ়ি যায়)।
(ঝ) “ব্যতিৰেকী প্ৰণালী মূলতঃ পৰীক্ষণমূলক প্ৰণালী” – ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰিবলৈ আমাক এনে দুটা দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন য’ত কেৱল মাত্ৰ এটা বিষয়ত অমিল থাকে আৰু বাকী সকলো বিষয়ত সম্পূৰ্ণ মিল থাকে। প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত (নিৰীক্ষণত) এনেকুৱা দুটা দৃষ্টান্ত বিচাৰি পোৱাটো প্ৰায় অসম্ভৱ, কাৰণ প্ৰকৃতি অতি জটিল। কেৱল পৰীক্ষাগাৰতহে (পৰীক্ষণত) বিজ্ঞানী এজনে কৃত্ৰিমভাৱে পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি, অপ্ৰাসংগিক বিষয়বোৰ আঁতৰাই, কেৱল এটা বিষয়ৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাই দুটা নিখুঁত দৃষ্টান্ত প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে। সেয়েহে ব্যতিৰেকী প্ৰণালী সম্পূৰ্ণৰূপে পৰীক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ইয়াক পৰীক্ষণমূলক প্ৰণালী বোলা হয়।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মিলৰ কোনটো পদ্ধতিক ‘আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি’ (Method of Discovery) বোলা হয়? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালীক (Method of Agreement) আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি বোলা হয়।
২. মিলৰ কোনটো পদ্ধতিক ‘প্ৰমাণৰ পদ্ধতি’ (Method of Proof) বোলা হয়? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালীক (Method of Difference) প্ৰমাণৰ পদ্ধতি বোলা হয়।
৩. অপসৰণৰ প্ৰথম সূত্ৰটোৰ ওপৰত মিলৰ কোনটো পদ্ধতি প্ৰতিষ্ঠিত? (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালী।
৪. স্থায়ী কাৰণৰ (Permanent cause) ক্ষেত্ৰত মিলৰ কোনটো পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়? (AHSEC 2018, 2023)
উত্তৰ: সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী (Method of Concomitant Variation)।
৫. কাকতালীয় দোষ মিলৰ কোনটো পদ্ধতিৰ ভুল প্ৰয়োগৰ ফলত হয়? (AHSEC 2021, 2025 Expected)
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ (Method of Difference) ভুল প্ৰয়োগৰ ফলত (বিশেষকৈ নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰয়োগ কৰিলে)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. অন্বয়ী প্ৰণালী আৰু ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. অন্বয়ী প্ৰণালী মূলতঃ নিৰীক্ষণৰ প্ৰণালী। ব্যতিৰেকী প্ৰণালী মূলতঃ পৰীক্ষণৰ প্ৰণালী।
২. অন্বয়ী প্ৰণালীত একাধিক (দুটাতকৈ বেছি) দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন। ব্যতিৰেকী প্ৰণালীত মাত্ৰ দুটা দৃষ্টান্তৰ প্ৰয়োজন।
৩. অন্বয়ী প্ৰণালী অপসৰণৰ প্ৰথম সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। ব্যতিৰেকী প্ৰণালী অপসৰণৰ দ্বিতীয় সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৪. অন্বয়ী প্ৰণালীৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক। ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
৭. পৰিশেষ প্ৰণালীৰ এটা বাস্তৱ উদাহৰণ দিয়া আৰু ইয়াৰ এটা সুবিধা লিখা। (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
বাস্তৱ উদাহৰণ: এখন মালভৰ্তি ট্ৰাকৰ ওজন ১০ টন। ট্ৰাকখনৰ নিজৰ ওজন ৩ টন বুলি আমাৰ পূৰ্বজ্ঞাত। পৰিশেষ প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰি আমি সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰোঁ যে মালখিনিৰ ওজন ৭ টন।
সুবিধা: যিবোৰ জটিল কাৰ্যৰ কিছু অংশৰ কাৰণ আমি আগতেই জানো, সেইবোৰৰ অৱশিষ্ট অংশৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ এই প্ৰণালী অতি উপযোগী। বিজ্ঞানৰ বহুতো নতুন আৱিষ্কাৰ (যেনে: আৰ্গন গেছৰ আৱিষ্কাৰ) এই প্ৰণালীৰ জৰিয়তে হৈছে।
৮. “অন্বয়ী প্ৰণালী নানাকাৰণবাদ দোষৰ পৰা মুক্ত নহয়।” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালীত আমি বিভিন্ন দৃষ্টান্তৰ মাজত থকা একমাত্ৰ মিল থকা বিষয়টোক কাৰণ বুলি ধৰি লওঁ। কিন্তু নানাকাৰণবাদ অনুসৰি, একেটা কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বেলেগ বেলেগ কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে। ধৰা হ’ল, ‘ক’, ‘খ’, আৰু ‘গ’ নামৰ তিনিজন ব্যক্তিৰ পেটৰ অসুখ হৈছে। ‘ক’ই বিস্কুট আৰু চাহ খাইছিল, ‘খ’ই ৰুটি আৰু চাহ খাইছিল, ‘গ’ই ভাত আৰু চাহ খাইছিল। অন্বয়ী প্ৰণালী অনুসৰি ‘চাহ’ খোৱাটোৱেই পেটৰ অসুখৰ কাৰণ হ’ব। কিন্তু প্ৰকৃততে ‘ক’ৰ বিস্কুটৰ বাবে, ‘খ’ৰ ৰুটিৰ বাবে অসুখ হ’ব পাৰে। সেয়েহে অন্বয়ী প্ৰণালী নানাকাৰণবাদ দোষৰ পৰা মুক্ত নহয়।
৯. সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালীৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ (অসুবিধাসমূহ) কি কি? (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) এই প্ৰণালী কেৱল পৰিমাণগত পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰতহে প্ৰযোজ্য, গুণগত পৰিৱৰ্তনৰ ক্ষেত্ৰত নহয়। (২) পৰিমাণগত হ্ৰাস-বৃদ্ধিৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সীমা থাকে। সীমা অতিক্ৰম কৰিলে এই প্ৰণালীয়ে কাম নকৰে (যেনে: পানী ০° চেলচিয়াছৰ তললৈ গ’লে সংকুচিত হোৱাৰ সলনি প্ৰসাৰিতহে হয়)। (৩) ই কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৰু সহ-অৱস্থান বা সহকাৰ্য সম্বন্ধৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে।
১০. মিশ্ৰ অন্বয়ী ব্যতিৰেকী প্ৰণালীক কিয় ‘দ্বৈত অন্বয়ী প্ৰণালী’ (Double Method of Agreement) বোলা হয়? (AHSEC 2019, 2025 Expected) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: মিশ্ৰ অন্বয়ী ব্যতিৰেকী প্ৰণালীত দুটা শ্ৰেণীৰ দৃষ্টান্ত লোৱা হয়। প্ৰথমটো হ’ল সদৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী, য’ত অন্বেষণীয় ঘটনাটো উপস্থিত থাকে আৰু সিহঁতৰ মাজত এটা বিষয়ত ‘অন্বয়’ বা মিল থাকে। দ্বিতীয়টো হ’ল নঞৰ্থক দৃষ্টান্তৰ শ্ৰেণী, য’ত অন্বেষণীয় ঘটনাটো অনুপস্থিত থাকে আৰু সেই বিশেষ বিষয়টোৰ অনুপস্থিতিৰ ক্ষেত্ৰতো সিহঁতৰ মাজত ‘অন্বয়’ বা মিল থাকে। যিহেতু ইয়াত সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক দুয়োটা শ্ৰেণীতে ‘অন্বয়’ বা মিলৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, সেয়েহে ইয়াক দ্বৈত অন্বয়ী প্ৰণালী বোলা হয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মিলৰ কোনটো পদ্ধতিক ‘পৰীক্ষামূলক প্ৰণালী’ (Method of Experiment) বোলা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালীক (Method of Difference)।
২. ‘অপসৰণ’ (Elimination) শব্দৰ অৰ্থ কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: অপসৰণ শব্দৰ অৰ্থ হ’ল ‘বাদ দিয়া’ বা ‘বৰ্জন কৰা’। কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰোঁতে অপ্ৰাসংগিক বিষয়সমূহ বৰ্জন কৰাকে অপসৰণ বোলে।
৩. ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ এটা অসুবিধা লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালী প্ৰয়োগ কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা দুটা নিখুঁত দৃষ্টান্ত (য’ত কেৱল এটা বিষয়তহে অমিল থাকে) প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত (নিৰীক্ষণত) পোৱাটো প্ৰায় অসম্ভৱ।
৪. পৰিশেষ প্ৰণালী অপসৰণৰ কোনটো সূত্ৰৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰিশেষ প্ৰণালী অপসৰণৰ চতুৰ্থ সূত্ৰৰ (যোচেফৰ মতে) ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৫. সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: সহ-পৰিৱৰ্তন প্ৰণালী দুই প্ৰকাৰৰ: (ক) একমুখী বা প্ৰত্যক্ষ সহ-পৰিৱৰ্তন আৰু (খ) বিপৰীতমুখী বা পৰোক্ষ সহ-পৰিৱৰ্তন।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. সাংকেতিক উদাহৰণৰ সৈতে অন্বয়ী প্ৰণালী বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: অন্বয়ী প্ৰণালীত একাধিক দৃষ্টান্তৰ মাজত কেৱল এটা বিষয়ত মিল থাকে।
সাংকেতিক উদাহৰণ:
| দৃষ্টান্তৰ সংখ্যা | পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা (কাৰণ) | অনুৱৰ্তী ঘটনা (কাৰ্য) |
|---|---|---|
| ১ম | A B C | a b c |
| ২য় | A M N | a m n |
| ৩য় | A P Q | a p q |
ওপৰৰ দৃষ্টান্ত তিনিটাত দেখা গৈছে যে পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাৰ ফালৰ পৰা কেৱল ‘A’ আৰু অনুৱৰ্তী ঘটনাৰ ফালৰ পৰা কেৱল ‘a’ সকলোতে উপস্থিত আছে (অৰ্থাৎ অন্বয় বা মিল আছে)। বাকী সকলো বিষয় বেলেগ বেলেগ। গতিকে সিদ্ধান্ত কৰা হ’ল যে ‘A’ হ’ল ‘a’ ৰ কাৰণ।
৭. সাংকেতিক উদাহৰণৰ সৈতে ব্যতিৰেকী প্ৰণালী বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যতিৰেকী প্ৰণালীত দুটা দৃষ্টান্ত লোৱা হয়— এটা সদৰ্থক আৰু এটা নঞৰ্থক। দুয়োটাৰ মাজত কেৱল এটা বিষয়ত অমিল (ব্যতিৰেক) থাকে।
সাংকেতিক উদাহৰণ:
| দৃষ্টান্ত | পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা | অনুৱৰ্তী ঘটনা |
|---|---|---|
| সদৰ্থক | A B C | a b c |
| নঞৰ্থক | B C | b c |
ইয়াত প্ৰথম দৃষ্টান্তটোত ‘A’ উপস্থিত আছে আৰু লগে লগে ‘a’ ও উপস্থিত আছে। দ্বিতীয় দৃষ্টান্তটোত ‘A’ অনুপস্থিত থকাৰ লগে লগে ‘a’ ও অনুপস্থিত হৈছে। বাকী ‘B’ আৰু ‘C’ দুয়োটাতে একে আছে। গতিকে ‘A’ আৰু ‘a’ ৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আছে। অৰ্থাৎ ‘A’ হ’ল ‘a’ ৰ কাৰণ।
৮. অন্বয়ী প্ৰণালীৰ দুটা সুবিধা আৰু দুটা অসুবিধা লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
সুবিধা:
(১) প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰ ব্যাপক: ই মূলতঃ নিৰীক্ষণৰ প্ৰণালী হোৱা বাবে ইয়াক প্ৰকৃতিৰ যিকোনো ক্ষেত্ৰতে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি।
(২) কাৰ্য আৰু কাৰণ উভয় দিশত প্ৰয়োগ: এই প্ৰণালীৰ সহায়ত কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ আৰু কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈ— দুয়ো দিশতে অগ্ৰসৰ হ’ব পাৰি।
অসুবিধা:
(১) নানাকাৰণবাদৰ দোষ: এই প্ৰণালী নানাকাৰণবাদৰ দোষৰ পৰা মুক্ত নহয়। একেটা কাৰ্য বেলেগ বেলেগ কাৰণত হ’ব পাৰে, যিটো এই প্ৰণালীয়ে ধৰিব নোৱাৰে।
(২) ব্যৱহাৰিক অপূৰ্ণতা: প্ৰয়োজনীয় দৃষ্টান্ত সংগ্ৰহ কৰাটো সদায় সম্ভৱ নহয়, কাৰণ প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰ আমাৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে।
৯. ব্যতিৰেকী প্ৰণালীৰ দুটা সুবিধা আৰু দুটা অসুবিধা লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
সুবিধা:
(১) নিশ্চিত সিদ্ধান্ত: ই পৰীক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হোৱা বাবে ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সদায় নিশ্চিত স্বভাৱৰ হয়। ইয়াক প্ৰমাণৰ প্ৰণালী বোলা হয়।
(২) প্ৰয়োগ অতি সৰল: কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয়ৰ বাবে ইয়াত মাত্ৰ দুটা দৃষ্টান্তৰহে প্ৰয়োজন হয়।
অসুবিধা:
(১) প্ৰয়োগ ক্ষেত্ৰ সীমিত: ই পৰীক্ষণ নিৰ্ভৰ হোৱা বাবে যিবোৰ ঘটনা গৱেষণাগাৰত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি, তাত ইয়াক প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰি।
(২) কাকতালীয় দোষৰ সম্ভাৱনা: যদি ইয়াক নিৰীক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত সাৱধানতাৰে প্ৰয়োগ কৰা নহয়, তেন্তে কাকতালীয় দোষ ঘটাৰ প্ৰবল সম্ভাৱনা থাকে।
১০. মিলৰ পৰীক্ষণমূলক অনুসন্ধান পদ্ধতিসমূহৰ মূল্যায়ন কৰা (Assessment of Mill’s Methods)। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী জে. এছ. মিলে আগবঢ়োৱা পৰীক্ষণমূলক পদ্ধতিসমূহ বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ ক্ষেত্ৰত অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই পদ্ধতিসমূহৰ জৰিয়তে প্ৰকৃতিৰ জটিল ঘটনাসমূহৰ মাজৰ পৰা অপ্ৰাসংগিক বিষয়বোৰ বাদ দি প্ৰকৃত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰিব পাৰি।
অৱশ্যে, সমালোচকসকলৰ মতে এই পদ্ধতিসমূহ সম্পূৰ্ণ ত্ৰুটিমুক্ত নহয়। এইবোৰক প্ৰকৃততে ‘আৱিষ্কাৰৰ পদ্ধতি’ (Methods of Discovery) বুলি ক’ব নোৱাৰি, কাৰণ কোনো এটা ঘটনাৰ কাৰণ আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ প্ৰথমে বিজ্ঞানীজনৰ মনত এটা ‘প্ৰকল্প’ (Hypothesis) বা আনুমানিক ধাৰণা আহিব লাগিব। মিলৰ পদ্ধতিসমূহে নিজে নিজে কাৰণ আৱিষ্কাৰ কৰিব নোৱাৰে।
তথাপিও, মনলৈ অহা প্ৰকল্পটোক পৰীক্ষা কৰি প্ৰমাণ কৰিবলৈ (Methods of Proof) আৰু অপ্ৰাসংগিক বিষয় বৰ্জন কৰিবলৈ মিলৰ পদ্ধতিসমূহৰ কোনো বিকল্প নাই। বিজ্ঞানৰ জগতত এই পদ্ধতিসমূহৰ ব্যৱহাৰিক মূল্য অপৰিসীম।
