AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ তৃতীয় অধ্যায়: আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি (Material Grounds of Induction) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
তৃতীয় অধ্যায়: আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি: আগমন অনুমানৰ সিদ্ধান্তৰ বস্তুগত সত্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ যি ভিত্তিৰ প্ৰয়োজন হয়, তাক বস্তুগত ভিত্তি বোলে। নিৰীক্ষণ (Observation) আৰু পৰীক্ষণ (Experiment) হ’ল আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি।
পৰ্যবেক্ষণ (Observation): নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে সুনিয়ন্ত্ৰিত আৰু সুষ্পষ্ট প্ৰত্যক্ষক পৰ্যবেক্ষণ বোলে। নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ দুয়োটা পৰ্যবেক্ষণৰেই দুটা প্ৰকাৰ।
নিৰীক্ষণ (Simple Observation): প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে কোনো প্ৰাকৃতিক ঘটনাক পদ্ধতিগতভাৱে আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে কৰা প্ৰত্যক্ষই হৈছে নিৰীক্ষণ। ইয়াত ঘটনাটো নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে।
পৰীক্ষণ (Experiment): কৃত্ৰিম পৰিৱেশত (যেনে: গৱেষণাগাৰত) নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে কোনো কৃত্ৰিম ঘটনাক প্ৰস্তুত কৰি প্ৰত্যক্ষ কৰাই হৈছে পৰীক্ষণ। ইয়াত পৰিৱেশ আৰু ঘটনা দুয়োটা পৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।
পৰ্যবেক্ষণৰ চৰ্তসমূহ: এটা নিৰ্ভুল পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে তিনিটা চৰ্ত পালন কৰিব লাগে: (১) বৌদ্ধিক চৰ্ত (Intellectual condition), (২) শাৰীৰিক বা দৈহিক চৰ্ত (Physical condition), আৰু (৩) নৈতিক চৰ্ত (Moral condition)।
পৰ্যবেক্ষণৰ দোষ (Fallacies of Observation): পৰ্যবেক্ষণৰ চৰ্তসমূহ পালন নকৰিলে পৰ্যবেক্ষণত ভুল হয়। ই দুই প্ৰকাৰৰ:
১. অপৰ্যবেক্ষণ বা অনবেক্ষণ দোষ (Non-observation): প্ৰয়োজনীয় বস্তু বা ঘটনাক লক্ষ্য নকৰা বা নেদেখা দোষ। ই আকৌ দুই প্ৰকাৰৰ: (ক) প্ৰাসংগিক দৃষ্টান্তৰ অপৰ্যবেক্ষণ আৰু (খ) প্ৰাসংগিক পৰিস্থিতিৰ অপৰ্যবেক্ষণ।
২. ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বা কু-পৰ্যবেক্ষণ দোষ (Mal-observation): এটা বস্তুক আন এটা বস্তু বুলি ভুলকৈ প্ৰত্যক্ষ কৰা দোষ (যেনে: ৰছীক সাপ বুলি ভবা)। ই দুই প্ৰকাৰৰ: (ক) ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ আৰু (খ) সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Textbook Solutions)
১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা:
- (ক) পৰীক্ষণ আৰু নিৰীক্ষণৰ ওপৰত আগমন অনুমানৰ বস্তুগত সত্যতা নিৰ্ভৰ কৰে।
- (খ) নিৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ সৃষ্টি।
- (গ) নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য পৰিমাণগত (বা মাত্ৰাগত)।
- (ঘ) নিৰীক্ষণৰ স্থান পৰীক্ষণৰ আগত।
- (ঙ) পৰীক্ষণৰ তুলনাত নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ ব্যাপক।
২। সংক্ষিপ্ত টোকা লিখা:
(ক) সু-নিৰীক্ষণৰ চৰ্তসমূহ: এটা নিৰ্ভুল পৰ্যবেক্ষণ বা নিৰীক্ষণৰ বাবে তিনিটা চৰ্তৰ প্ৰয়োজন: (১) বৌদ্ধিক চৰ্ত: নিৰীক্ষকৰ মনত বিষয়টো জনাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ থাকিব লাগিব। (২) শাৰীৰিক চৰ্ত: নিৰীক্ষকৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ (চকু, কাণ আদি) সুস্থ আৰু সৱল হ’ব লাগিব। (৩) নৈতিক চৰ্ত: নিৰীক্ষকৰ মনটো কু-সংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু পক্ষপাতিত্বৰ পৰা মুক্ত হ’ব লাগিব।
(খ) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ: যি পৰ্যবেক্ষণত ভুল হয়, অৰ্থাৎ এটা বস্তুক আন এটা বেলেগ বস্তু বুলি ভবা হয়, তেনে পৰ্যবেক্ষণক ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বোলে। যেনে: আন্ধাৰত ৰছী এডালক সাপ বুলি ভুল কৰা। ই ইন্দ্ৰিয়ৰ দোষ বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ অনুপযুক্ততাৰ বাবে হয়।
(গ) অনবেক্ষণ দোষ: পৰ্যবেক্ষণৰ সময়ত পৰ্যবেক্ষণৰ লগত সম্পৰ্কিত প্ৰয়োজনীয় বিষয় বা বস্তুক লক্ষ্য নকৰাৰ ফলত যি দোষ ঘটে, তাক অপৰ্যবেক্ষণ বা অনবেক্ষণ দোষ বোলে। যেনে: পৰীক্ষাত ফেইল কৰা ছাত্ৰ এজনে পঢ়া-শুনাত মনোযোগ নিদিয়াটো লক্ষ্য নকৰি, কেৱল পৰীক্ষাৰ দিনা কণী খাই যোৱাটোকে ফেইল কৰাৰ কাৰণ বুলি ভবা।
৩। সংজ্ঞা দিয়া:
(ক) পৰ্যবেক্ষণ: নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে সুনিয়ন্ত্ৰিত আৰু সুষ্পষ্ট প্ৰত্যক্ষক পৰ্যবেক্ষণ বোলে।
(খ) পৰীক্ষণ: কৃত্ৰিম পৰিৱেশত (গৱেষণাগাৰত) নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে কোনো কৃত্ৰিম ঘটনাক প্ৰস্তুত কৰি প্ৰত্যক্ষ কৰাই হৈছে পৰীক্ষণ।
(গ) অনবেক্ষণ দোষ: প্ৰয়োজনীয় বা প্ৰাসংগিক বিষয় বা ঘটনাক লক্ষ্য নকৰাৰ ফলত পৰ্যবেক্ষণত যি দোষ ঘটে, তাক অনবেক্ষণ দোষ বোলে।
(ঘ) ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ: ব্যক্তি বিশেষৰ ক্ষেত্ৰত হোৱা ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণক ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বোলে। যেনে: কোনো এজন ব্যক্তিয়ে আন্ধাৰত ৰছীক সাপ বুলি ভবা।
৪। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ: (১) নিৰীক্ষণত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়, কিন্তু পৰীক্ষণত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়। (২) নিৰীক্ষণত ঘটনাটো নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে, কিন্তু পৰীক্ষণত ঘটনা আৰু পৰিৱেশ দুয়োটা পৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে। (৩) নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ ব্যাপক, পৰীক্ষণৰ পৰিসৰ সীমিত।
(খ) অনবেক্ষণ দোষ আৰু ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ: অনবেক্ষণ দোষত প্ৰাসংগিক বস্তুক লক্ষ্য কৰা নহয় (ই এটা নঞৰ্থক দোষ)। আনহাতে, ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণত এটা বস্তুক আন এটা বস্তু বুলি ভুলকৈ প্ৰত্যক্ষ কৰা হয় (ই এটা সদৰ্থক দোষ)।
(গ) ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ আৰু সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ: ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ কেৱল এজন বা কেইজনমান ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰতহে হয় (যেনে: ৰছীক সাপ দেখা)। সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ সকলো মানুহৰ ক্ষেত্ৰতে একেদৰে হয় (যেনে: ৰেলত গৈ থাকোঁতে বাহিৰৰ গছ-গছনিবোৰ পিছলৈ দৌৰি যোৱা যেন দেখা)।
৫। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) আগমন অনুমানৰ বস্তুগত ভিত্তি কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: দুই প্ৰকাৰৰ: (১) নিৰীক্ষণ আৰু (২) পৰীক্ষণ।
(খ) পৰীক্ষণ আৰু নিৰীক্ষণক আগমন অনুমানৰ বস্তুগত ভিত্তি বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: আগমন অনুমানৰ সিদ্ধান্তৰ বস্তুগত সত্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ বাস্তৱ জগতৰ পৰা দৃষ্টান্ত সংগ্ৰহ কৰিবলগীয়া হয়। এই দৃষ্টান্তসমূহ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ জৰিয়তেহে সংগ্ৰহ কৰা হয়। সেয়েহে ইহঁতক বস্তুগত ভিত্তি বোলা হয়।
(গ) পৰ্যবেক্ষণ দোষ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: দুই প্ৰকাৰৰ: (১) অপৰ্যবেক্ষণ বা অনবেক্ষণ দোষ আৰু (২) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বা কু-পৰ্যবেক্ষণ দোষ।
(ঘ) সৰল পৰ্যবেক্ষণ সম্পূৰ্ণভাৱে নিষ্ক্ৰিয় অভিজ্ঞতানে?
উত্তৰ: নহয়। সৰল পৰ্যবেক্ষণ বা নিৰীক্ষণ সম্পূৰ্ণভাৱে নিষ্ক্ৰিয় নহয়। ইয়াত নিৰীক্ষকজনে শাৰীৰিকভাৱে নিষ্ক্ৰিয় হ’লেও মানসিকভাৱে সক্ৰিয় হৈ থাকিব লাগে (যেনে: মনোযোগ দিয়া, বিশ্লেষণ কৰা)।
(ঙ) সৰল পৰ্যবেক্ষণ কাক বোলে? পৰীক্ষণৰ তুলনাত ইয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত প্ৰাকৃতিক ঘটনাক উদ্দেশ্যমূলকভাৱে প্ৰত্যক্ষ কৰাকে সৰল পৰ্যবেক্ষণ বা নিৰীক্ষণ বোলে।
সুবিধাসমূহ: (১) ইয়াৰ পৰিসৰ পৰীক্ষণতকৈ বহুত ব্যাপক। (২) ইয়াত কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ আৰু কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈ দুয়ো দিশতে অগ্ৰসৰ হ’ব পাৰি। (৩) পৰীক্ষণ কৰাৰ আগতে নিৰীক্ষণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য।
৭। পৰীক্ষণ কাক বোলে? সৰল পৰ্যবেক্ষণৰ তুলনাত ইয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: কৃত্ৰিম পৰিৱেশত নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে কোনো কৃত্ৰিম ঘটনাক প্ৰস্তুত কৰি প্ৰত্যক্ষ কৰাই হৈছে পৰীক্ষণ।
সুবিধাসমূহ: (১) পৰীক্ষণত ঘটনাক পুনঃ পুনঃ প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি। (২) পৰীক্ষণত প্ৰয়োজনীয় ঘটনাক অপ্ৰাসংগিক ঘটনাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক কৰিব পাৰি। (৩) পৰীক্ষণত পৰিৱেশ আৰু ঘটনা পৰীক্ষকৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে, সেয়েহে অতি সুক্ষ্মভাৱে প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি। (৪) পৰীক্ষণৰ সিদ্ধান্ত নিৰীক্ষণতকৈ অধিক নিশ্চিত।
৮। “নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত গুণগত পাৰ্থক্য নাই, পৰিমাণগত পাৰ্থক্যহে।” কথাষাৰৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: জেভন্সৰ (Jevons) মতে নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত কোনো মৌলিক বা গুণগত পাৰ্থক্য নাই। দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়াই উদ্দেশ্যমূলক আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিত প্ৰত্যক্ষ। দুয়োটাৰে উদ্দেশ্য হ’ল ঘটনাৰ বিশ্লেষণ কৰি কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা। পাৰ্থক্য কেৱল মাত্ৰাগত বা পৰিমাণগতহে। নিৰীক্ষণত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰিমাণ বেছি আৰু পৰীক্ষকৰ সক্ৰিয়তাৰ পৰিমাণ কম। আনহাতে, পৰীক্ষণত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰিমাণ কম আৰু পৰীক্ষকৰ সক্ৰিয়তাৰ পৰিমাণ বেছি।
৯। পৰ্যবেক্ষণ কাক বোলে? পৰ্যবেক্ষণ কৰাৰ আগতে কি কি চৰ্ত পালন কৰিব লাগে?
উত্তৰ: নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে সুনিয়ন্ত্ৰিত আৰু সুষ্পষ্ট প্ৰত্যক্ষক পৰ্যবেক্ষণ বোলে।
পৰ্যবেক্ষণৰ আগতে তিনিটা চৰ্ত পালন কৰিব লাগে:
(১) বৌদ্ধিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকৰ মনত বিষয়টো জনাৰ প্ৰতি আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ থাকিব লাগিব।
(২) শাৰীৰিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ (চকু, কাণ আদি) সুস্থ আৰু সৱল হ’ব লাগিব।
(৩) নৈতিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকৰ মনটো কু-সংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু পক্ষপাতিত্বৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হ’ব লাগিব।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি দুটা কি কি? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ।
২. “নিৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ সৃষ্টি।” – এই উক্তিটো কাৰ? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী বেইনৰ (Bain)।
৩. ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: আন্ধাৰত পৰি থকা ৰছী এডালক সাপ বুলি ভুলকৈ প্ৰত্যক্ষ কৰা।
৪. অনবেক্ষণ দোষ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? (AHSEC 2018, 2023)
উত্তৰ: অনবেক্ষণ দোষ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) প্ৰাসংগিক দৃষ্টান্তৰ অনবেক্ষণ আৰু (২) প্ৰাসংগিক পৰিস্থিতিৰ অনবেক্ষণ।
৫. পৰীক্ষণৰ এটা সুবিধা উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2021, 2025 Expected)
উত্তৰ: পৰীক্ষণত কোনো এটা ঘটনাক নিজৰ সুবিধা অনুসৰি পুনঃ পুনঃ (বাৰে বাৰে) প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. নিৰীক্ষণত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়। পৰীক্ষণত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত (গৱেষণাগাৰত) ঘটনা প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়।
২. নিৰীক্ষণত ঘটনাটো নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে। পৰীক্ষণত ঘটনা আৰু পৰিৱেশ দুয়োটা পৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে।
৩. নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক (যিকোনো প্ৰাকৃতিক ঘটনা নিৰীক্ষণ কৰিব পাৰি)। পৰীক্ষণৰ পৰিসৰ সীমিত (সকলো ঘটনা গৱেষণাগাৰত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি)।
৪. নিৰীক্ষণত কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ আৰু কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈ যাব পাৰি। কিন্তু পৰীক্ষণত সাধাৰণতে কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈহে যোৱা হয়।
৭. পৰ্যবেক্ষণৰ দোষসমূহ কি কি? ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰ্যবেক্ষণৰ দোষ প্ৰধানকৈ দুটা: (১) অপৰ্যবেক্ষণ বা অনবেক্ষণ দোষ আৰু (২) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ।
ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ: যি পৰ্যবেক্ষণত এটা বস্তুক আন এটা বস্তু বুলি ভুলকৈ প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়, তাক ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বোলে। ইয়াৰ মূল কাৰণ হ’ল ইন্দ্ৰিয়ৰ দোষ বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ অনুপযুক্ততা। যেনে: কম পোহৰত ৰছীক সাপ বুলি ভবা। ই দুই প্ৰকাৰৰ: ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ (যিটো কেৱল এজন ব্যক্তিৰ ক্ষেত্ৰত হয়) আৰু সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ (যিটো সকলোৰে ক্ষেত্ৰত হয়, যেনে চলন্ত ৰেলৰ পৰা গছবোৰ পিছলৈ যোৱা দেখা)।
৮. নিৰীক্ষণৰ তুলনাত পৰীক্ষণৰ সুবিধাসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) পৰীক্ষণত ঘটনাক পুনঃ পুনঃ প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি, যিটো নিৰীক্ষণত সম্ভৱ নহয় (যেনে: ভূমিকম্পৰ বাবে অপেক্ষা কৰিব লাগে)। (২) পৰীক্ষণত প্ৰয়োজনীয় ঘটনাক অপ্ৰাসংগিক ঘটনাৰ পৰা সম্পূৰ্ণৰূপে পৃথক কৰি ল’ব পাৰি। (৩) পৰীক্ষণত পৰিৱেশ পৰীক্ষকৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণত থাকে, সেয়েহে অতি সুক্ষ্মভাৱে আৰু ধীৰস্থিৰভাৱে প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি। (৪) পৰীক্ষণৰ সিদ্ধান্ত নিৰীক্ষণতকৈ অধিক নিশ্চিত।
৯. অনবেক্ষণ দোষ কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰ্যবেক্ষণৰ সময়ত প্ৰয়োজনীয় বা প্ৰাসংগিক বিষয় বা ঘটনাক লক্ষ্য নকৰাৰ ফলত যি দোষ ঘটে, তাক অনবেক্ষণ দোষ বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ:
১. প্ৰাসংগিক দৃষ্টান্তৰ অনবেক্ষণ: প্ৰয়োজনীয় দৃষ্টান্ত বাদ দি অপ্ৰাসংগিক দৃষ্টান্তত গুৰুত্ব দিলে এই দোষ হয়। যেনে: কোনোবাই সপোনত দেখা কথা এটা ফলিয়াইছে বুলি বিশ্বাস কৰা, কিন্তু সপোনত দেখা হাজাৰটা কথা যে ফলিয়াব নাই সেই দৃষ্টান্তবোৰ লক্ষ্য নকৰা।
২. প্ৰাসংগিক পৰিস্থিতিৰ অনবেক্ষণ: ঘটনাৰ লগত জড়িত প্ৰকৃত পৰিস্থিতি লক্ষ্য নকৰি আন এটা পৰিস্থিতিক কাৰণ বুলি ভবা। যেনে: অসমত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বাবে চোৰ-ডকাইত বাঢ়িছে বুলি ভবা, কিন্তু প্ৰকৃততে পুলিচৰ তৎপৰতা কম হোৱা পৰিস্থিতিটোক লক্ষ্য নকৰা।
১০. “নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ পৰস্পৰ পৰিপূৰক।” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। (AHSEC 2019, 2025 ) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ দুয়োটা আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি আৰু দুয়োটাৰে নিজা নিজা সুবিধা আৰু অসুবিধা আছে। যিবোৰ ঘটনা (যেনে: ভূমিকম্প, গ্ৰহণ) গৱেষণাগাৰত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি, তাত নিৰীক্ষণ অপৰিহাৰ্য। আনহাতে, যিবোৰ ঘটনাক সুক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰিব লাগে, তাত পৰীক্ষণ অপৰিহাৰ্য। পৰীক্ষণ কৰাৰ আগতে প্ৰাকৃতিক অৱস্থাত ঘটনাটোৰ নিৰীক্ষণ কৰাটো প্ৰয়োজন। আকৌ নিৰীক্ষণৰ জৰিয়তে পোৱা সম্ভাৱনামূলক সিদ্ধান্তক পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে নিশ্চিত কৰা হয়। সেয়েহে দুয়োটা প্ৰক্ৰিয়া এটা আনটোৰ পৰিপূৰক।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. পৰ্যবেক্ষণৰ নৈতিক চৰ্তটো কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰ্যবেক্ষকৰ মনটো কু-সংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু পক্ষপাতিত্বৰ পৰা সম্পূৰ্ণ মুক্ত হ’ব লাগিব।
২. সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: চলন্ত ৰেলগাড়ীৰ পৰা বাহিৰলৈ চালে গছ-গছনিবোৰ পিছলৈ দৌৰি যোৱা যেন দেখাটো সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ।
৩. নিৰীক্ষণৰ এটা অসুবিধা লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিৰীক্ষণত ঘটনাটো নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণত নাথাকে, সেয়েহে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি দীৰ্ঘদিন অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হ’ব পাৰে।
৪. পৰীক্ষণৰ এটা অসুবিধা লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰীক্ষণৰ পৰিসৰ অতি সীমিত; সকলো প্ৰাকৃতিক ঘটনা (যেনে: বতৰৰ পৰিৱৰ্তন, ভূমিকম্প) গৱেষণাগাৰত কৃত্ৰিমভাৱে সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি।
৫. বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণত কিহৰ সহায় লোৱা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণত পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়ৰ উপৰিও বৈজ্ঞানিক যন্ত্ৰ-পাতি (যেনে: অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰ, দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰ) আৰু প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ সহায় লোৱা হয়।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. পৰ্যবেক্ষণৰ চৰ্তসমূহ বহলাই আলোচনা কৰা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: এটা নিৰ্ভুল পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে তিনিটা প্ৰধান চৰ্ত পালন কৰিব লাগে:
(ক) বৌদ্ধিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকজন বৌদ্ধিকভাৱে সুস্থ হ’ব লাগিব। ঘটনাটো জনাৰ প্ৰতি তেওঁৰ আগ্ৰহ আৰু মনোযোগ থাকিব লাগিব।
(খ) শাৰীৰিক বা দৈহিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষণ সাধাৰণতে ইন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত কৰা হয়। সেয়েহে নিৰ্ভুল পৰ্যবেক্ষণৰ বাবে পৰ্যবেক্ষকৰ চকু, কাণ আদি ইন্দ্ৰিয়সমূহ আৰু শৰীৰ সুস্থ-সৱল হ’ব লাগিব।
(গ) নৈতিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকৰ মনটো নিৰপেক্ষ হ’ব লাগিব। পূৰ্বধাৰণা, কু-সংস্কাৰ, অন্ধবিশ্বাস আৰু পক্ষপাতিত্বৰে ভৰপূৰ মনে কেতিয়াও শুদ্ধ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব নোৱাৰে।
৭. অপৰ্যবেক্ষণ আৰু ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. অপৰ্যবেক্ষণত প্ৰাসংগিক বা প্ৰয়োজনীয় বস্তুক লক্ষ্য কৰা নহয় বা দেখা পোৱা নাযায়। কিন্তু ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণত বস্তুটোক দেখা পোৱা যায়, কিন্তু ভুলকৈ দেখা যায়।
২. অপৰ্যবেক্ষণ এটা নঞৰ্থক (Negative) দোষ কাৰণ ইয়াত প্ৰত্যক্ষ কৰিবলগীয়া বস্তুটোক প্ৰত্যক্ষ কৰা নহয়। ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ এটা সদৰ্থক (Positive) দোষ কাৰণ ইয়াত বস্তুটোক প্ৰত্যক্ষ কৰা হয় যদিও বেলেগ বস্তু বুলি ভবা হয়।
৩. অপৰ্যবেক্ষণ সাধাৰণতে মানুহৰ অজ্ঞতা, অন্ধবিশ্বাস বা অমনোযোগিতাৰ বাবে হয়। ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ সাধাৰণতে ইন্দ্ৰিয়ৰ দোষ বা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ (যেনে কম পোহৰ) বাবে হয়।
৮. পৰীক্ষণৰ তুলনাত নিৰীক্ষণৰ সুবিধাসমূহ কি কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. পৰিসৰ ব্যাপক: নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ পৰীক্ষণতকৈ বহুত ব্যাপক। যিবোৰ ঘটনা গৱেষণাগাৰত সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰি (যেনে: মহাজাগতিক ঘটনা), সেইবোৰ কেৱল নিৰীক্ষণৰ দ্বাৰাহে অধ্যয়ন কৰিব পাৰি।
২. কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ গতি: নিৰীক্ষণত কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ আৰু কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈ দুয়ো দিশতে অগ্ৰসৰ হ’ব পাৰি। কিন্তু পৰীক্ষণত সাধাৰণতে কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈহে যোৱা হয়।
৩. পৰীক্ষণৰ পূৰ্বৱৰ্তী: যিকোনো পৰীক্ষণ কৰাৰ আগতে ঘটনাটোৰ প্ৰাকৃতিক অৱস্থাত নিৰীক্ষণ কৰাটো অপৰিহাৰ্য। নিৰীক্ষণ অবিহনে পৰীক্ষণ অসম্ভৱ।
৯. “নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত গুণগত পাৰ্থক্য নাই, পৰিমাণগত পাৰ্থক্যহে।” – জেভন্সৰ এই মতবাদটো বিশ্লেষণ কৰা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী জেভন্সৰ মতে নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ দুয়োটা বেলেগ বেলেগ প্ৰক্ৰিয়া নহয়, দুয়োটা পৰ্যবেক্ষণৰেই দুটা ৰূপ। দুয়োটাৰে উদ্দেশ্য একেই— ঘটনাৰ বিশ্লেষণ কৰি কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা। দুয়োটাতে নিৰ্বাচন আৰু মনোযোগৰ প্ৰয়োজন।
পাৰ্থক্য কেৱল মাত্ৰাগত বা পৰিমাণগতহে। নিৰীক্ষণত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰিমাণ বেছি আৰু পৰীক্ষকৰ সক্ৰিয়তাৰ পৰিমাণ কম। আনহাতে, পৰীক্ষণত প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ পৰিমাণ কম কাৰণ পৰীক্ষকে নিজেই পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰে, সেয়েহে ইয়াত সক্ৰিয়তাৰ পৰিমাণ বেছি।
১০. বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: মানুহৰ পঞ্চ ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ষমতা সীমিত। খালী চকুৰে বা খালী কাণেৰে আমি প্ৰকৃতিৰ সকলো ৰহস্য উদ্ঘাটন কৰিব নোৱাৰোঁ। সেয়েহে নিৰ্ভুল আৰু সুক্ষ্ম জ্ঞান লাভৰ বাবে বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণৰ প্ৰয়োজন। বিজ্ঞানৰ অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত আমি খালী চকুৰে নেদেখা ক্ষুদ্ৰাতিক্ষুদ্ৰ জীৱাণু চাব পাৰোঁ। দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰৰ সহায়ত দূৰৰ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰ চাব পাৰোঁ। এই বৈজ্ঞানিক যন্ত্ৰ-পাতিবোৰে আমাৰ জ্ঞানৰ পৰিধি বহুগুণে বৃদ্ধি কৰে আৰু পৰ্যবেক্ষণক নিৰ্ভুল কৰাত সহায় কৰে।
