AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ সপ্তম খণ্ড: নীতিবিদ্যা (Ethics) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
সপ্তম খণ্ড: নীতিবিদ্যা (Ethics)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
নীতিবিদ্যা (Ethics): যি বিজ্ঞানে মানুহৰ চৰিত্ৰ বা আচৰণৰ নৈতিক মূল্য (ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত) বিচাৰ কৰে, তাক নীতিবিদ্যা বোলে। ইয়াৰ আদৰ্শ হৈছে ‘পৰমশ্ৰেয়’ বা ‘পৰম কল্যাণ’ (Highest Good)।
শব্দৰ উৎপত্তি: ইংৰাজী ‘Ethics’ শব্দটো গ্ৰীক শব্দ ‘Ethica’ আৰু ‘Ethos’ ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থ চৰিত্ৰ, আচৰণ বা অভ্যাস। একেদৰে ‘Moral’ শব্দটো লেটিন ‘Mores’ ৰ পৰা আহিছে, যাৰ অৰ্থও ৰীতি-নীতি বা অভ্যাস।
নীতিবিদ্যাৰ স্বৰূপ: নীতিবিদ্যা এটা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science), ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Positive Science) নহয়। ই মানুহৰ আচৰণ কেনে হোৱা ‘উচিত’ তাৰহে বিচাৰ কৰে। ই ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান (Practical Science) নহয়, ই এক তাত্ত্বিক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
কৰ্মৰ প্ৰকাৰ:
১. নৈতিক কৰ্ম (Moral Action): যিবোৰ কৰ্মৰ নৈতিক বিচাৰ কৰিব পাৰি। যেনে: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া (Voluntary action) আৰু অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া।
২. অনৈতিক কৰ্ম (Non-moral Action): যিবোৰ কৰ্মৰ নৈতিক বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি। যেনে: শিশুৰ কাম, পাগলৰ কাম, যান্ত্ৰিক ক্ৰিয়া, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আদি।
ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ স্তৰ (Stages of Voluntary Action):
১. মানসিক স্তৰ (Mental stage): অভাৱবোধ, লক্ষ্য, কামনা, কামনাৰ সংঘাত, নিৰ্বাচন, সংকল্প আৰু অভিপ্ৰায়।
২. শাৰীৰিক স্তৰ (Bodily stage): অংগ-প্ৰত্যংগৰ সঞ্চালন।
৩. বাহ্যিক বা পৰিসমাপ্তি স্তৰ (External stage): ফলাফল।
নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰৰ ‘অভিপ্ৰায়’ (Intention) হৈছে নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু। কেৱল উদ্দেশ্য (Motive) বা কেৱল ফলাফল (Consequence) নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু নহয়।
উদ্দেশ্যই সাধনৰ সমৰ্থন কৰেনে? (Does the end justify the means?): মহাত্মা গান্ধীৰ মতে নকৰে। উদ্দেশ্য ভাল হ’লেই নহয়, তাক পাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা উপায় বা সাধন (Means) টোও পৱিত্ৰ আৰু সৎ হ’ব লাগিব।
পুৰুষাৰ্থ (Purusartha): মানৱ জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য। ভাৰতীয় দৰ্শনত ই চাৰি প্ৰকাৰৰ: ধৰ্ম (Dharma), অৰ্থ (Artha), কাম (Kama), আৰু মোক্ষ (Moksha)। মোক্ষ হৈছে পৰম পুৰুষাৰ্থ।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Textbook Solutions)
১। উত্তৰ দিয়া:
(ক) নীতিবিদ্যা কাক কয়?
উত্তৰ: যি বিজ্ঞানে মানুহৰ চৰিত্ৰ বা আচৰণৰ নৈতিক মূল্য (ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত) বিচাৰ কৰে, তাক সাধাৰণতে নীতিবিদ্যা বোলা হয়।
(খ) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰ: যিবোৰ ক্ৰিয়া কৰ্তাই সজাগ হৈ বুদ্ধি-বৃত্তি প্ৰয়োগৰ দ্বাৰা কোনো উদ্দেশ্য সম্পাদন কৰিবলৈ ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰে, তেনেবোৰ ক্ৰিয়াক ঐচ্ছিক কৰ্ম বা ক্ৰিয়া বোলে।
(গ) অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া কাক বোলে?
উত্তৰ: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ পুনৰাবৃত্তিয়েই হৈছে অভ্যাস। যেতিয়া কোনো এটা ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া ইচ্ছাকৃতভাৱে বাৰে বাৰে অনুশীলন কৰা হয়, তেতিয়া সি অভ্যাসত পৰিণত হয়। ইয়াক অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া বোলে।
(ঘ) ঐচ্ছিক কৰ্মৰ তিনিটা স্তৰ কি কি?
উত্তৰ: (১) মানসিক স্তৰ, (২) শাৰীৰিক বা দৈহিক স্তৰ, আৰু (৩) বাহ্যিক বা পৰিসমাপ্তি স্তৰ।
(ঙ) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান কাক বোলে?
উত্তৰ: যি বিজ্ঞানে কোনো বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বভাৱ, প্ৰকৃতি বা লক্ষণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে আৰু ইয়াৰ উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বৰ্ণনা দিয়ে, তাক বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে (যেনে: পদাৰ্থবিজ্ঞান)।
(চ) নীতিবিদ্যাৰ আদৰ্শ কি?
উত্তৰ: নীতিবিদ্যাৰ আদৰ্শ হৈছে ‘পৰমশ্ৰেয়’ বা ‘পৰম কল্যাণ’ (Highest Good / Summum Bonum)।
২। পাৰ্থক্য দেখুওৱা:
(ক) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান আৰু আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান: বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞানে বস্তু এটা ‘কি’ (What is) তাৰ বৰ্ণনা দিয়ে। আনহাতে, আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানে বস্তু এটা ‘কেনে হোৱা উচিত’ (What ought to be) তাৰ বিচাৰ কৰে।
(খ) নৈতিক আৰু অনৈতিক কাম: যিবোৰ কামৰ ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত বিচাৰ কৰিব পাৰি, সেয়া নৈতিক কাম (যেনে: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া)। যিবোৰ কামৰ এনে নৈতিক বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি, সেয়া অনৈতিক কাম (যেনে: শিশুৰ কাম, পাগলৰ কাম)।
(গ) উদ্দেশ্য আৰু অভিপ্ৰায়: অভাৱ দূৰ কৰিব পৰা বস্তুটোৰ ধাৰণাক উদ্দেশ্য (Motive) বোলে। আনহাতে, উদ্দেশ্য আৰু তাক লাভ কৰাৰ উপায় বা সাধনৰ সমম্বয়ক অভিপ্ৰায় (Intention) বোলে। অভিপ্ৰায় উদ্দেশ্যতকৈ ব্যাপক।
(ঘ) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া কৰ্তাই সজাগ হৈ ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰে। অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া কৰ্তাই নিজৰ অজ্ঞাতে বা বাহিৰৰ প্ৰভাৱত পৰি অনিচ্ছাকৃতভাৱে কৰে।
৩। সংজ্ঞা দিয়া:
(ক) নীতিবিদ্যা: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ক’ চাওক)।
(খ) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ঙ’ চাওক)।
(গ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান: যি বিজ্ঞানে কোনো এটা আদৰ্শ বা মানদণ্ডক মাপকাঠী হিচাপে লৈ বিষয়বস্তুৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে, তাক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে।
(ঘ) নৈতিক কৰ্ম: যিবোৰ কৰ্মত নৈতিক গুণ আৰোপ কৰিব পাৰি (অৰ্থাৎ উচিত-অনুচিত বিচাৰ কৰিব পাৰি), তাক নৈতিক কৰ্ম বোলে।
(ঙ) ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান: যি বিজ্ঞানে কোনো উদ্দেশ্য বা লক্ষ্যত সফলভাৱে উপনীত হ’বলৈ কিছুমান নীতি-নিয়মৰ প্ৰৱৰ্তন কৰে, তাক ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান বোলে (যেনে: চিকিৎসা বিজ্ঞান)।
(চ) অনৈতিক কৰ্ম: যিবোৰ কৰ্মত নৈতিক গুণ আৰোপ কৰিব নোৱাৰি, তাক অনৈতিক কৰ্ম বোলে।
৪। চমুটোকা লিখা:
(ক) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান: (৩ নং প্ৰশ্নৰ ‘গ’ চাওক)। নীতিবিদ্যা এটা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
(খ) নীতিবিদ্যাৰ পৰিসৰ: নীতিবিদ্যাৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। মানুহৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া, চৰিত্ৰ, নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু, পৰমশ্ৰেয়, নৈতিক বাধ্যতাবোধ, পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ নৈতিক আধাৰ আদি সকলো নীতিবিদ্যাৰ পৰিসৰৰ অন্তৰ্গত।
(গ) কামনাৰ সংঘাত: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰত একে সময়তে একাধিক কামনাৰ উদ্ভৱ হ’ব পাৰে। এই একাধিক কামনাৰ মাজত মনত যি দ্বন্দ্ব বা প্ৰতিযোগিতাৰ সৃষ্টি হয়, তাকে কামনাৰ সংঘাত (Conflict of desires) বোলে।
(ঘ) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ স্তৰ: (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ঘ’ চাওক)।
(ঙ) অনৈতিক কৰ্ম: (৩ নং প্ৰশ্নৰ ‘চ’ চাওক)।
৫। নীতিশাস্ত্ৰ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: যি বিজ্ঞানে মানুহৰ চৰিত্ৰ বা আচৰণৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰে, তাক নীতিশাস্ত্ৰ বোলে।
স্বৰূপ: (১) নীতিশাস্ত্ৰ এটা বিজ্ঞান, কাৰণ ই মানুহৰ আচৰণৰ বিষয়ে সুশৃংখল জ্ঞান দিয়ে। (২) ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান নহয়, ই এটা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। ই ‘পৰমশ্ৰেয়’ক আদৰ্শ হিচাপে লৈ মানুহৰ আচৰণৰ উচিত-অনুচিত বিচাৰ কৰে। (৩) মেকেঞ্জিৰ মতে, নীতিশাস্ত্ৰ ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান নহয়, কাৰণ ই কেৱল আদৰ্শৰ স্বৰূপহে নিৰ্ণয় কৰে, তাক বাস্তৱত প্ৰয়োগ কৰাৰ উপায় নিদিয়ে।
৬। নীতিবিজ্ঞান কাক কয়? ইয়াৰ পৰিধি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: (নীতিবিজ্ঞানৰ সংজ্ঞা ওপৰত দিয়া হৈছে)।
পৰিধি: (১) মানুহৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়াৰ নৈতিক বিচাৰ। (২) নৈতিক গুণসম্পন্ন প্ৰত্যয়বোৰৰ (ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত) আলোচনা। (৩) পৰমশ্ৰেয় বা পৰম কল্যাণৰ আলোচনা। (৪) নৈতিক বিচাৰৰ স্বীকাৰ্য সত্যসমূহৰ (যেনে: ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা) আলোচনা। (৫) নৈতিক বাধ্যতাবোধ, পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ আলোচনা।
৭। নৈতিক আৰু অনৈতিক ক্ৰিয়াৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা। এই দুয়ো ক্ৰিয়াৰ ভিতৰত কোনবিধ ক্ৰিয়া নীতিবিদ্যাৰ বিষয়বস্তু?
উত্তৰ: (পাৰ্থক্য ২ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ ত দিয়া হৈছে)।
এই দুয়োবিধ ক্ৰিয়াৰ ভিতৰত কেৱল নৈতিক ক্ৰিয়া (ঐচ্ছিক আৰু অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া) হে নীতিবিদ্যাৰ বিষয়বস্তু।
৮। ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া কাক বোলে? ইয়াৰ বিভিন্ন স্তৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: (ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ সংজ্ঞা ১ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ ত দিয়া হৈছে)।
ইয়াৰ স্তৰ তিনিটা:
(১) মানসিক স্তৰ: ইয়াৰ অন্তৰ্গত উপাদানবোৰ হ’ল— অভাৱবোধ, লক্ষ্য, কামনা, কামনাৰ সংঘাত, বিবেচনা আৰু নিৰ্বাচন, সিদ্ধান্ত আৰু সংকল্প, আৰু অভিপ্ৰায়।
(২) শাৰীৰিক স্তৰ: মানসিক সংকল্পক বাস্তৱত ৰূপ দিবলৈ শৰীৰৰ অংগ-প্ৰত্যংগ সঞ্চালন কৰা।
(৩) পৰিসমাপ্তি স্তৰ: ক্ৰিয়া সম্পাদন কৰাৰ পিছত বাঞ্ছিত ফল লাভ কৰা।
৯। নৈতিক বিচাৰ কাক বোলে? নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰ: মানুহৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া বা আচৰণৰ ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত আদি বিচাৰ কৰাকে নৈতিক বিচাৰ বোলে।
নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু হৈছে ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰৰ ‘অভিপ্ৰায়’ (Intention)।
১০। উদ্দেশ্য আৰু অভিপ্ৰায়ৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: (২ নং প্ৰশ্নৰ ‘গ’ চাওক)।
১১। নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু উদ্দেশ্য নে অভিপ্ৰায়?
উত্তৰ: নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু উদ্দেশ্য নহয়, অভিপ্ৰায়হে। কাৰণ উদ্দেশ্য ভাল হ’লেই কামটো ভাল নহ’বও পাৰে, যদিহে তাক পাবলৈ লোৱা উপায়টো বেয়া হয়। অভিপ্ৰায়ৰ ভিতৰত উদ্দেশ্য আৰু উপায় দুয়োটা অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে। সেয়েহে সমগ্ৰ অভিপ্ৰায়টোহে নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু।
১২। কামৰ উদ্দেশ্যৰ দ্বাৰা সাধনৰ সমৰ্থন কৰিব পাৰিনে? যুক্তিসহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: “উদ্দেশ্যই সাধনৰ সমৰ্থন কৰে” (End justifies the means) — এই মতবাদ গ্ৰহণযোগ্য নহয়। মহাত্মা গান্ধীৰ মতে, উদ্দেশ্য ভাল হ’লেই নহয়, তাক পাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা উপায় বা সাধন (Means) টোও পৱিত্ৰ আৰু সৎ হ’ব লাগিব। উদাহৰণস্বৰূপে, দুখীয়া মানুহক সহায় কৰাটো এটা মহৎ উদ্দেশ্য। কিন্তু তাৰ বাবে যদি চুৰি কৰা হয় (অসৎ উপায়), তেন্তে কামটোক কেতিয়াও নৈতিকভাৱে সমৰ্থন কৰিব নোৱাৰি। সেয়েহে, উদ্দেশ্যৰ দ্বাৰা সাধনৰ সমৰ্থন কৰিব নোৱাৰি।
পুৰুষাৰ্থ সম্পৰ্কীয় প্ৰশ্নোত্তৰ:
১। (ক) পুৰুষাৰ্থ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: মানৱ জীৱনৰ পৰমাৰ্থ বা পৰম শ্ৰেয়ক পুৰুষাৰ্থ বোলে। পুৰুষ বা ব্যক্তিয়ে যি কামনা কৰে, সিয়েই পুৰুষাৰ্থ।
(খ) চাৰি পুৰুষাৰ্থ কি কি?
উত্তৰ: ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, আৰু মোক্ষ।
(গ) পুৰুষাৰ্থ হিচাপে কাম আৰু অৰ্থৰ অৰ্থ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থ: মানুহৰ প্ৰাথমিক প্ৰয়োজন (অন্ন, বস্ত্ৰ, আশ্ৰয়) পূৰণ কৰা সামগ্ৰী। ইয়াক ধৰ্ম আৰু কামৰ সাধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কাম: মানৱ জীৱনৰ সুখ আৰু আনন্দৰ উৎস। ই ধৰ্মৰ অনুৱৰ্তী আৰু সংযমিত হ’ব লাগে।
২। মোক্ষ কাক বোলে?
উত্তৰ: জন্ম-মৃত্যুৰ সংসাৰ চক্ৰৰ পৰা হাত সাৰি পৰম আনন্দময় শান্তিৰ অৱস্থা লাভ কৰাকে মোক্ষ বা নিৰ্বাণ বোলে। ই মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য।
৩। মোক্ষ প্ৰাপ্তিৰ বিভিন্ন মাৰ্গসমূহ কি কি?
উত্তৰ: কৰ্মযোগ, জ্ঞানযোগ, আৰু ভক্তিযোগ।
৪। ধৰ্মৰ ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ‘ধৃ’ ধাতুৰ পৰা ধৰ্ম শব্দৰ উৎপত্তি, যাৰ অৰ্থ ধাৰণ কৰা। যি শক্তিয়ে সমাজ বা ব্যক্তিক ঐক্যবদ্ধ কৰি ধৰি ৰাখে, সেয়াই ধৰ্ম। ই মানৱ জীৱনৰ নৈতিক আৰু আধ্যাত্মিক ভেটি।
৫। পুৰুষাৰ্থ ধাৰণাৰ সামাজিক গুৰুত্ব কি? যুক্তিৰে উত্তৰ দিয়া।
উত্তৰ: পুৰুষাৰ্থৰ ধাৰণাই মানুহক এক সুশৃংখল আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিবলৈ শিকায়। ‘অৰ্থ’ আৰু ‘কাম’ক ‘ধৰ্ম’ৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰি মানুহে সমাজত বিশৃংখলতা ৰোধ কৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজত শান্তি প্ৰতিষ্ঠা হয় আৰু ব্যক্তিয়ে ক্ৰমান্বয়ে সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য ‘মোক্ষ’ৰ ফালে অগ্ৰসৰ হ’ব পাৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. নীতিবিদ্যা কি বিজ্ঞান? (AHSEC 2015, 2018)
উত্তৰ: নীতিবিদ্যা এটা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science)।
২. ‘Ethics’ শব্দটো কোন গ্ৰীক শব্দৰ পৰা আহিছে? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: গ্ৰীক শব্দ ‘Ethica’ আৰু ‘Ethos’ ৰ পৰা।
৩. নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু কি? (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰৰ ‘অভিপ্ৰায়’ (Intention)।
৪. পৰম পুৰুষাৰ্থ কি? (AHSEC 2019, 2023)
উত্তৰ: মোক্ষ (Moksha)।
৫. ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2021, 2025 Expected)
উত্তৰ: এজন ছাত্ৰই পৰীক্ষাত ভাল ফল কৰাৰ উদ্দেশ্যৰে সজাগ হৈ পঢ়া-শুনা কৰা কাৰ্য।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. নীতিবিদ্যাৰ স্বৰূপ আলোচনা কৰা। ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান নে? (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: নীতিবিদ্যা মানুহৰ আচৰণৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰা এটা বিজ্ঞান। ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান নহয়, কাৰণ ই মানুহৰ আচৰণ ‘কি’ তাৰ বৰ্ণনা নিদিয়ে, বৰঞ্চ আচৰণ ‘কেনে হোৱা উচিত’ তাৰহে বিচাৰ কৰে। সেয়েহে ই এটা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। ই ‘পৰমশ্ৰেয়’ক আদৰ্শ হিচাপে লৈ মানুহৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ বিচাৰ কৰে।
৭. ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰৰ উপাদানসমূহ বৰ্ণনা কৰা। (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ ৮ নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
৮. “উদ্দেশ্যই সাধনৰ সমৰ্থন কৰে” – এই মতবাদটো গ্ৰহণযোগ্য নে? আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ ১২ নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
৯. পুৰুষাৰ্থ হিচাপে ‘ধৰ্ম’ আৰু ‘মোক্ষ’ৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: ধৰ্ম: ই মানৱ জীৱনৰ নৈতিক ভেটি। যি শক্তিয়ে সমাজক ঐক্যবদ্ধ কৰি ৰাখে, সেয়াই ধৰ্ম। ই অৰ্থ আৰু কামক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। মোক্ষ: ই মানৱ জীৱনৰ চৰম আৰু পৰম লক্ষ্য। জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্ত হৈ পৰম শান্তি লাভ কৰাই হ’ল মোক্ষ।
১০. নৈতিক আৰু অনৈতিক ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2019, 2025 Expected) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ ২(খ) নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. নীতিবিদ্যাৰ আদৰ্শ কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰমশ্ৰেয় বা পৰম কল্যাণ (Highest Good)।
২. ‘Mores’ শব্দৰ অৰ্থ কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰীতি-নীতি বা অভ্যাস।
৩. অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু হয়নে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: হয়, কাৰণ অভ্যাস ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰেই পুনৰাবৃত্তি।
৪. মোক্ষ লাভৰ দুটা মাৰ্গৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কৰ্মযোগ আৰু জ্ঞানযোগ।
৫. অভিপ্ৰায়ৰ সূত্ৰটো কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: অভিপ্ৰায় = লক্ষ্য + উদ্দেশ্য + সাধন + পৰিণাম।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. নীতিবিদ্যা এটা ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান হয়নে? যুক্তি দিয়া। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: মেকেঞ্জি আদি দাৰ্শনিকৰ মতে নীতিবিদ্যা ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান নহয়। ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞানে (যেনে: চিকিৎসা বিজ্ঞান) লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ কিছুমান নীতি-নিয়মৰ প্ৰয়োগ শিকায়। কিন্তু নীতিবিদ্যাই কেৱল নৈতিক আদৰ্শৰ স্বৰূপহে নিৰ্ণয় কৰে, তাক বাস্তৱ জীৱনত কেনেকৈ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে তাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট উপায় নিদিয়ে। সেয়েহে ই তাত্ত্বিক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানহে।
৭. উদ্দেশ্য আৰু অভিপ্ৰায়ৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: উদ্দেশ্য হ’ল অভাৱ দূৰ কৰিব পৰা বস্তুটোৰ ধাৰণা। আনহাতে, অভিপ্ৰায় হ’ল উদ্দেশ্য আৰু তাক লাভ কৰাৰ উপায়ৰ সমম্বয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন দুখীয়া ছাত্ৰক সহায় কৰাটো এজন মানুহৰ ‘উদ্দেশ্য’ হ’ব পাৰে। কিন্তু সেই সহায় কৰিবলৈ তেওঁ যদি চুৰি কৰাৰ (উপায়) সিদ্ধান্ত লয়, তেন্তে তেওঁৰ সমগ্ৰ ‘অভিপ্ৰায়’টো বেয়া বুলি গণ্য হ’ব।
৮. অনৈতিক কৰ্মৰ চাৰিটা উদাহৰণ দিয়া। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: (১) প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ (যেনে: ভূমিকম্প)। (২) শিশুৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত ক্ৰিয়া। (৩) পাগল বা মানসিক ভাৰসাম্যহীন লোকৰ ক্ৰিয়া। (৪) প্ৰতিৱৰ্তী ক্ৰিয়া (যেনে: চকুত পোহৰ পৰিলে চকু মুদ খোৱা)।
৯. কামনাৰ সংঘাত কেনেকৈ সমাধান কৰা হয়? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ মানসিক স্তৰত যেতিয়া একাধিক কামনাৰ মাজত সংঘাত হয়, তেতিয়া মানুহে নিজৰ বিচাৰ-বুদ্ধি প্ৰয়োগ কৰে। তেওঁ সকলোবোৰ কামনাৰ গুৰুত্ব আৰু প্ৰয়োজনীয়তা চালি-জাৰি চায়। তাৰ পিছত আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কামনাক নিৰ্বাচন কৰি বাকীবোৰ পৰিত্যাগ কৰে। ইয়াৰ পিছত তেওঁ সেই নিৰ্বাচিত কামনা পূৰণ কৰিবলৈ সংকল্প লয়।
১০. ভাৰতীয় দৰ্শনত ‘ত্ৰিবৰ্গ’ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ তাৎপৰ্য কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনত ধৰ্ম, অৰ্থ, আৰু কাম— এই তিনিটা পুৰুষাৰ্থক একেলগে ‘ত্ৰিবৰ্গ’ বোলা হয়। ইয়াৰ তাৎপৰ্য হ’ল যে এই ত্ৰিবৰ্গ হৈছে সৰ্বোচ্চ লক্ষ্য ‘মোক্ষ’ লাভৰ সাধন বা উপায়। মানুহে ধৰ্মৰ পথত থাকি অৰ্থ আৰু কাম উপভোগ কৰিলেহে তেওঁৰ জীৱন আধ্যাত্মিক পূৰ্ণতাৰ ফালে অগ্ৰসৰ হয় আৰু শেষত মোক্ষ লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়।
খণ্ড ৭: নীতিবিদ্যা (Ethics)
অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Summary Note)
নীতিবিদ্যা (Ethics) বা নীতিশাস্ত্ৰ হৈছে দৰ্শনৰ এক শাখা যি মানুহৰ আচৰণৰ নৈতিক মূল্য (ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত) সম্পৰ্কে আলোচনা কৰে। ই এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান (Normative Science), কাৰণ ই কোনো এক “পৰম শ্ৰেয়” বা “পৰম কল্যাণ” (Summum Bonum) নামৰ আদৰ্শৰ মাপকাঠীৰে মানুহৰ আচৰণৰ মূল্যায়ন কৰে।
১. নীতিবিদ্যাৰ পৰিসৰ (Scope of Ethics):
নীতিবিদ্যাৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। ইয়াৰ অন্তৰ্গত মূল বিষয়বোৰ হ’ল:
ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া (Voluntary Action): যিবোৰ ক্ৰিয়া মানুহে ইচ্ছা কৰি, চিন্তা-চৰ্চা কৰি কোনো উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে কৰে, সেইবোৰেই নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু।
নৈতিক প্ৰত্যয়: ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত, ন্যায়-অন্যায় আদি ধাৰণাসমূহৰ অৰ্থ আৰু স্বৰূপ বিশ্লেষণ।
পৰম শ্ৰেয় (Highest Good): মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য কি? এই সম্পৰ্কে বিভিন্ন মতবাদ (যেনে: সুখবাদ, বুদ্ধিবাদ, পূৰ্ণতাবাদ) আছে।
নৈতিক বাধ্যতাবোধ (Moral Obligation): কিয় আমি নৈতিক নিয়ম মানি চলিব লাগে?
অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য: সমাজত ব্যক্তিৰ অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্যৰ স্বৰূপ।
শাস্তি আৰু পুৰস্কাৰ: কৰ্মফল অনুসৰি শাস্তি আৰু পুৰস্কাৰৰ নৈতিক ভিত্তি।
২. নৈতিক আৰু অনৈতিক ক্ৰিয়া (Moral and Non-Moral Action):
- নৈতিক ক্ৰিয়া: যিবোৰ ক্ৰিয়াৰ নৈতিক মূল্যায়ন কৰিব পাৰি (অৰ্থাৎ ভাল বা বেয়া বুলি ক’ব পাৰি), সেইবোৰক নৈতিক ক্ৰিয়া বোলে। কেৱল ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়াহে নৈতিক ক্ৰিয়া।
- অনৈতিক ক্ৰিয়া: যিবোৰ ক্ৰিয়াৰ নৈতিক মূল্যায়ন কৰিব নোৱাৰি, সেইবোৰক অনৈতিক ক্ৰিয়া বোলে। যেনে: শিশুৰ ক্ৰিয়া, উন্মাদৰ ক্ৰিয়া, ইতৰ প্ৰাণীৰ ক্ৰিয়া, প্ৰত্যাৱৰ্তী ক্ৰিয়া (Reflex action), আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ আদি।
৩. ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ বিশ্লেষণ (Analysis of Voluntary Action):
ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ তিনিটা স্তৰ থাকে:
- (ক) মানসিক স্তৰ (Mental Stage): ইয়াতেই নৈতিক বিচাৰৰ মূল বিষয়বস্তু নিহিত থাকে। ইয়াৰ অন্তৰ্গত উপাদানবোৰ হ’ল— অভাৱবোধ, লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য, কামনা, কামনাৰ সংঘাত, বিবেচনা আৰু নিৰ্বাচন, সিদ্ধান্ত আৰু শেষত অভিপ্ৰায় (Intention)।
- (খ) দৈহিক স্তৰ (Bodily Stage): মানসিক সংকল্পক শাৰীৰিক অংগ-প্ৰত্যংগৰ সঞ্চালনৰ দ্বাৰা কাৰ্যত পৰিণত কৰা হয়।
- (গ) বাহ্য স্তৰ বা পৰিসমাপ্তি (Final Stage): ক্ৰিয়াটোৰ ফলত হোৱা পৰিণাম বা ফলাফল।
৪. নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু (Object of Moral Judgement):
নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু কি— উদ্দেশ্য (Motive) নে পৰিণাম (Consequence)?
- সুখবাদ (Hedonism): সুখবাদীসকলৰ মতে, ক্ৰিয়াৰ পৰিণাম বা ফলহে নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু। যি কামৰ ফল সুখদায়ক, সেয়া ভাল।
- বুদ্ধিবাদ (Rationalism): বুদ্ধিবাদীসকলৰ মতে, ক্ৰিয়াৰ উদ্দেশ্য বা অভি-সন্ধিহে নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু। উদ্দেশ্য সৎ হ’লে কামো সৎ।
- সমন্বয়মূলক মত: কিন্তু ওপৰৰ দুয়োটা মত একপক্ষীয়। কেৱল উদ্দেশ্য বা কেৱল পৰিণামৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নৈতিক বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি। যেনে, চুৰি কৰাৰ উদ্দেশ্য (অভাৱ দূৰ কৰা) ভাল হ’লেও কামটো (চুৰি) বেয়া। সেয়েহে, অভিপ্ৰায় (Intention)-কহে নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু বুলি কোৱা হয়। অভিפ্ּৰায়ৰ ভিতৰত উদ্দেশ্য, সাধন (উপায়) আৰু পৰিণাম— তিনিওটা কথাই সোমাই থাকে। এটা কাম নৈতিকভাৱে ভাল হ’বলৈ হ’লে তাৰ সাধ্য (End) আৰু সাধন (Means) উভয়ই ভাল হ’ব লাগিব।
৫. পুৰুষাৰ্থ (Purusartha):
ভাৰতীয় নীতিশাস্ত্ৰত মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্যক পুৰুষাৰ্থ বোলে। পুৰুষাৰ্থ চাৰিটা:
ধৰ্ম (Dharma): নৈতিক কৰ্তব্য, সদাচাৰ আৰু সামাজিক শৃংখলা। ই বাকী তিনিটা পুৰুষাৰ্থক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
অৰ্থ (Artha): জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ভৌতিক সম্পত্তি বা ধন। ই ধৰ্মৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হ’ব লাগে।
কাম (Kama): ইন্দ্ৰিয়জাত কামনা বা বাসনাৰ পৰিতৃপ্তি। ইয়ো ধৰ্মৰ অধীন।
মোক্ষ (Moksha): জন্ম-মৃত্যুৰ চক্ৰৰ পৰা মুক্তি লাভ কৰি পৰম শান্তি বা আত্ম-উপলব্ধি লাভ কৰা। ইয়েই হ’ল জীৱনৰ পৰম পুৰুষাৰ্থ।
পাঠ্যক্ৰমৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textual Question-Answer)
১। উত্তৰ দিয়া:
(ক) নীতিবিদ্যা কাক কয়?
যি আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানে মানুহৰ ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া আৰু আচৰণৰ ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত আদি নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰে, তাকে নীতিবিদ্যা বোলে।
(খ) ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া কাক বোলে?
যি ক্ৰিয়া কৰ্তাই সজাগ হৈ, বুদ্ধি-বৃত্তি প্ৰয়োগ কৰি, কোনো উদ্দেশ্য সাধনৰ বাবে ইচ্ছাকৃতভাৱে কৰে, তাকে ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া বোলে।
(গ) অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া কাক বোলে?
ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ পুনৰাবৃত্তিৰ ফলত যি ক্ৰিয়া স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে হ’বলৈ লয়, তাকে অভ্যাসজনিত ক্ৰিয়া বোলে।
(ঘ) ঐচ্ছিক কৰ্মৰ তিনিটা স্তৰ কি কি?
(১) মানসিক স্তৰ, (২) দৈহিক বা শাৰীৰিক স্তৰ, আৰু (৩) বাহ্য বা পৰিসমাপ্তি স্তৰ।
(ঙ) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান কাক বোলে?
যি বিজ্ঞানে কোনো বস্তুৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ, উৎপত্তি আৰু বিকাশৰ বৰ্ণনা দিয়ে, কিন্তু তাৰ মূল্য বিচাৰ নকৰে, তাকে বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে। যেনে: পদাৰ্থবিজ্ঞান।
(চ) নীতিবিদ্যাৰ আদৰ্শ কি?
নীতিবিদ্যাৰ আদৰ্শ হ’ল পৰম শ্ৰেয় বা পৰম কল্যাণ (Summum Bonum)।
২। পাৰ্থক্য দেখুওৱা:
- (ক) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান আৰু আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান:
- বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞানে বস্তু যেনেকুৱা, তাৰ বৰ্ণনা দিয়ে (Is-science)। আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞানে বস্তু কেনেকুৱা হোৱা উচিত, তাৰহে আলোচনা কৰে (Ought-science)।
- বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান বৰ্ণনামূলক, আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান মূল্যায়নমূলক।
- (খ) নৈতিক আৰু অনৈতিক কাম:
- যি কামৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰিব পাৰি, সেয়া নৈতিক কাম। যি কামৰ নৈতিক মূল্য বিচাৰ কৰিব নোৱাৰি, সেয়া অনৈতিক কাম।
- ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া নৈতিক, কিন্তু অনৈচ্ছিক ক্ৰিয়া অনৈতিক।
- (গ) উদ্দেশ্য আৰু অভিপ্ৰায়:
- উদ্দেশ্য (Motive) হ’ল অভাৱ পূৰণ কৰিব পৰা লক্ষ্যবস্তুটোৰ ধাৰণা। ই অভিפ্ּৰায়ৰ এটা অংশহে।
- অভিপ্ৰায় (Intention) হ’ল এক ব্যাপক ধাৰণা, যাৰ ভিতৰত উদ্দেশ্য, সাধন (উপায়) আৰু পৰিণাম— তিনিওটা সোমাই থাকে।
৩। সংজ্ঞা দিয়া:
(ক) নীতিবিদ্যা: (ওপৰৰ ১(ক) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
(খ) বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞান: (ওপৰৰ ১(ঙ) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
(গ) আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান: যি বিজ্ঞানে কোনো এক আদৰ্শৰ মাপকাঠীৰে কোনো বিষয়ৰ মূল্য নিৰূপণ কৰে, তাকে আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলে।
(ঘ) নৈতিক কৰ্ম: (ওপৰৰ ২(খ) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
(ঙ) ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান: যি বিজ্ঞানে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ উপায় বা কৌশল সম্পৰ্কে জ্ঞান দিয়ে, তাকে ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞান বোলে। যেনে: চিকিৎসা বিজ্ঞান।
(চ) অনৈতিক কৰ্ম: (ওপৰৰ ২(খ) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
৫। নীতিশাস্ত্ৰ বুলিলে কি বুজা? ইয়াৰ স্বৰূপ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: (সংজ্ঞাৰ বাবে ১(ক) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
স্বৰূপ: নীতিশাস্ত্ৰৰ স্বৰূপ হ’ল যে ই এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান। ই বস্তুনিষ্ঠ বিজ্ঞানৰ দৰে কেৱল মানুহৰ আচৰণৰ বৰ্ণনা দিয়াই নহয়, বৰঞ্চ “পৰম শ্ৰেয়” নামৰ এক আদৰ্শৰ ভিত্তিত সেই আচৰণ কেনেকুৱা হোৱা উচিত, তাৰহে আলোচনা কৰে। ই ব্যৱহাৰিক বিজ্ঞানো নহয়, কাৰণ ই সেই আদৰ্শ লাভ কৰাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট উপায় বা কৌশল নিদিয়ে।
৬। নীতিবিজ্ঞান কাক কয়? ইয়াৰ পৰিধি আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: (সংজ্ঞাৰ বাবে ১(ক) আৰু পৰিধিৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
৯। নৈতিক বিচাৰ কাক বোলে? নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু কি?
উত্তৰ: কোনো ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ ভাল-বেয়া, উচিত-অনুচিত আদি নৈতিক গুণ সম্পৰ্কে কৰা মূল্যায়নকে নৈতিক বিচাৰ বোলে।
নৈতিক বিচাৰৰ প্ৰকৃত বিষয়বস্তু হ’ল অভিপ্ৰায় (Intention)। কাৰণ কোনো এটা কামৰ নৈতিক মূল্যায়ন কেৱল তাৰ উদ্দেশ্য বা কেৱল তাৰ পৰিণামৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰিব নোৱাৰি। অভিפ্ּৰায়ৰ ভিতৰত কামটোৰ উদ্দেশ্য, সেই উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে লোৱা উপায় বা সাধন, আৰু তাৰ সম্ভাৱ্য পৰিণাম— এই সকলোবোৰ দিশেই অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে।
১২। কামৰ উদ্দেশ্যৰদ্বাৰা সাধনৰ সমৰ্থন কৰিব পাৰি নে? যুক্তিৰে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নোৱাৰি। “সাধ্যই সাধনক উচিত বুলি প্ৰতিপন্ন কৰে” (The end justifies the means) – এই মতবাদ নৈতিকভাৱে গ্ৰহণযোগ্য নহয়। কোনো এটা কাম নৈতিকভাৱে শুদ্ধ হ’বলৈ হ’লে তাৰ সাধ্য (লক্ষ্য) আৰু সাধন (উপায়) উভয়ই শুদ্ধ হ’ব লাগিব। এটা ভাল উদ্দেশ্য (যেনে: দুখীয়াক সহায় কৰা) পূৰণ কৰিবলৈ এটা বেয়া উপায় (যেনে: চুৰি কৰা) অৱলম্বন কৰিলে সমগ্ৰ কামটোৱেই অনৈতিক হৈ পৰে। মহাত্মা গান্ধীয়েও কৈছিল যে সাধনৰ পৱিত্ৰতা সাধ্যৰ পৱিত্ৰতাৰ সমানেই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
বিগত বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
- প্ৰশ্ন: নীতিবিদ্যা কাক বোলে? ইয়াৰ পৰিসৰ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2017, 2019, 2022)
উত্তৰ: (ওপৰৰ ৬ নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।) - প্ৰশ্ন: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়া কাক বোলে? ইয়াৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2016, 2018, 2023)
উত্তৰ: (সংজ্ঞাৰ বাবে ১(খ) আৰু স্তৰসমূহৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৩ নম্বৰ অংশ চাওক।) - প্ৰশ্ন: পুৰুষাৰ্থ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? ধৰ্ম আৰু মোক্ষৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। (AHSEC 2020, 2024)
উত্তৰ: পুৰুষাৰ্থ চাৰি প্ৰকাৰৰ— ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম আৰু মোক্ষ। (ধৰ্ম আৰু মোক্ষৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৫ নম্বৰ অংশ চাওক।)
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
প্ৰশ্ন: নীতিবিদ্যাৰ ইংৰাজী প্ৰতিশব্দ কি? (AHSEC 2016)
উত্তৰ: Ethics।
প্ৰশ্ন: ঐচ্ছিক ক্ৰিয়াৰ এটা স্তৰৰ নাম লিখা। (AHSEC 2017)
উত্তৰ: মানসিক স্তৰ।
প্ৰশ্ন: পুৰুষাৰ্থ কি? (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ: ভাৰতীয় দৰ্শনত মানৱ জীৱনৰ চৰম লক্ষ্যসমূহক পুৰুষাৰ্থ বোলা হয়।
প্ৰশ্ন: নৈতিক বিচাৰৰ বিষয়বস্তু কি? (AHSEC 2019, 2024)
উত্তৰ: অভিপ্ৰায় (Intention)।
প্ৰশ্ন: মোক্ষ লাভৰ যিকোনো এটা পথ উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: কৰ্মযোগ।
প্ৰশ্ন: নীতিবিদ্যা আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান হয়নে? (AHSEC 2023)
উত্তৰ: হয়, নীতিবিদ্যা এক আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান।
অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Most Important Questions)
প্ৰশ্ন: নীতিবিদ্যাক কিয় আদৰ্শনিষ্ঠ বিজ্ঞান বোলা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ নীতিবিদ্যাই মানুহৰ আচৰণ যেনেকুৱা, তাৰ কেৱল বৰ্ণনা দিয়েই ক্ষান্ত নাথাকি, “পৰম শ্ৰেয়” নামৰ এক আদৰ্শৰ ভিত্তিত আচৰণ কেনেকুৱা হোৱা উচিত, তাৰহে নিৰ্দেশ দিয়ে। ই মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰে, কেৱল তথ্য দাঙি নধৰে।
প্ৰশ্ন: “কামনাৰ সংঘাত” বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া এজন ব্যক্তিৰ মনত একে সময়তে একাধিক পৰস্পৰ-বিৰোধী কামনাৰ উদয় হয় আৰু কোনটো পূৰণ কৰিব তাক লৈ এক মানসিক দ্বন্দ্বৰ সৃষ্টি হয়, তাকে কামনাৰ সংঘাত বোলে। যেনে, এজন ছাত্ৰই একে সময়তে চিনেমা চাবলৈও ইচ্ছা কৰিব পাৰে আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে পঢ়িবলৈও ইচ্ছা কৰিব পাৰে।
প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় দৰ্শনত ত্ৰিবৰ্গ কি?
উত্তৰ: চাৰি পুৰুষাৰ্থৰ ভিতৰত ধৰ্ম, অৰ্থ আৰু কাম— এই তিনিটাক একেলগে ত্ৰিবৰ্গ বোলা হয়। এইবোৰ জীৱনৰ জাগতিক লক্ষ্য পূৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়, কিন্তু মোক্ষই হ’ল পৰম লক্ষ্য।
প্ৰশ্ন: নৈতিক ক্ৰিয়া আৰু অনৈতিক ক্ৰিয়াৰ মাজত পাৰ্থক্যৰ মূল ভিত্তি কি?
উত্তৰ: পাৰ্থক্যৰ মূল ভিত্তি হ’ল ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা (Freedom of Will)। যি কাম কৰোঁতাজনে নিজৰ ইচ্ছাৰে, ভাল-বেয়া বিচাৰ কৰি কৰে, সেয়াই নৈতিক বিচাৰৰ যোগ্য (নৈতিক ক্ৰিয়া)। য’ত ইচ্ছাৰ স্বাধীনতা নাথাকে (যেনে: বাধ্যত পৰি কৰা কাম বা শিশুৰ কাম), সেয়া অনৈতিক ক্ৰিয়া।
