দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
অধ্যায় ২: কাৰ্য-কাৰণ বিধি (The Law of Causation)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
আগমনৰ ভিত্তি: আগমনৰ সিদ্ধান্তৰ সত্যতা প্ৰতিষ্ঠা কৰিবলৈ দুবিধ ভিত্তিৰ প্ৰয়োজন: (১) আকাৰগত ভিত্তি (Formal Ground) আৰু (২) বস্তুগত ভিত্তি (Material Ground)।
আকাৰগত ভিত্তি: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি হ’ল আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি।
কাৰ্য-কাৰণ বিধি (Law of Causation): এই বিধি অনুসৰি, প্ৰতিটো কাৰ্যৰে এটা কাৰণ থাকে। কাৰণ অবিহনে কোনো কাৰ্য সংঘটিত হ’ব নোৱাৰে।
কাৰণৰ সংজ্ঞা (Definition of Cause): কাৰ্ভেথ ৰীডৰ মতে, “গুণগতভাৱে কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ চৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা আৰু পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ।”
কাৰণ আৰু উপকাৰণ (Cause and Condition): কাৰণ হ’ল একাধিক উপকাৰণৰ সমষ্টি। উপকাৰণ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) অনুকূল বা সদৰ্থক উপকাৰণ (যি কাৰ্য সংঘটিত হোৱাত সহায় কৰে) আৰু (২) প্ৰতিকূল বা নঞৰ্থক উপকাৰণ (যি কাৰ্য সংঘটিত হোৱাত বাধা দিয়ে)।
নানাকাৰণবাদ (Plurality of Causes): এই মতবাদ অনুসৰি, একেটা কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে (যেনে: মৃত্যুৰ কাৰণ ৰোগ, দুৰ্ঘটনা, বিহপান আদি হ’ব পাৰে)। কিন্তু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই মতবাদ ভ্ৰান্ত।
কাৰণ সমন্বয় আৰু কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: যেতিয়া একাধিক কাৰণ একেলগ হৈ এটা জটিল কাৰ্য সম্পাদন কৰে, তাক কাৰণ সমন্বয় বোলে। ইয়াৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা কাৰ্যটোক কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে।
এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ: এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ চাৰি প্ৰকাৰৰ: (১) উপাদান কাৰণ, (২) আকাৰগত কাৰণ, (৩) নিমিত্ত কাৰণ, আৰু (৪) পৰিণাম বা উদ্দেশ্য কাৰণ।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান ( Textbook Solutions)
১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা:
(ক) কাৰ্যকাৰণ বিধি আগমন অনুমানৰ আকাৰগত ভিত্তি।
(খ) কোনো ঘটনাৰ যি কোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই ঘটনাটোৰ কাৰণ বুলি অভিহিত কৰিলে কাকতালীয় দোষ ঘটে।
(গ) নানাকাৰণবাদ কাৰণ সম্পৰ্কীয় এটা ভ্ৰান্ত ধাৰণা।
(ঘ) মিল ৰ মতে “কাৰণ সদৰ্থক বা অনুকূল আৰু নঞৰ্থক বা প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি”।
(ঙ) কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত, অব্যৱহিত, চৰ্তহীন পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
২। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ চাৰি প্ৰকাৰৰ: (১) উপাদান কাৰণ, (২) আকাৰগত কাৰণ, (৩) নিমিত্ত কাৰণ, আৰু (৪) পৰিণাম বা উদ্দেশ্য কাৰণ।
(খ) পৰ্যাপ্ত উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি উপকাৰণ উপস্থিত থাকিলে কাৰ্যটো অৱশ্যেই সংঘটিত হয়, তাক পৰ্যাপ্ত উপকাৰণ বোলে।
(গ) অনিবাৰ্য উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি উপকাৰণৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্যটো কেতিয়াও সংঘটিত হ’ব নোৱাৰে, তাক অনিবাৰ্য উপকাৰণ বোলে।
(ঘ) “কাৰণ অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি” — উক্তিটোৰ লগত জড়িত তৰ্কবিজ্ঞানীৰ নাম কি?
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী জে. এছ. মিল (J.S. Mill)।
৩। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) কাৰণ আৰু উপকাৰণ: কাৰণ হ’ল সমগ্ৰ বা পূৰ্ণ অংশ, আনহাতে উপকাৰণ হ’ল কাৰণৰ একোটা অপৰিহাৰ্য অংশ। কাৰণ হ’ল সকলোবোৰ অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি। উপকাৰণ অবিহনে কাৰণ হ’ব নোৱাৰে।
(খ) নানাকাৰণবাদ আৰু কাৰণ সমন্বয়: নানাকাৰণবাদ অনুসৰি একেটা কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বেলেগ বেলেগ কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে (যেনে: মৃত্যুৰ কাৰণ ৰোগ বা দুৰ্ঘটনা)। কিন্তু কাৰণ সমন্বয়ত একাধিক কাৰণ একেলগ হৈ এটা জটিল কাৰ্য সম্পাদন কৰে (যেনে: পানী, চাহপাত, চেনি মিলি চাহ প্ৰস্তুত কৰা)।
৪। চমুটোকা লিখা:
(ক) নানাকাৰণবাদ: নানাকাৰণবাদ হ’ল কাৰণ সম্পৰ্কীয় এক ভ্ৰান্ত ধাৰণা। এই মতবাদ অনুসৰি, এটা কাৰ্যৰ কাৰণ এটা নহৈ বহুতো হ’ব পাৰে। যেনে: মৃত্যুৰ কাৰণ ৰোগ, দুৰ্ঘটনা, বিহপান আদি হ’ব পাৰে। কিন্তু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা প্ৰতিটো কাৰ্যৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণহে থাকে।
(খ) কাৰণ সমন্বয় আৰু কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: যেতিয়া একাধিক কাৰণ একেলগ হৈ এটা জটিল কাৰ্য সম্পাদন কৰে, তাক কাৰণ সমন্বয় বোলে। আনহাতে, সংযোজিত কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপাদিত বিভিন্ন কাৰ্যৰ মিশ্ৰণক কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে। যেনে: ফুটবল মেচ এখন জিকিবলৈ সকলো খেলুৱৈৰ প্ৰচেষ্টা হ’ল কাৰণ সমন্বয়, আৰু মেচ জিকাটো হ’ল কাৰ্য সংমিশ্ৰণ।
(গ) অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণ: যি উপকাৰণৰ উপস্থিতিয়ে কাৰ্যটো সংঘটিত হোৱাত সহায় কৰে, তাক অনুকূল বা সদৰ্থক উপকাৰণ বোলে। আনহাতে, যি উপকাৰণৰ অনুপস্থিতিয়ে কাৰ্যটো সংঘটিত হোৱাত সহায় কৰে (অৰ্থাৎ যি থাকিলে কাৰ্যটোত বাধাৰ সৃষ্টি হয়), তাক প্ৰতিকূল বা নঞৰ্থক উপকাৰণ বোলে।
৫। কাৰণৰ সংজ্ঞা দিয়া। কাৰণৰ গুণগত আৰু পৰিমাণগত লক্ষণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: কাৰ্ভেথ ৰীডৰ মতে, “গুণগতভাৱে কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ চৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা আৰু পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমপৰিমাণৰ।”
- গুণগত লক্ষণ: (১) কাৰণ আৰু কাৰ্য পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল। (২) কাৰণ কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (৩) কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত (invariable) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (৪) কাৰণ কাৰ্যৰ চৰ্তহীন (unconditional) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (৫) কাৰণ কাৰ্যৰ অব্যৱহিত (immediate) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- পৰিমাণগত লক্ষণ: পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ ‘দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা’ নিয়ম অনুসৰি, পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সদায় সমান। কাৰণত যিমান পৰিমাণৰ দ্ৰব্য আৰু শক্তি থাকে, কাৰ্যতো ঠিক সিমান পৰিমাণৰ দ্ৰব্য আৰু শক্তি থাকে, কেৱল ইয়াৰ ৰূপৰহে পৰিৱৰ্তন হয়।
৬। কাৰণৰ পাঁচটা গুণগত লক্ষণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: (১) কাৰণ আৰু কাৰ্য পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল। (২) কাৰণ আৰু কাৰ্য দুয়োটা সময়ত ঘটা ঘটনা। (৩) কাৰণ সদায় কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (৪) কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত (invariable) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (৫) কাৰণ কাৰ্যৰ চৰ্তহীন আৰু অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি দুটা কি কি? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি।
২. “কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ চৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা” – এই সংজ্ঞা কোনে দিছিল? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: কাৰ্ভেথ ৰীড (Carveth Read)।
৩. নানাকাৰণবাদ বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা গ্ৰহণযোগ্য নে? (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: নহয়, বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা নানাকাৰণবাদ গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
৪. উপকাৰণ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? (AHSEC 2018, 2023)
উত্তৰ: উপকাৰণ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) সদৰ্থক বা অনুকূল উপকাৰণ আৰু (২) নঞৰ্থক বা প্ৰতিকূল উপকাৰণ।
৫. এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণৰ এটা প্ৰকাৰৰ নাম লিখা। (AHSEC 2021, 2025 Expected)
উত্তৰ: উপাদান কাৰণ (Material Cause)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. কাৰণ আৰু উপকাৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজাই লিখা। (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. কাৰণ হ’ল সমগ্ৰ বা পূৰ্ণ অংশ, আনহাতে উপকাৰণ হ’ল কাৰণৰ একোটা অপৰিহাৰ্য অংশ।
২. কাৰণ হ’ল সকলোবোৰ অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি।
৩. উপকাৰণ অবিহনে কাৰণ হ’ব নোৱাৰে, কিন্তু এটা উপকাৰণেই সম্পূৰ্ণ কাৰণ নহয়।
৪. উদাহৰণস্বৰূপে, জুই জ্বলাবলৈ শুকান খৰি, অক্সিজেন আৰু জুইশলাৰ কাঠিৰ প্ৰয়োজন। ইয়াত প্ৰতিটোৱেই একোটা উপকাৰণ, আৰু আটাইবোৰৰ সমষ্টিয়েই হ’ল জুই জ্বলাৰ কাৰণ।
৭. নানাকাৰণবাদ কি? ইয়াক কিয় ভ্ৰান্ত ধাৰণা বুলি কোৱা হয়? (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: নানাকাৰণবাদ অনুসৰি একেটা কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বেলেগ বেলেগ কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপন্ন হ’ব পাৰে। যেনে: মৃত্যুৰ কাৰণ ৰোগ, দুৰ্ঘটনা, বিহপান আদি হ’ব পাৰে।
ইয়াক ভ্ৰান্ত ধাৰণা বোলা হয় কাৰণ:
১. বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা প্ৰতিটো কাৰ্যৰ এটা নিৰ্দিষ্ট কাৰণহে থাকে।
২. নানাকাৰণবাদত কাৰ্যটোক সাধাৰণ অৰ্থত (যেনে: সাধাৰণ মৃত্যু) আৰু কাৰণটোক বিশেষ অৰ্থত (যেনে: বিহপান) লোৱা হয়। যদি কাৰ্যটোকো বিশেষ অৰ্থত লোৱা হয় (যেনে: বিহপানৰ ফলত হোৱা মৃত্যু), তেন্তে তাৰ কাৰণ এটাই হ’ব।
৮. কাৰণৰ পৰিমাণগত লক্ষণসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰিমাণগত দিশৰ পৰা কাৰণ আৰু কাৰ্য সদায় সমান। এই লক্ষণটো পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ ‘দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা’ নিয়মৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
১. দ্ৰব্যৰ অবিনশ্বৰতা: জগতত দ্ৰব্যৰ পৰিমাণ সদায় একে থাকে। কাৰণত যিমান পৰিমাণৰ দ্ৰব্য থাকে, কাৰ্যতো সিমান পৰিমাণৰ দ্ৰব্যই থাকে। কেৱল ইয়াৰ ৰূপৰহে পৰিৱৰ্তন হয়।
২. শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা: জগতত শক্তিৰ পৰিমাণো একে থাকে। এটা শক্তি আন এটা শক্তিলৈ ৰূপান্তৰিত হ’ব পাৰে (যেনে: বিদ্যুৎ শক্তি পোহৰ শক্তিলৈ), কিন্তু মুঠ শক্তিৰ পৰিমাণৰ কোনো হ্ৰাস-বৃদ্ধি নহয়।
৯. কাৰণ সমন্বয় আৰু কাৰ্য সংমিশ্ৰণৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা। (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: যেতিয়া একাধিক কাৰণ একেলগ হৈ এটা জটিল কাৰ্য সম্পাদন কৰে, তাক কাৰণ সমন্বয় বোলে। আনহাতে, সংযোজিত কাৰণৰ দ্বাৰা উৎপাদিত বিভিন্ন কাৰ্যৰ মিশ্ৰণক কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে।
কাৰ্য সংমিশ্ৰণ দুই প্ৰকাৰৰ:
১. সমজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: য’ত কাৰণবোৰে একে জাতীয় কাৰ্যৰ সৃষ্টি কৰে (যেনে: এটা কোঠাত তিনিটা চাকি জ্বলালে পোহৰ বৃদ্ধি হয়)।
২. বিজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: য’ত কাৰণবোৰে মিলি এটা নতুন বিজাতীয় কাৰ্যৰ সৃষ্টি কৰে (যেনে: হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন মিলি পানীৰ সৃষ্টি হয়)।
১০. এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণৰ প্ৰকাৰসমূহ উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। (AHSEC 2019, 2025 Expected) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ চাৰি প্ৰকাৰৰ:
১. উপাদান কাৰণ (Material Cause): যি পদাৰ্থৰে কাৰ্যটো উৎপন্ন কৰা হয়। (যেনে: কাপোৰ ববলৈ ব্যৱহাৰ কৰা সূতা)।
২. আকাৰগত কাৰণ (Formal Cause): বস্তুটোক দিয়া নতুন ৰূপ বা আকাৰ। (যেনে: সূতাখিনিক দিয়া কাপোৰৰ আকাৰ)।
৩. নিমিত্ত কাৰণ (Efficient Cause): কাৰ্যটো উৎপন্ন কৰিবলৈ প্ৰয়োজন হোৱা শ্ৰম বা শক্তি। (যেনে: শিপিনীগৰাকীৰ শ্ৰম)।
৪. পৰিণাম বা উদ্দেশ্য কাৰণ (Final Cause): যি উদ্দেশ্য আগত ৰাখি কাৰ্যটো কৰা হয়। (যেনে: পিন্ধিবৰ বাবে কাপোৰ বোৱা উদ্দেশ্য)।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. কাকতালীয় দোষ কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: কোনো এটা ঘটনাৰ যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই (যিটো প্ৰকৃততে কাৰণ নহয়) কাৰণ বুলি ভুলকৈ ধৰি ল’লে যি দোষৰ সৃষ্টি হয়, তাক কাকতালীয় দোষ বোলে। (যেনে: কাউৰী পৰাৰ লগে লগে তাল সৰা)।
২. প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি অনুসৰি, একে পৰিস্থিতিত প্ৰকৃতিয়ে সদায় একেদৰে আচৰণ কৰে।
৩. কাৰণৰ সদৰ্থক উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি উপকাৰণৰ উপস্থিতিয়ে কাৰ্যটো সংঘটিত হোৱাত সহায় কৰে, তাক সদৰ্থক বা অনুকূল উপকাৰণ বোলে।
৪. কাৰণৰ নঞৰ্থক উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি উপকাৰণৰ অনুপস্থিতিয়ে কাৰ্যটো সংঘটিত হোৱাত সহায় কৰে (অৰ্থাৎ যি থাকিলে বাধাৰ সৃষ্টি হয়), তাক নঞৰ্থক বা প্ৰতিকূল উপকাৰণ বোলে।
৫. কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ মাজত সময়ৰ সম্পৰ্ক কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: কাৰণ সদায় কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী (আগতে ঘটা) ঘটনা, আৰু কাৰ্য সদায় কাৰণৰ অনুৱৰ্তী (পিছত ঘটা) ঘটনা।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. “কাৰণ হ’ল কাৰ্যৰ চৰ্তহীন, নিয়ত, অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: এই উক্তিটোৱে কাৰণৰ গুণগত লক্ষণসমূহ প্ৰকাশ কৰে।
(১) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা: কাৰণ সদায় কাৰ্যৰ আগত ঘটে। কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ মাজত সময়ৰ ক্ৰম থাকে।
(২) নিয়ত: কাৰণটো কাৰ্যৰ আগত সদায় বা অপৰিৱৰ্তনীয়ভাৱে ঘটিব লাগিব। যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা কাৰণ নহয়, কেৱল যিটো ঘটনা সদায় ঘটে সেয়াহে কাৰণ।
(৩) চৰ্তহীন: কাৰণটো আন কোনো চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হ’ব নালাগিব। ই নিজেই কাৰ্যটো উৎপন্ন কৰিবলৈ যথেষ্ট হ’ব লাগিব।
(৪) অব্যৱহিত: কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ মাজত কোনো ব্যৱধান থাকিব নালাগিব। কাৰণটো ঘটাৰ লগে লগেই কাৰ্যটো ঘটিব লাগিব। দূৰৱৰ্তী পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা কাৰণ হ’ব নোৱাৰে।
৭. প্ৰযোজক আৰু সংস্থা বুলিলে কি বুজা? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী বেইনে শক্তিৰ সংৰক্ষণৰ দিশৰ পৰা কাৰণক দুটা উপাদনত ভাগ কৰিছে:
(১) প্ৰযোজক (Moving power): যি শক্তিয়ে কৰ্ম সঞ্চাৰ কৰে বা ক্ৰিয়াক উদ্দীপিত কৰে তাক প্ৰযোজক বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, জুই জ্বলাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা জুইশলাৰ কাঠিডাল হ’ল প্ৰযোজক।
(২) সংস্থা (Collocation): পাৰিপাৰ্শ্বিক ঘটনাৰ যি সমাৱেশত প্ৰযোজকে বা ক্ৰিয়া উদ্দীপক শক্তিয়ে কাৰ্য উৎপাদন কৰে, তাক সংস্থা বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, জুইশলাৰ কাঠিডাল যিটো শুকান খেৰৰ দ’মত লগোৱা হয়, সেই খেৰৰ দ’মটোৱেই হ’ল সংস্থা।
৮. সক্ৰিয় আৰু নিষ্ক্ৰিয় উপকাৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
(১) যি উপকাৰণে কাৰ্যটো কৰে বা যি ক্ৰিয়াশীল, তাক সক্ৰিয় উপকাৰণ (Agent Condition) বোলে। যেনে: জুইৰ শিখা।
(২) যাৰ ওপৰত কাৰ্যটো কৰা হয় বা যিটো ক্ৰিয়াৰ পাত্ৰ, তাক নিষ্ক্ৰিয় উপকাৰণ (Patient Condition) বোলে। যেনে: শুকান খেৰ।
অৱশ্যে, বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই পাৰ্থক্য গ্ৰহণযোগ্য নহয়। কাৰণ নিষ্ক্ৰিয় উপকাৰণৰ (যেনে শুকান খেৰ) মাজতো সুপ্ত অৱস্থাত শক্তি নিহিত হৈ থাকে। সেয়েহে দুয়োটা উপকাৰণেই কাৰ্য উৎপাদনত সমানে গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু দুয়োটাকে সক্ৰিয় বুলিব পাৰি।
৯. সমজাতীয় আৰু বিজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
(১) সমজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ (Homogeneous Intermixture of Effects): যেতিয়া একাধিক কাৰণে একেলগ হৈ একে জাতীয় কাৰ্যৰ সৃষ্টি কৰে, তাক সমজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে। ইয়াত কাৰণ আৰু কাৰ্যৰ প্ৰকৃতি একে থাকে। যেনে: এটা কোঠাত তিনিটা চাকি একেলগে জ্বলালে পোহৰ বৃদ্ধি হয়। ইয়াত প্ৰতিটো চাকিৰ পোহৰ একে জাতীয়।
(২) বিজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ (Heterogeneous Intermixture of Effects): যেতিয়া একাধিক কাৰণে একেলগ হৈ এটা সম্পূৰ্ণ নতুন আৰু বিজাতীয় কাৰ্যৰ সৃষ্টি কৰে, তাক বিজাতীয় কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে। ইয়াত কাৰ্যৰ প্ৰকৃতি কাৰণবোৰতকৈ বেলেগ হয়। যেনে: হাইড্ৰ’জেন আৰু অক্সিজেন (দুয়োটা গেছীয় পদাৰ্থ) মিলি পানী (তৰল পদাৰ্থ) সৃষ্টি হয়।
১০. আগমনৰ বিৰোধাভাস (Paradox of Induction) কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী মিলে প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি সম্পৰ্কে দুটা পৰস্পৰ বিৰোধী মত আগবঢ়াইছিল, যাক ‘আগমনৰ বিৰোধাভাস’ বোলা হয়।
এবাৰ তেওঁ কৈছিল যে প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিটো সকলো আগমনৰ মূল ভিত্তি বা পূৰ্বস্বীকাৰ্য নিয়ম। এই বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিয়েই আগমনৰ সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়।
আনহাতে, তেওঁ আকৌ কৈছিল যে এই বিধিটো নিজেই অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ (অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ) ফল বা সিদ্ধান্ত।
যিহেতু একেটা বিধি একে সময়তে ‘ভিত্তি’ (আশ্ৰয়বচন) আৰু ‘ফল’ (সিদ্ধান্ত) হ’ব নোৱাৰে, সেয়েহে মিলৰ এই পৰস্পৰ বিৰোধী মতবাদকেই আগমনৰ বিৰোধাভাস বুলি কোৱা হয়।
কাৰ্য-কাৰণ বিধি (The Law of Causation)
অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Summary Note)
আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি হিচাপে কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। এই বিধিয়ে বৈজ্ঞানিক আগমনক নিশ্চিত সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱাত সহায় কৰে।
১. কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ধাৰণা:
এই বিধি অনুসৰি, বিশ্বৰ কোনো ঘটনাই কাৰণ অবিহনে সংঘটিত নহয়। প্ৰত্যেক কাৰ্যৰে একোটা কাৰণ থাকে। কাৰণ হৈছে কাৰ্যৰ অব্যৱহিত, চৰ্তহীন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। অৰ্থাৎ, কাৰণ উপস্থিত থাকিলে কাৰ্যটো ঘটিবই আৰু কাৰণ অনুপস্থিত থাকিলে কাৰ্যটো নঘটে।
২. কাৰণৰ লক্ষণ (Characteristics of Cause):
- গুণগত লক্ষণ:
- কাৰণ কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা, কিন্তু সকলো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাই কাৰণ নহয়।
- কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত (Invariable) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ কাৰ্যৰ অব্যৱহিত (Immediate) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ কাৰ্যৰ চৰ্তহীন (Unconditional) পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- পৰিমাণগত লক্ষণ:
- পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমান। অৰ্থাৎ, কাৰণত থকা দ্ৰব্য আৰু শক্তিৰ পৰিমাণ কাৰ্যতো একেই থাকে। ই পদাৰ্থবিজ্ঞানৰ “শক্তিৰ অবিনশ্বৰতা” (Conservation of Energy) নিয়মৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
৩. কাৰণ আৰু উপকাৰণ (Cause and Condition):
সাধাৰণতে আমি এটা ঘটনাক কাৰণ বুলি কওঁ, কিন্তু বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা কাৰণ হৈছে বহুতো উপকাৰণৰ সমষ্টি। উপকাৰণবোৰ হৈছে কাৰণৰ অপৰিহাৰ্য অংশ।
- সদৰ্থক উপকাৰণ (Positive Condition): যিবোৰৰ উপস্থিতিত কাৰ্যটো ঘটে।
- নঞৰ্থক উপকাৰণ (Negative Condition): যিবোৰৰ অনুপস্থিতিত কাৰ্যটো ঘটে।
কাৰণ = সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপকাৰণৰ সমষ্টি।
৪. কাৰণ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন ধাৰণা:
কাৰণ সমন্বয় আৰু কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: যেতিয়া একাধিক কাৰণে একেলগে ক্ৰিয়া কৰি এটা জটিল কাৰ্যৰ সৃষ্টি কৰে, তাক কাৰণ সমন্বয় বোলে। আৰু সেই উৎপাদিত জটিল কাৰ্যটোক কাৰ্য সংমিশ্ৰণ বোলে।
নানাকাৰণবাদ (Plurality of Causes): এইটো এক ভ্ৰান্ত ধাৰণা যে একেটা কাৰ্যৰ বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন কাৰণ থাকিব পাৰে (যেনে: মৃত্যুৰ কাৰণ বেমাৰ, দুৰ্ঘটনা আদি হ’ব পাৰে)। বৈজ্ঞানিক দৃষ্টিকোণৰ পৰা এই মত গ্ৰহণযোগ্য নহয়। কাৰণ, কাৰ্যক যদি সূক্ষ্মভাৱে বিশ্লেষণ কৰা হয়, তেন্তে দেখা যায় যে প্ৰতিটো বিশেষ কাৰ্যৰ কাৰণো বিশেষ আৰু এটাই। ‘মৃত্যু’ এক সাধাৰণ শব্দ, কিন্তু ‘বেমাৰত মৃত্যু’ আৰু ‘দুৰ্ঘটনাত মৃত্যু’ দুটা ভিন্ন কাৰ্য।
এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণৰ চাৰিটা দিশ:
উপাদান কাৰণ (Material Cause): যি দ্ৰব্যেৰে কাৰ্যটো তৈয়াৰী। (যেনে: মাটিৰ কলহৰ উপাদান কাৰণ হ’ল মাটি)।
আকাৰগত কাৰণ (Formal Cause): কাৰ্যটোৰ আকাৰ বা ৰূপ। (যেনে: কলহটোৰ আকাৰ)।
নিমিত্ত কাৰণ (Efficient Cause): যি শক্তি বা কৰ্তাই কাৰ্যটো সৃষ্টি কৰে। (যেনে: কুমাৰজন)।
পৰিণাম কাৰণ (Final Cause): যি উদ্দেশ্যৰে কাৰ্যটো সৃষ্টি কৰা হয়। (যেনে: পানী ৰখাৰ উদ্দেশ্য)।
পাঠ্যক্ৰমৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textual Question-Answer)
১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা:
- (ক) কাৰ্যকাৰণ বিধি আগমন অনুমানৰ আকাৰগত ভিত্তি।
- (খ) কোনো ঘটনাৰ যি কোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাকেই ঘটনাটোৰ কাৰণ বুলি অভিহিত কৰিলে কাকতালীয় দোষ ঘটে।
- (গ) নানাকাৰণবাদ কাৰণ সম্পৰ্কীয় এটা ভ্ৰান্ত ধাৰণা।
- (ঘ) কাৰভেথ ৰীডৰ মতে “কাৰণ সদৰ্থক বা অনুকূল আৰু নঞৰ্থক বা প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি”।
- (ঙ) কাৰণ কাৰ্যৰ অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
২। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
এৰিষ্ট’টলৰ মতে কাৰণ চাৰি প্ৰকাৰৰ: (১) উপাদান কাৰণ, (২) আকাৰগত কাৰণ, (৩) নিমিত্ত কাৰণ, আৰু (৪) পৰিণাম কাৰণ।
(খ) পৰ্যাপ্ত উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা?
কোনো কাৰ্য সংঘটিত হ’বলৈ যিবোৰ উপকাৰণৰ উপস্থিতি অপৰিহাৰ্য, সেইবোৰক একেলগে পৰ্যাপ্ত উপকাৰণ বোলে। ই সদৰ্থক উপকাৰণৰ সমষ্টি।
(গ) অনিবাৰ্য উপকাৰণ বুলিলে কি বুজা?
যি উপকাৰণৰ অবিহনে কাৰ্যটো কোনো কাৰণতে সংঘটিত হ’ব নোৱাৰে, তাকে অনিবাৰ্য উপকাৰণ বোলে।
(ঘ) “কাৰণ অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণৰ সমষ্টি” — উক্তিটোৰ লগত জড়িত তৰ্কবিদগৰাকীৰ নাম কি?
এই উক্তিটোৰ লগত কাৰভেথ ৰীড আৰু জে. এছ. মিল জড়িত।
৩। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
- (ক) কাৰণ আৰু উপকাৰণ:
- কাৰণ হৈছে কাৰ্য সংঘটনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সকলো উপকাৰণৰ সমষ্টি।
- উপকাৰণ হৈছে কাৰণৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।
- কাৰণ কাৰ্যৰ সম্পূৰ্ণ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা, আনহাতে উপকাৰণ কাৰণৰ আংশিক পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- (খ) নানাকাৰণবাদ আৰু কাৰণ সমন্বয়:
- নানাকাৰণবাদ মতে, একেটা কাৰ্য বিভিন্ন সময়ত বেলেগ বেলেগ কাৰণে সংঘটিত হ’ব পাৰে।
- কাৰণ সমন্বয় মতে, কেইবাটাও কাৰণে একেলগে মিলি এটা জটিল কাৰ্য সৃষ্টি কৰে।
- নানাকাৰণবাদ এক ভ্ৰান্ত ধাৰণা, কিন্তু কাৰণ সমন্বয় এক গ্ৰহণযোগ্য বৈজ্ঞানিক ধাৰণা।
৪। চমুটোকা লিখা:
- (ক) নানাকাৰণবাদ: (ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৪ নম্বৰ অংশ চাওক।)
- (খ) কাৰণ সমন্বয় আৰু কাৰ্য সংমিশ্ৰণ: (ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৪ নম্বৰ অংশ চাওক।)
- (গ) অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল উপকাৰণ: (সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপকাৰণৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৩ নম্বৰ অংশ চাওক।)
৫। কাৰণৰ সংজ্ঞা দিয়া। কাৰণৰ গুণগত আৰু পৰিমাণগত লক্ষণসমূহ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: কাৰণ হৈছে কাৰ্যৰ অব্যৱহিত, চৰ্তহীন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
(গুণগত আৰু পৰিমাণগত লক্ষণসমূহৰ বৰ্ণনাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ২ নম্বৰ অংশ চাওক।)
৬। কাৰণৰ পাঁচটা গুণগত লক্ষণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: কাৰণৰ পাঁচটা গুণগত লক্ষণ হ’ল:
- কাৰণ কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ কাৰ্যৰ অব্যৱহিত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ কাৰ্যৰ চৰ্তহীন পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
- কাৰণ আৰু কাৰ্য পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল।
বিগত বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
প্ৰশ্ন: কাৰণৰ সংজ্ঞা দিয়া। কাৰণৰ গুণগত লক্ষণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2015, 2017, 2019, 2022)
উত্তৰ: (ওপৰৰ ৫ নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
প্ৰশ্ন: নানাকাৰণবাদ বুলিলে কি বুজা? এই মতবাদটো গ্ৰহণযোগ্য হয়নে? সমালোচনা আগবঢ়োৱা। (AHSEC 2016, 2018, 2020, 2023)
উত্তৰ: (নানাকাৰণবাদৰ ব্যাখ্যাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৪ নম্বৰ অংশ চাওক।)
সমালোচনা: এই মতবাদটো গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
কাৰ্যৰ সাধাৰণীকৰণ: ইয়াত ‘কাৰ্য’ক অতি সাধাৰণ অৰ্থত লোৱা হয়। যদি কাৰ্যক বিশেষভাৱে চোৱা হয়, তেন্তে তাৰ কাৰণো বিশেষ হ’ব।
কাৰণৰ সংজ্ঞাৰ বিৰোধী: কাৰণৰ সংজ্ঞা অনুসৰি ই নিয়ত আৰু অপৰিৱৰ্তনীয়। কিন্তু নানাকাৰণবাদ মতে কাৰণ পৰিৱৰ্তনীয়, যিটো স্ব-বিৰোধী।
বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানত বাধা: যদি একেটা কাৰ্যৰ বহুতো কাৰণ থাকে, তেন্তে কোনো ঘটনাৰ নিশ্চিত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰা অসম্ভৱ হৈ পৰিব।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
প্ৰশ্ন: কাৰণৰ সংজ্ঞা দিয়া। (AHSEC 2016, 2024)
উত্তৰ: কাৰণ হৈছে কাৰ্যৰ অব্যৱহিত, চৰ্তহীন আৰু অপৰিৱৰ্তনীয় পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
প্ৰশ্ন: কাৰণ আৰু উপকাৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? (AHSEC 2017, 2019)
উত্তৰ: কাৰণ হৈছে উপকাৰণসমূহৰ সমষ্টি, আনহাতে উপকাৰণ হৈছে কাৰণৰ এটা অংশ।
প্ৰশ্ন: নানাকাৰণবাদ কি? (AHSEC 2018)
উত্তৰ: একেটা কাৰ্যৰ যে বিভিন্ন সময়ত বিভিন্ন কাৰণ থাকিব পাৰে, এই ভ্ৰান্ত মতবাদটোকে নানাকাৰণবাদ বোলে।
প্ৰশ্ন: কাৰণৰ যিকোনো দুটা গুণগত লক্ষণ লিখা। (AHSEC 2020, 2023)
উত্তৰ: (১) কাৰণ কাৰ্যৰ পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা। (২) কাৰণ কাৰ্যৰ নিয়ত পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা।
প্ৰশ্ন: কাৰণৰ পৰিমাণগত লক্ষণ কি? (AHSEC 2022)
উত্তৰ: পৰিমাণগতভাৱে কাৰণ আৰু কাৰ্য সমান।
অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Most Important Questions)
প্ৰশ্ন: কাকতালীয় দোষ কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো ঘটনাৰ যিকোনো পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনাক তাৰ কাৰণ বুলি ভুল কৰা হয়, তেতিয়া কাকতালীয় দোষ ঘটে। উদাহৰণ: “ধূমকেতু দেখাৰ পিছতে ৰজাৰ মৃত্যু হ’ল, গতিকে ধূমকেতুৱেই ৰজাৰ মৃত্যুৰ কাৰণ।”
প্ৰশ্ন: কাৰণক কিয় চৰ্তহীন পূৰ্বৱৰ্তী ঘটনা বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণক চৰ্তহীন বোলা হয় কাৰণ ই কাৰ্যটো উৎপন্ন কৰিবলৈ আন কোনো বাহিৰা চৰ্তৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে। কাৰণটো নিজেই কাৰ্যটো ঘটাবলৈ পৰ্যাপ্ত। যেনে, দিন-ৰাতিৰ সম্বন্ধত দিন ৰাতিৰ কাৰণ নহয়, কাৰণ দুয়োটাই পৃথিৱীৰ আহ্নিক গতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (চৰ্তযুক্ত)।
প্ৰশ্ন: “কাৰণ হৈছে সদৰ্থক আৰু নঞৰ্থক উপকাৰণৰ সমষ্টি” – কথাষাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কোনো এটা কাৰ্য সংঘটিত হ’বলৈ কিছুমান অৱস্থাৰ উপস্থিতি (সদৰ্থক উপকাৰণ) আৰু কিছুমান অৱস্থাৰ অনুপস্থিতি (নঞৰ্থক উপকাৰণ) প্ৰয়োজন। এই সকলোবোৰ অৱস্থাৰ সমষ্টিয়েই হ’ল কাৰণ। উদাহৰণস্বৰূপে, জুই জ্বলাবলৈ দিয়াচলাইৰ কাঠিডালৰ ঘৰ্ষণ (সদৰ্থক) আৰু পৰিৱেশত আৰ্দ্ৰতা নথকাটো (নঞৰ্থক) দুয়োটাই প্ৰয়োজন।
প্ৰশ্ন: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ সম্বন্ধ কি?
উত্তৰ: এই দুয়োটা বিধি আগমনৰ আকাৰগত ভিত্তি আৰু পৰস্পৰ সম্পৰ্কিত। কাৰ্য-কাৰণ বিধিক প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধিৰ এক বিশেষ ৰূপ বুলি ক’ব পাৰি। কাৰণ, “একে কাৰণে একে কাৰ্য উৎপন্ন কৰে” বোলা কথাষাৰ “একে পৰিস্থিতিত প্ৰকৃতিয়ে একে আচৰণ কৰে” বোলা কথাষাৰৰে এক বিশেষ প্ৰকাশ।
