ADRE পৰীক্ষাৰ বাবে “ভাৰতীয় অৰ্থনীতি” (Indian Economy) এটা অতি দৰকাৰী অধ্যায়। এই খণ্ডটোৰ পৰা সাধাৰণতে বেংকিং ব্যৱস্থা, নীতি আয়োগ (NITI Aayog), অৰ্থনৈতিক বিপ্লৱ আৰু GST ৰ দৰে বিষয়ৰ পৰা প্ৰশ্ন সোধা হয়। আহক, এই অধ্যায়টো পৰীক্ষামুখী ধৰণে সজাই লওঁ।
অধ্যায় ২.৪: ভাৰতীয় অৰ্থনীতি (Indian Economy)
১. ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰকৃতি (Nature of Indian Economy)
- ভাৰতৰ অৰ্থনীতি এখন মিশ্ৰ অৰ্থনীতি (Mixed Economy)। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ইয়াত চৰকাৰী খণ্ড (Public Sector) আৰু বেচৰকাৰী খণ্ড (Private Sector) দুয়োটাই একেলগে কাম কৰে।
- অৰ্থনীতিৰ ৩ টা প্ৰধান খণ্ড (Sectors of Economy):
১. প্ৰাথমিক খণ্ড (Primary Sector): প্ৰকৃতিৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে জড়িত। যেনে- কৃষি, মীন পালন, পশুপালন, বনজ সম্পদ, খনন।
২. দ্বিতীয়ক খণ্ড (Secondary Sector): কেঁচামালক ব্যৱহাৰযোগ্য সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰ কৰা। যেনে- উদ্যোগ (Industry), কল-কাৰখানা, নিৰ্মাণ কাৰ্য।
৩. তৃতীয়ক খণ্ড (Tertiary Sector): ইয়াক সেৱা খণ্ড (Service Sector) বুলিও কোৱা হয়। যেনে- বেংকিং, পৰিবহণ, শিক্ষা, চিকিৎসা, পৰ্যটন।
(টোকা: ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বা GDP লৈ সৰ্বাধিক অৱদান আগবঢ়ায় তৃতীয়ক বা সেৱা খণ্ডই)।
২. পৰিকল্পনা আয়োগ আৰু নীতি আয়োগ (Planning Commission & NITI Aayog)
- পৰিকল্পনা আয়োগ (Planning Commission): ১৯৫০ চনৰ ১৫ মাৰ্চত গঠন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান কাম আছিল ভাৰতৰ বাবে ‘পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা’ (Five Year Plans) প্ৰস্তুত কৰা।
- নীতি আয়োগ (NITI Aayog): পৰিকল্পনা আয়োগক ভংগ কৰি তাৰ ঠাইত ১ জানুৱাৰী, ২০১৫ তাৰিখে নীতি আয়োগ গঠন কৰা হয়।
- NITI ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ: National Institution for Transforming India।
- অধ্যক্ষ (Chairman): পদেনমৰ্মে ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী (বৰ্তমান নৰেন্দ্ৰ মোদী)।
- ইয়াক ভাৰত চৰকাৰৰ ‘Think Tank’ (চিন্তা-চৰ্চাৰ কেন্দ্ৰ) বুলি কোৱা হয়।
৩. ভাৰতৰ বেংকিং ব্যৱস্থা (Banking System in India)
- ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI – Reserve Bank of India):
- ই ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক (Central Bank) আৰু সকলো বেংকৰ মুৰব্বী।
- স্থাপন: ১ এপ্ৰিল, ১৯৩৫ (হিল্টন ইয়ং কমিছনৰ পৰামৰ্শমৰ্মে)।
- ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ (Nationalization): ১ জানুৱাৰী, ১৯৪৯।
- মুখ্য কাৰ্যালয়: মুম্বাই।
- প্ৰথম গৱৰ্ণৰ: ছাৰ অছবৰ্ণ স্মিথ (Sir Osborne Smith)।
- প্ৰথম ভাৰতীয় গৱৰ্ণৰ: চি. ডি. দেশমুখ (C.D. Deshmukh)।
- ষ্টেট বেংক অৱ ইণ্ডিয়া (SBI): ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ বাণিজ্যিক বেংক। ইয়াৰ পুৰণি নাম আছিল ‘Imperial Bank of India’ (১৯৫৫ চনত ইয়াক SBI নাম দিয়া হয়)।
- নাবাৰ্ড (NABARD): কৃষি আৰু গ্ৰামোন্নয়নৰ বাবে ঋণ প্ৰদান কৰা ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বেংক। ই ১৯৮২ চনত স্থাপিত হৈছিল। (National Bank for Agriculture and Rural Development)।
৪. গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক বিপ্লৱ (Important Economic Revolutions)
- সেউজ বিপ্লৱ (Green Revolution): কৃষি আৰু খাদ্যশস্য উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত। ভাৰতত সেউজ বিপ্লৱৰ পিতৃ হ’ল এম. এছ. স্বামীনাথন (M.S. Swaminathan)।
- শ্বেত বিপ্লৱ (White Revolution): গাখীৰ আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰী উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত। ইয়াৰ পিতৃ হ’ল ড° ভাৰ্গিজ কুৰিয়েন (Dr. Verghese Kurien)।
- নীলা বিপ্লৱ (Blue Revolution): মাছ উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত।
- হালধীয়া বিপ্লৱ (Yellow Revolution): তেলবীজ (Oilseeds – যেনে সৰিয়হ) উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত।
- সোণালী বিপ্লৱ (Golden Revolution): ফল-মূল, মৌ-জোল আৰু উদ্যান শস্যৰ (Horticulture) সৈতে জড়িত।
৫. কৰ ব্যৱস্থা আৰু GST (Taxation & GST)
- প্ৰত্যক্ষ কৰ (Direct Tax): যি কৰ মানুহে পোনে পোনে চৰকাৰক দিয়ে। যেনে- আয়কৰ (Income Tax), কৰ্প’ৰেট কৰ।
- পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax): যি কৰ সামগ্ৰী বা সেৱাৰ জৰিয়তে পৰোক্ষভাৱে দিয়া হয়। যেনে- GST, আবকাৰী শুল্ক।
- GST (Goods and Services Tax):
- ই এটা পৰোক্ষ কৰ (Indirect Tax)।
- সমগ্ৰ ভাৰতত ১ জুলাই, ২০১৭ তাৰিখৰ পৰা GST কাৰ্যকৰী কৰা হয়।
- GST ৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে ফ্ৰান্সত আৰম্ভ হৈছিল। ভাৰতৰ GST মডেলটো কানাডাৰ আৰ্হিত প্ৰস্তুত কৰা হৈছে।
💡 মনত ৰখাৰ সহজ উপায় (Short Tricks & Key Points)
- বিপ্লৱৰ ৰং আৰু সামগ্ৰী (Matching):
- সেউজ (Green) = গছ-গছনি (কৃষি/শস্য)
- শ্বেত (White) = গাখীৰৰ ৰং বগা
- নীলা (Blue) = পানীৰ ৰং নীলা (মাছ পানীত থাকে)
- হালধীয়া (Yellow) = সৰিয়হৰ ফুল হালধীয়া (তেলবীজ)
- গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ:
- RBI স্থাপন = ১৯৩৫
- RBI ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ = ১৯৪৯
- NITI Aayog = ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
- GST = ১ জুলাই, ২০১৭
📝 পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Top 15 MCQs)
১. ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ প্ৰকৃতি কেনেকুৱা?
(A) পুঁজিবাদী অৰ্থনীতি
(B) সমাজবাদী অৰ্থনীতি
(C) মিশ্ৰ অৰ্থনীতি
(D) পৰম্পৰাগত অৰ্থনীতি
উত্তৰ: (C) মিশ্ৰ অৰ্থনীতি (Mixed Economy)
২. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰীয় আয় বা GDP লৈ কোনটো খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক?
(A) প্ৰাথমিক খণ্ড (কৃষি)
(B) দ্বিতীয়ক খণ্ড (উদ্যোগ)
(C) তৃতীয়ক খণ্ড (সেৱা)
(D) আটাইকেইটাৰে সমান
উত্তৰ: (C) তৃতীয়ক খণ্ড (সেৱা খণ্ড / Service Sector)
৩. নীতি আয়োগ (NITI Aayog) কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল?
(A) ১৫ আগষ্ট, ২০১৪
(B) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
(C) ২৬ জানুৱাৰী, ২০১৫
(D) ১ এপ্ৰিল, ২০১৭
উত্তৰ: (B) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
৪. নীতি আয়োগৰ (NITI Aayog) অধ্যক্ষ কোন?
(A) ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি
(B) ভাৰতৰ বিত্তমন্ত্ৰী
(C) ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী
(D) ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ গৱৰ্ণৰ
উত্তৰ: (C) ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী
৫. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI) কিমান চনত স্থাপন কৰা হৈছিল?
(A) ১৯৩৫
(B) ১৯৪৯
(C) ১৯৫০
(D) ১৯৫৫
উত্তৰ: (A) ১৯৩৫ (১ এপ্ৰিল)
৬. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ (RBI) ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কেতিয়া হৈছিল?
(A) ১৯৩৫
(B) ১৯৪৭
(C) ১৯৪৯
(D) ১৯৫০
উত্তৰ: (C) ১৯৪৯ (১ জানুৱাৰী)
৭. ভাৰতত ‘সেউজ বিপ্লৱ’ৰ (Green Revolution) পিতৃ বুলি কাক কোৱা হয়?
(A) নৰমান বৰলগ
(B) এম. এছ. স্বামীনাথন
(C) ভাৰ্গিজ কুৰিয়েন
(D) এ. পি. জে. আব্দুল কালাম
উত্তৰ: (B) এম. এছ. স্বামীনাথন
৮. ‘শ্বেত বিপ্লৱ’ (White Revolution) তলৰ কোনবিধ সামগ্ৰীৰ উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত?
(A) কপাহ
(B) কণী
(C) গাখীৰ
(D) নিমখ
উত্তৰ: (C) গাখীৰ
৯. ভাৰতত GST (Goods and Services Tax) কেতিয়াৰ পৰা কাৰ্যকৰী কৰা হয়?
(A) ১ জানুৱাৰী, ২০১৭
(B) ১ এপ্ৰিল, ২০১৭
(C) ১ জুলাই, ২০১৭
(D) ১ আগষ্ট, ২০১৭
উত্তৰ: (C) ১ জুলাই, ২০১৭
১০. NITI Aayog ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
(A) National Institute of Technology India
(B) National Institution for Transforming India
(C) National Initiative for Transforming India
(D) New Institution for Transforming India
উত্তৰ: (B) National Institution for Transforming India
১১. কৃষি আৰু গ্ৰামোন্নয়নৰ বাবে ঋণ প্ৰদান কৰা ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ বেংক কোনটো?
(A) SBI
(B) RBI
(C) NABARD
(D) PNB
উত্তৰ: (C) NABARD
১২. ষ্টেট বেংক অৱ ইণ্ডিয়াৰ (SBI) পুৰণি নাম কি আছিল?
(A) বেংক অৱ বেংগল
(B) ইম্পেৰিয়েল বেংক অৱ ইণ্ডিয়া (Imperial Bank of India)
(C) ৰিজাৰ্ভ বেংক অৱ ইণ্ডিয়া
(D) চেণ্ট্ৰেল বেংক অৱ ইণ্ডিয়া
উত্তৰ: (B) ইম্পেৰিয়েল বেংক অৱ ইণ্ডিয়া (Imperial Bank of India)
১৩. তলৰ কোনটো প্ৰত্যক্ষ কৰৰ (Direct Tax) উদাহৰণ?
(A) GST
(B) আবকাৰী শুল্ক (Excise Duty)
(C) আয়কৰ (Income Tax)
(D) বিক্ৰী কৰ (Sales Tax)
উত্তৰ: (C) আয়কৰ (Income Tax)
১৪. ভাৰতত ‘শ্বেত বিপ্লৱ’ৰ পিতৃ বুলি কাক জনা যায়?
(A) এম. এছ. স্বামীনাথন
(B) ড° ভাৰ্গিজ কুৰিয়েন
(C) অমৰ্ত্য সেন
(D) মনমোহন সিং
উত্তৰ: (B) ড° ভাৰ্গিজ কুৰিয়েন
১৫. ‘নীলা বিপ্লৱ’ (Blue Revolution) কিহৰ উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত?
(A) নীল খেতি
(B) মাছ উৎপাদন
(C) সাগৰীয় নিমখ
(D) জলবিদ্যুৎ
উত্তৰ: (B) মাছ উৎপাদন
