AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ পঞ্চম খণ্ড: বাস্তৱবাদ—সৰল আৰু বৈজ্ঞানিক (Realism – Naive and Scientific) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
পঞ্চম খণ্ড: বাস্তৱবাদ—সৰল আৰু বৈজ্ঞানিক
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
বাস্তৱবাদ (Realism): যি দৰ্শনৰ মতে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু (বাহ্যিক জগত) জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বতন্ত্ৰ বা স্বাধীন, তাক বাস্তৱবাদ বোলে। অৰ্থাৎ আমি বস্তুটোক জানো বা নাজানো, বস্তুটোৰ নিজা অস্তিত্ব থাকে।
সৰল বা লৌকিক বাস্তৱবাদ (Naive or Popular Realism): ই বাস্তৱবাদৰ আটাইতকৈ সৰল ৰূপ। ইয়াৰ মতে, আমি বস্তুবোৰক যিদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ, বস্তুবোৰ প্ৰকৃততে তেনেকুৱাই। বস্তুৰ সকলো গুণ (ৰূপ, ৰস, গোন্ধ, আকাৰ আদি) বস্তুতেই থাকে, মনত নহয়। সাধাৰণ মানুহে এই মতবাদ বিশ্বাস কৰে বাবে ইয়াক লৌকিক বাস্তৱবাদো বোলা হয়।
সৰল বাস্তৱবাদৰ ক্ৰুটি: এই মতবাদে সপোন, ভ্ৰম, অমূলপ্ৰত্যক্ষ (Hallucination) আদিক ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। ই জ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত জ্ঞাতাৰ মনৰ অৱদানক সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰে।
বিজ্ঞানসন্মত বা বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ (Scientific Realism): এই মতবাদৰ প্ৰৱৰ্তক হ’ল ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke)। তেওঁৰ মতে, আমি বাহ্যিক বস্তুক পোনে পোনে বা প্ৰত্যক্ষভাৱে জানিব নোৱাৰোঁ। আমি কেৱল বস্তুৰ ধাৰণা বা প্ৰতিলিপিকহে (Ideas/Copies) জানিব পাৰোঁ। ধাৰণাৰ জৰিয়তে পৰোক্ষভাৱে বস্তুৰ জ্ঞান লাভ কৰা হয় বাবে ইয়াক প্ৰতীকবাদ (Representationalism) বুলিও কোৱা হয়।
লকৰ মতে গুণৰ শ্ৰেণীবিভাগ: লকে বস্তুৰ গুণক দুভাগত ভগাইছে:
১. মুখ্য গুণ (Primary Quality): যিবোৰ গুণ জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বাধীন আৰু বস্তুৰ নিজা ধৰ্ম (যেনে: আকাৰ, ওজন, বিস্তৃতি, পৰিমাণ)। এইবোৰ অপৰিৱৰ্তনীয়।
২. গৌণ গুণ (Secondary Quality): যিবোৰ গুণ জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু বস্তুৰ মনোগত ধৰ্ম (যেনে: ৰূপ, ৰস, গোন্ধ, শব্দ)। এইবোৰ ব্যক্তিভেদে পৰিৱৰ্তনশীল।
বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ ক্ৰুটি: দাৰ্শনিক বাৰ্কলিয়ে (Berkeley) লকৰ মতবাদক তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছে। যদি আমি কেৱল ধাৰণাকহে জানো, তেন্তে ধাৰণাৰ আঁৰত থকা বাহ্যিক বস্তুটোৰ অস্তিত্ব আমি কেনেকৈ প্ৰমাণ কৰিম? ইয়াৰ ফলত বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ অজ্ঞেয়বাদ বা ভাৱবাদলৈ পৰ্যবসিত হয়।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ দিয়া:
(ক) সৰল বাস্তৱবাদ কি? সৰল বাস্তৱবাদৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰ: যি মতবাদ অনুসৰি জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ আৰু আমি বস্তুবোৰক যিদৰে প্ৰত্যক্ষ কৰোঁ, বস্তুবোৰ প্ৰকৃততে তেনেকুৱাই, তাক সৰল বাস্তৱবাদ বোলে।
বৈশিষ্ট্যসমূহ: (১) জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ। (২) বাহ্যিক জগতৰ জ্ঞান আমি প্ৰত্যক্ষৰ জৰিয়তে লাভ কৰোঁ। (৩) বস্তুৰ সকলো গুণ (ৰূপ, ৰস, গোন্ধ আদি) বস্তুতেই থাকে, মনত নহয়। (৪) জ্ঞাতা আৰু জ্ঞেয়ৰ মাজত প্ৰত্যক্ষ সম্বন্ধ থাকে, কোনো মাধ্যম নাথাকে। (৫) ই সত্যতাৰ অনুৰূপতাবাদ সিদ্ধান্তক (Correspondence theory of truth) সমৰ্থন কৰে।
(খ) বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: জন লকৰ যি মতবাদ অনুসৰি আমি বাহ্যিক বস্তুক পোনে পোনে নাজানো, বৰঞ্চ বস্তুৰ ধাৰণা বা প্ৰতিলিপিৰ (Ideas) জৰিয়তেহে পৰোক্ষভাৱে জানো, তাক বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ বোলে।
বৈশিষ্ট্যসমূহ: (১) জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ। (২) আমি বস্তু এটাক প্ৰত্যক্ষভাৱে জানিব নোৱাৰোঁ, তাৰ প্ৰতিলিপি বা ধাৰণাকহে জানো। (৩) জ্ঞান এটা পৰোক্ষ প্ৰক্ৰিয়া। (৪) বস্তুৰ গুণ দুই প্ৰকাৰৰ— মুখ্য গুণ আৰু গৌণ গুণ। মুখ্য গুণবোৰ বস্তুগত আৰু গৌণ গুণবোৰ মনোগত।
(গ) মুখ্য গুণ আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ:
১. মুখ্য গুণবোৰ বস্তুৰ মৌলিক বা প্ৰকৃত গুণ (যেনে: আকাৰ, ওজন)। গৌণ গুণবোৰ বস্তুৰ মৌলিক গুণ নহয়, ই জ্ঞাতাৰ মনতহে থাকে (যেনে: ৰং, সোৱাদ)।
২. মুখ্য গুণবোৰ অপৰিৱৰ্তনীয়। আনহাতে, গৌণ গুণবোৰ পৰিৱৰ্তনশীল (স্থান বা ব্যক্তিভেদে সলনি হয়)।
৩. মুখ্য গুণৰ আশ্ৰয় হ’ল বাহ্যিক বস্তু। গৌণ গুণৰ আশ্ৰয় হ’ল বাহ্যিক বস্তু আৰু জ্ঞাতাৰ মন দুয়োটা।
৪. মুখ্য গুণে জ্ঞাতাৰ মনত ধাৰণাৰ যথাযথ প্ৰতিফলন কৰে, কিন্তু গৌণ গুণে নকৰে।
(ঘ) লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ এটা সন্তোষজনক সূত্ৰ হয়নে? যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ: নহয়, লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ এটা সম্পূৰ্ণ সন্তোষজনক সূত্ৰ নহয়। কাৰণ:
(১) লকে কৈছে আমি কেৱল ধাৰণাকহে জানো। যদি আমি কেৱল ধাৰণাকহে জানো, তেন্তে ধাৰণাৰ বাহিৰত থকা প্ৰকৃত বস্তুটোৰ অস্তিত্ব আমি কেনেকৈ প্ৰমাণ কৰিম? ইয়াৰ ফলত বাহ্যিক বস্তু ‘অজ্ঞেয়’ (Unknowable) হৈ পৰে।
(২) লকে মুখ্য গুণক বস্তুগত আৰু গৌণ গুণক মনোগত বুলিছে। কিন্তু বাৰ্কলিৰ মতে, গৌণ গুণৰ দৰে মুখ্য গুণবোৰো ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰতেই নিৰ্ভৰশীল।
(৩) লকৰ মতবাদে অৱশেষত বাৰ্কলিৰ আত্মগত ভাৱবাদলৈ (Subjective Idealism) বাট মুকলি কৰি দিয়ে।
২। চমুটোকা লিখা:
(ক) সৰল বা লৌকিক বাস্তৱবাদ: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ক’ চাওক)।
(খ) মুখ্য গুণ: জন লকৰ মতে, যিবোৰ গুণ জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ আৰু যিবোৰ বস্তুৰ নিজা বা মৌলিক ধৰ্ম, তাক মুখ্য গুণ বোলে। যেনে: বস্তুৰ আকাৰ, ওজন, বিস্তৃতি আদি। এইবোৰ অপৰিৱৰ্তনীয় আৰু সকলোৰে বাবে একে।
(গ) গৌণ গুণ: জন লকৰ মতে, যিবোৰ গুণ জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু যিবোৰ বস্তুৰ মনোগত ধৰ্ম, তাক গৌণ গুণ বোলে। যেনে: ৰূপ, ৰস, গোন্ধ, শব্দ আদি। এইবোৰ ব্যক্তিভেদে পৰিৱৰ্তনশীল।
(ঘ) জন লকৰ প্ৰতীকবাদ: জন লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদক প্ৰতীকবাদ (Representationalism) বোলা হয়। কাৰণ তেওঁৰ মতে আমি বাহ্যিক বস্তুক পোনে পোনে নাজানো। বস্তুৰ ধাৰণা বা প্ৰতিলিপিয়ে (Ideas) আমাৰ মনত প্ৰতীক হিচাপে কাম কৰে আৰু এই প্ৰতীকৰ জৰিয়তেহে আমি বস্তুটোৰ পৰোক্ষ জ্ঞান লাভ কৰোঁ।
৩। পাৰ্থক্য লিখা:
(ক) সৰল আৰু বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ পাৰ্থক্য:
১. সৰল বাস্তৱবাদৰ মতে আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে (Directly) জানো। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে আমি বস্তুক পৰোক্ষভাৱে (Indirectly) ধাৰণাৰ জৰিয়তে জানো।
২. সৰল বাস্তৱবাদৰ মতে বস্তুৰ সকলো গুণ (মুখ্য আৰু গৌণ) বস্তুতেই থাকে। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মতে মুখ্য গুণ বস্তুগত, কিন্তু গৌণ গুণ মনোগত।
৩. সৰল বাস্তৱবাদে ভ্ৰম, সপোন আদি ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদে মনৰ ধাৰণাৰ সহায়ত এইবোৰ কিছু পৰিমাণে ব্যাখ্যা কৰিব পাৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ দাৰ্শনিক জন লক (John Locke)।
২. প্ৰতীকবাদ (Representationalism) কি? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: জন লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদক প্ৰতীকবাদ বোলা হয়, কাৰণ ইয়াৰ মতে আমি বাহ্যিক বস্তুক পোনে পোনে নাজানো, বৰঞ্চ মনত থকা বস্তুৰ ধাৰণা বা প্ৰতীকৰ (Ideas) জৰিয়তেহে পৰোক্ষভাৱে জানো।
৩. মুখ্য গুণৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: বস্তুৰ আকাৰ আৰু ওজন।
৪. গৌণ গুণৰ দুটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2018, 2023)
উত্তৰ: বস্তুৰ ৰং (ৰূপ) আৰু সোৱাদ (ৰস)।
৫. সৰল বাস্তৱবাদে বস্তুৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰেনে? (AHSEC 2021, 2025 )
উত্তৰ: হয়, সৰল বাস্তৱবাদে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তুৰ (বাহ্যিক বস্তুৰ) জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. সৰল বাস্তৱবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) বাহ্যিক জগতখন জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বাধীন। (২) আমি বাহ্যিক বস্তুক আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ জৰিয়তে প্ৰত্যক্ষভাৱে জানো। (৩) বস্তুবোৰক আমি যিদৰে দেখোঁ, প্ৰকৃততে বস্তুবোৰ তেনেকুৱাই। (৪) বস্তুৰ সকলো গুণ (ৰূপ, ৰস, গোন্ধ, আকাৰ আদি) বস্তুতেই নিহিত হৈ থাকে, মনত নহয়।
৭. জন লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) বাহ্যিক জগতৰ অস্তিত্ব জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা স্বাধীন। (২) আমি বস্তুক প্ৰত্যক্ষভাৱে জানিব নোৱাৰোঁ, কেৱল বস্তুৰ ধাৰণা বা প্ৰতিলিপিকহে জানো। (৩) জ্ঞান লাভ এক পৰোক্ষ প্ৰক্ৰিয়া। (৪) লকে বস্তুৰ গুণক মুখ্য গুণ (বস্তুগত) আৰু গৌণ গুণ (মনোগত) হিচাপে দুভাগত ভগাইছে।
৮. মুখ্য গুণ আৰু গৌণ গুণৰ মাজত থকা পাৰ্থক্যসমূহ বুজাই লিখা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ ১(গ) নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
৯. সৰল বাস্তৱবাদৰ ক্ৰুটিসমূহ (সমালোচনা) কি কি? (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) এই মতবাদে সপোন, ভ্ৰম, অমূলপ্ৰত্যক্ষ আদিক ব্যাখ্যা কৰিব নোৱাৰে। (২) ই জ্ঞান প্ৰক্ৰিয়াত জ্ঞাতাৰ মনৰ অৱদানক সম্পূৰ্ণৰূপে অস্বীকাৰ কৰে। (৩) ৰূপ, ৰস, গোন্ধ আদি গুণবোৰ ব্যক্তিভেদে বেলেগ বেলেগ হয়, কিন্তু সৰল বাস্তৱবাদে এই আপেক্ষিকতাক আওকাণ কৰি সকলো গুণকে বস্তুগত বুলি ধৰি লয়।
১০. বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদক কিয় প্ৰতীকবাদ বোলা হয়? ইয়াৰ এটা সমালোচনা লিখা। (AHSEC 2019, 2025 ) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: জন লকৰ মতে, আমাৰ মনটো এখন পৰ্দাৰ নিচিনা। বাহ্যিক বস্তুবোৰ এই পৰ্দাত প্ৰতিবিম্বিত হয় আৰু ধাৰণা ৰূপে প্ৰতিফলিত হয়। আমি বস্তুটোক নাজানো, কেৱল মনত থকা ধাৰণা বা প্ৰতীকটোকহে (Representation) জানো। সেয়েহে ইয়াক প্ৰতীকবাদ বোলা হয়।
সমালোচনা: যদি আমি কেৱল ধাৰণাকহে জানো, তেন্তে ধাৰণাৰ লগত বাহ্যিক বস্তুটোৰ মিল আছে নে নাই সেয়া আমি কেতিয়াও জানিব নোৱাৰিম। ইয়াৰ ফলত বাহ্যিক জগতখন আমাৰ বাবে ‘অজ্ঞেয়’ হৈ পৰে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বাস্তৱবাদৰ মূল কথাটো কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু (বাহ্যিক জগত) জ্ঞাতাৰ মনৰ পৰা সম্পূৰ্ণ স্বাধীন বা স্বতন্ত্ৰ— এয়াই বাস্তৱবাদৰ মূল কথা।
২. সৰল বাস্তৱবাদক আন কি নামেৰে জনা যায়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: লৌকিক বাস্তৱবাদ (Popular Realism) বা প্ৰাকৃতিক বাস্তৱবাদ (Natural Realism)।
৩. গৌণ গুণবোৰ বস্তুগত নে মনোগত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: গৌণ গুণবোৰ মনোগত (Subjective)।
৪. লকৰ মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্যক কোনে তীব্ৰ সমালোচনা কৰিছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: দাৰ্শনিক জৰ্জ বাৰ্কলিয়ে (George Berkeley)।
৫. সৰল বাস্তৱবাদে জ্ঞানক প্ৰত্যক্ষ নে পৰোক্ষ বুলি ভাৱে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰত্যক্ষ (Direct) বুলি ভাৱে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. জন লকৰ মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ ধাৰণাটো বহলাই আলোচনা কৰা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: জন লকে বস্তুৰ গুণসমূহক দুটা ভাগত ভগাইছে। যিবোৰ গুণ বস্তুৰ নিজা ধৰ্ম আৰু যিবোৰ জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে, তাক মুখ্য গুণ বোলে (যেনে: আকাৰ, ওজন)। এইবোৰ অপৰিৱৰ্তনীয়। আনহাতে, যিবোৰ গুণ বস্তুৰ নিজা ধৰ্ম নহয়, বৰঞ্চ জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তাক গৌণ গুণ বোলে (যেনে: ৰং, সোৱাদ, শব্দ)। এইবোৰ ব্যক্তিভেদে সলনি হয়। লকৰ মতে মুখ্য গুণবোৰ বাস্তৱ, কিন্তু গৌণ গুণবোৰ কেৱল আমাৰ মনৰ ধাৰণাহে।
৭. সৰল বাস্তৱবাদ আৰু বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মাজত থকা যিকোনো চাৰিটা পাৰ্থক্য লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ ৩(ক) নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
৮. “সৰল বাস্তৱবাদ সাধাৰণ মানুহৰ দৰ্শন।” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: সাধাৰণ মানুহে দাৰ্শনিক বিশ্লেষণ নকৰাকৈয়ে বিশ্বাস কৰে যে তেওঁলোকে চকুৰে যি দেখিছে সেয়াই সত্য। গছ, পাহাৰ, নদী আদি বস্তুবোৰৰ ৰং, আকাৰ সকলো বস্তুতেই নিহিত হৈ আছে আৰু মানুহে নাচালেও সেইবোৰ তেনেকৈয়ে থাকিব। সৰল বাস্তৱবাদেও ঠিক একেখিনি কথাকে কয়। ই কোনো জটিল বৈজ্ঞানিক বা দাৰ্শনিক তত্ত্বৰ আশ্ৰয় নলয়। সেয়েহে ইয়াক সাধাৰণ মানুহৰ দৰ্শন বা লৌকিক বাস্তৱবাদ বোলা হয়।
৯. বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদে কেনেকৈ ভাৱবাদলৈ (Idealism) বাট মুকলি কৰে? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক লকে কৈছিল যে আমি বাহ্যিক বস্তুক নাজানো, কেৱল মনৰ ধাৰণাকহে জানো। লগতে তেওঁ গৌণ গুণবোৰক মনোগত বুলিছিল। পৰৱৰ্তী সময়ত দাৰ্শনিক বাৰ্কলিয়ে লকৰ এই যুক্তিকে আগবঢ়াই নি ক’লে যে যদি গৌণ গুণবোৰ মনোগত হয়, তেন্তে মুখ্য গুণবোৰো মনোগত। আৰু যদি আমি কেৱল মনৰ ধাৰণাকহে জানো, তেন্তে বাহ্যিক বস্তু বুলি একো নাই, সকলোবোৰ কেৱল মনৰ ধাৰণাহে। এনেদৰেই লকৰ বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদে বাৰ্কলিৰ আত্মগত ভাৱবাদলৈ বাট মুকলি কৰে।
১০. বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদৰ মূল্যায়ন কৰা। ই এটা গ্ৰহণযোগ্য মতবাদ নে? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক বাস্তৱবাদ সৰল বাস্তৱবাদতকৈ উন্নত, কাৰণ ই ভ্ৰম, সপোন আদি মানসিক অৱস্থাবোৰক ধাৰণাৰ জৰিয়তে ব্যাখ্যা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে। ই মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ পাৰ্থক্য দেখুৱাই বিজ্ঞানৰ লগত দৰ্শনৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিছে।
তথাপিও ই সম্পূৰ্ণ গ্ৰহণযোগ্য নহয়। কাৰণ, ই বাহ্যিক জগতখনক আমাৰ পৰা লুকুৱাই ৰাখি ‘অজ্ঞেয়’ কৰি তোলে। যদি আমি কেৱল ধাৰণাকহে জানো, তেন্তে বাহ্যিক জগতৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰাৰ কোনো উপায় নাথাকে।
