ADRE পৰীক্ষাৰ বাবে “ভাৰতীয় সংবিধান আৰু ৰাজনীতি” (Indian Polity) এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু নম্বৰ কঢ়িয়াই অনা (Scoring) অধ্যায়। প্ৰতিখন প্ৰতিযোগিতামূলক পৰীক্ষাতে সংবিধানৰ পৰা প্ৰশ্ন আহে। আহক, এই অধ্যায়টো অতি সহজ আৰু পৰীক্ষামুখী ধৰণে সজাই লওঁ।
অধ্যায় ২.৩: ভাৰতীয় সংবিধান আৰু ৰাজনীতি (Indian Constitution & Polity)
১. সংবিধানৰ পটভূমি আৰু নিৰ্মাণ (Making of the Constitution)
- সংবিধান সভা (Constituent Assembly): ১৯৪৬ চনৰ কেবিনেট মিছন প্লেনৰ অধীনত ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰস্তুত কৰিবলৈ ‘সংবিধান সভা’ গঠন কৰা হৈছিল।
- অস্থায়ী সভাপতি: ড° সচ্চিদানন্দ সিনহা (৯ ডিচেম্বৰ, ১৯৪৬)।
- স্থায়ী সভাপতি: ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ (১১ ডিচেম্বৰ, ১৯৪৬)।
- খচৰা সমিতি (Drafting Committee): এই সমিতিৰ অধ্যক্ষ আছিল ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ (Dr. B.R. Ambedkar)। তেওঁক ‘ভাৰতীয় সংবিধানৰ পিতৃ’ (Father of Indian Constitution) বুলি কোৱা হয়।
- সময়: সংবিধানখন সম্পূৰ্ণৰূপে লিখি উলিয়াবলৈ ২ বছৰ, ১১ মাহ আৰু ১৮ দিন সময় লাগিছিল।
- গ্ৰহণ আৰু কাৰ্যকৰী:
- সংবিধান সভাই সংবিধানখন গ্ৰহণ (Adopt) কৰিছিল: ২৬ নৱেম্বৰ, ১৯৪৯ তাৰিখে (এই দিনটো ‘সংবিধান দিৱস’ হিচাপে পালন কৰা হয়)।
- সংবিধানখন কাৰ্যকৰী (Enforce) হৈছিল: ২৬ জানুৱাৰী, ১৯৫০ তাৰিখে (এই দিনটো ‘গণতন্ত্ৰ দিৱস’ হিচাপে পালন কৰা হয়)।
২. সংবিধানৰ মূল গাঁথনি (Basic Structure)
- মূল সংবিধানত (১৯৫০ চনত): ৩৯৫ টা অনুচ্ছেদ (Articles), ২২ টা খণ্ড (Parts) আৰু ৮ খন অনুসূচী (Schedules) আছিল।
- বৰ্তমানৰ সংবিধানত: ৪৪৮ টাতকৈ অধিক অনুচ্ছেদ, ২৫ টা খণ্ড আৰু ১২ খন অনুসূচী আছে।
৩. মৌলিক অধিকাৰ আৰু কৰ্তব্য (Fundamental Rights & Duties)
- মৌলিক অধিকাৰ (Fundamental Rights):
- সংবিধানৰ তৃতীয় খণ্ডত (Part III), অনুচ্ছেদ ১২ ৰ পৰা ৩৫ লৈ মৌলিক অধিকাৰসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
- এই ধাৰণাটো আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ (USA) সংবিধানৰ পৰা লোৱা হৈছে।
- মূল সংবিধানত ৭ টা মৌলিক অধিকাৰ আছিল, কিন্তু ১৯৭৮ চনৰ ৪৪ তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে ‘সম্পত্তিৰ অধিকাৰ’ক (Right to Property) মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰাই এটা সাধাৰণ আইনী অধিকাৰ (Legal Right – Article 300A) কৰা হয়। বৰ্তমান মৌলিক অধিকাৰ ৬ টা।
- ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে অনুচ্ছেদ ৩২ ক (Article 32) সংবিধানৰ ‘হৃদয় আৰু আত্মা’ (Heart and Soul) বুলি কৈছিল।
- মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties):
- মূল সংবিধানত মৌলিক কৰ্তব্য নাছিল। ১৯৭৬ চনৰ ৪২ তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে (স্বৰ্ণ সিং সমিতিৰ পৰামৰ্শমৰ্মে) ইয়াক যোগ কৰা হয়।
- ই সংবিধানৰ খণ্ড IV(A) আৰু অনুচ্ছেদ 51(A) ত আছে।
- এই ধাৰণাটো ৰাছিয়াৰ (USSR) পৰা লোৱা হৈছে। বৰ্তমান মুঠ মৌলিক কৰ্তব্য ১১ টা।
৪. সংসদ আৰু কাৰ্যপালিকা (Parliament & Executive)
ভাৰতীয় সংসদ তিনিটা অংশৰে গঠিত: ৰাষ্ট্ৰপতি, ৰাজ্যসভা আৰু লোকসভা।
- লোকসভা (Lok Sabha): ইয়াক নিম্ন সদন (Lower House) বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ কাৰ্যকাল ৫ বছৰ। সদস্য হ’বলৈ নূন্যতম বয়স ২৫ বছৰ হ’ব লাগে।
- ৰাজ্যসভা (Rajya Sabha): ইয়াক উচ্চ সদন (Upper House) বুলি কোৱা হয়। ই এখন স্থায়ী সদন (ইয়াক ভংগ কৰিব নোৱাৰি)। ইয়াৰ সদস্যসকলৰ কাৰ্যকাল ৬ বছৰ আৰু সদস্য হ’বলৈ নূন্যতম বয়স ৩০ বছৰ হ’ব লাগে।
- ৰাষ্ট্ৰপতি (President): তেওঁ ভাৰতৰ প্ৰথম নাগৰিক। ৰাষ্ট্ৰপতি হ’বলৈ নূন্যতম বয়স ৩৫ বছৰ হ’ব লাগে। ৰাষ্ট্ৰপতিক শপত বাক্য পাঠ কৰোৱায় ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশে (Chief Justice of India)।
৫. গুৰুত্বপূৰ্ণ সংশোধনী (Important Amendments)
- ৪২ তম সংশোধনী (১৯৭৬): ইয়াক ‘মিনি সংবিধান’ (Mini Constitution) বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ জৰিয়তে প্ৰস্তাৱনাত (Preamble) ‘সমাজবাদী’ (Socialist), ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ (Secular) আৰু ‘অখণ্ডতা’ (Integrity) শব্দকেইটা যোগ কৰা হৈছিল।
- ৬১ তম সংশোধনী (১৯৮৯): ভোটাধিকাৰৰ বয়স ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ হ্ৰাস কৰা হৈছিল।
- ৭৩ তম সংশোধনী (১৯৯২): পঞ্চায়তীৰাজ ব্যৱস্থাক সাংবিধানিক মৰ্যাদা প্ৰদান কৰা হৈছিল।
💡 মনত ৰখাৰ সহজ উপায় (Short Tricks & Key Points)
- নূন্যতম বয়সৰ তালিকা (Minimum Age Limits):
- ২১ বছৰ = পঞ্চায়ত/পৌৰসভাৰ নিৰ্বাচন খেলিবলৈ।
- ২৫ বছৰ = লোকসভাৰ সাংসদ (MP) আৰু বিধানসভাৰ বিধায়ক (MLA) হ’বলৈ (প্ৰধানমন্ত্ৰী/মুখ্যমন্ত্ৰী হ’বলৈ)।
- ৩০ বছৰ = ৰাজ্যসভাৰ সাংসদ আৰু বিধান পৰিষদৰ সদস্য হ’বলৈ।
- ৩৫ বছৰ = ৰাষ্ট্ৰপতি, উপ-ৰাষ্ট্ৰপতি আৰু ৰাজ্যপাল হ’বলৈ।
- উৎস (Sources): মৌলিক অধিকাৰ = USA (অধিকাৰ সদায় শক্তিশালী দেশৰ পৰা আহে), মৌলিক কৰ্তব্য = ৰাছিয়া (বন্ধুৱে কৰ্তব্য পালন কৰে)।
📝 পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Top 15 MCQs)
১. ভাৰতীয় সংবিধানৰ পিতৃ বুলি কাক কোৱা হয়?
(A) মহাত্মা গান্ধী
(B) জৱাহৰলাল নেহৰু
(C) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ
(D) ড° ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ
উত্তৰ: (C) ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰ
২. ভাৰতীয় সংবিধানখন প্ৰস্তুত কৰিবলৈ কিমান সময় লাগিছিল?
(A) ২ বছৰ, ১১ মাহ, ১৮ দিন
(B) ৩ বছৰ, ১১ মাহ, ১৮ দিন
(C) ২ বছৰ, ৯ মাহ, ১৮ দিন
(D) ২ বছৰ, ১১ মাহ, ৮ দিন
উত্তৰ: (A) ২ বছৰ, ১১ মাহ, ১৮ দিন
৩. ভাৰতীয় সংবিধানখন কেতিয়া গ্ৰহণ (Adopt) কৰা হৈছিল?
(A) ২৬ জানুৱাৰী, ১৯৫০
(B) ২৬ নৱেম্বৰ, ১৯৪৯
(C) ১৫ আগষ্ট, ১৯৪৭
(D) ২৪ মাৰ্চ, ১৯৪৬
উত্তৰ: (B) ২৬ নৱেম্বৰ, ১৯৪৯
৪. বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানত কেইখন অনুসূচী (Schedules) আছে?
(A) ৮ খন
(B) ১০ খন
(C) ১২ খন
(D) ১৪ খন
উত্তৰ: (C) ১২ খন
৫. মৌলিক অধিকাৰৰ ধাৰণাটো কোনখন দেশৰ সংবিধানৰ পৰা লোৱা হৈছে?
(A) ব্ৰিটেইন
(B) ৰাছিয়া
(C) আয়াৰলেণ্ড
(D) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA)
উত্তৰ: (D) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ (USA)
৬. ভাৰতীয় সংবিধানৰ কোনটো খণ্ডত (Part) মৌলিক অধিকাৰসমূহ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে?
(A) খণ্ড II
(B) খণ্ড III
(C) খণ্ড IV
(D) খণ্ড V
উত্তৰ: (B) খণ্ড III
৭. ‘সম্পত্তিৰ অধিকাৰ’ক (Right to Property) কোনটো সংশোধনীৰ জৰিয়তে মৌলিক অধিকাৰৰ পৰা আঁতৰোৱা হৈছিল?
(A) ৪২ তম সংশোধনী
(B) ৪৪ তম সংশোধনী
(C) ৬১ তম সংশোধনী
(D) ৭৩ তম সংশোধনী
উত্তৰ: (B) ৪৪ তম সংশোধনী (১৯৭৮ চনত)
৮. ড° বি. আৰ. আম্বেদকাৰে সংবিধানৰ কোনটো অনুচ্ছেদক ‘সংবিধানৰ হৃদয় আৰু আত্মা’ বুলি কৈছিল?
(A) অনুচ্ছেদ ১৪
(B) অনুচ্ছেদ ১৯
(C) অনুচ্ছেদ ২১
(D) অনুচ্ছেদ ৩২
উত্তৰ: (D) অনুচ্ছেদ ৩২ (সাংবিধানিক প্ৰতিকাৰৰ অধিকাৰ)
৯. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতি হ’বলৈ নূন্যতম বয়স কিমান হ’ব লাগে?
(A) ২৫ বছৰ
(B) ৩০ বছৰ
(C) ৩৫ বছৰ
(D) ৪০ বছৰ
উত্তৰ: (C) ৩৫ বছৰ
১০. ভাৰতীয় সংসদৰ উচ্চ সদন (Upper House) বুলি কাক কোৱা হয়?
(A) লোকসভা
(B) ৰাজ্যসভা
(C) বিধানসভা
(D) বিধান পৰিষদ
উত্তৰ: (B) ৰাজ্যসভা
১১. ৰাজ্যসভাৰ এজন সদস্যৰ কাৰ্যকাল কিমান বছৰ?
(A) ৪ বছৰ
(B) ৫ বছৰ
(C) ৬ বছৰ
(D) স্থায়ী
উত্তৰ: (C) ৬ বছৰ
১২. ভাৰতৰ ৰাষ্ট্ৰপতিক কোনে শপত বাক্য পাঠ কৰোৱায়?
(A) প্ৰধানমন্ত্ৰীয়ে
(B) উপ-ৰাষ্ট্ৰপতিয়ে
(C) লোকসভাৰ অধ্যক্ষই
(D) ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশে (CJI)
উত্তৰ: (D) ভাৰতৰ মুখ্য ন্যায়াধীশে (CJI)
১৩. কোনটো সংশোধনীক ‘মিনি সংবিধান’ (Mini Constitution) বুলি কোৱা হয়?
(A) ৪২ তম সংশোধনী
(B) ৪৪ তম সংশোধনী
(C) ৭৩ তম সংশোধনী
(D) ৮৬ তম সংশোধনী
উত্তৰ: (A) ৪২ তম সংশোধনী (১৯৭৬ চন)
১৪. ভোটাধিকাৰৰ বয়স ২১ বছৰৰ পৰা ১৮ বছৰলৈ কোনটো সংশোধনীৰ জৰিয়তে হ্ৰাস কৰা হৈছিল?
(A) ৪২ তম
(B) ৪৪ তম
(C) ৬১ তম
(D) ৭৩ তম
উত্তৰ: (C) ৬১ তম সংশোধনী (১৯৮৯ চন)
১৫. বৰ্তমান ভাৰতীয় সংবিধানত মুঠ কেইটা মৌলিক কৰ্তব্য (Fundamental Duties) আছে?
(A) ৯ টা
(B) ১০ টা
(C) ১১ টা
(D) ১২ টা
উত্তৰ: (C) ১১ টা
