AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন পাঠ্যপুথিৰ ষষ্ঠ খণ্ড (Block VI) “ভাৱবাদ – আত্মগত আৰু বস্তুগত ভাৱবাদ (Idealism – Subjective and Objective)”-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এক বিস্তৃত টোকা প্ৰস্তুত কৰিছোঁ। ইয়াত অধ্যায়টিৰ সাৰাংশ, পাঠ্যক্ৰমৰ সকলো প্ৰশ্নোত্তৰ, বিগত বৰ্ষৰ (২০১৫-২০২৪) AHSEC পৰীক্ষাৰ প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু কিছুমান অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
খণ্ড ৬: ভাৱবাদ – আত্মগত আৰু বস্তুগত ভাৱবাদ
অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Summary Note)
জ্ঞান মীমাংসাৰ (Epistemology) যি মতবাদে কয় যে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু বা বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, তাকে ভাৱবাদ (Idealism) বোলে। ভাৱবাদৰ মূল কথা হ’ল— মন বা চেতনা বা ভাৱহে (Idea) পৰম সত্তা। মনৰ বাহিৰত কোনো বস্তুৰ অস্তিত্ব নাই। এই মতবাদ বাস্তৱবাদৰ সম্পূৰ্ণ বিপৰীত। ভাৱবাদৰ দুটা মূল প্ৰকাৰ হ’ল— আত্মগত ভাৱবাদ আৰু বস্তুগত ভাৱবাদ।
১. আত্মগত ভাৱবাদ (Subjective Idealism):
আইৰিছ দাৰ্শনিক জৰ্জ বাৰ্কলি (George Berkeley) এই মতবাদৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক। তেওঁ জন লকৰ অভিজ্ঞতাবাদৰ যুক্তিসংগত পৰিণতি হিচাপে এই মতবাদ গঢ়ি তুলিছিল।
- মূল বক্তব্য: এই মতবাদৰ মূল সূত্ৰ হ’ল “Esse est percipi”, অৰ্থাৎ “অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ নিৰ্ভৰ”। কোনো বস্তুৰ অস্তিত্ব তেতিয়াহে থাকে যেতিয়া তাক কোনো মনে প্ৰত্যক্ষ কৰে বা অনুভৱ কৰে। যেতিয়া কোনো মনে তাক প্ৰত্যক্ষ নকৰে, তেতিয়া তাৰ অস্তিত্ব নাথাকে।
- লকৰ সমালোচনা: বাৰ্কলিয়ে লকৰ মুখ্য আৰু গৌণ গুণৰ মাজৰ পাৰ্থক্য নাকচ কৰিছিল। তেওঁ যুক্তি দিছিল যে গৌণ গুণৰ দৰেই মুখ্য গুণবোৰো (যেনে: আকাৰ, গতি) মন-সাপেক্ষ আৰু পৰিৱৰ্তনশীল। গতিকে, সকলো গুণেই মনোগত।
- আত্মজ্ঞানবাদ (Solipsism): বাৰ্কলিৰ এই মতবাদৰ তৰ্কসংগত পৰিণতি হ’ল আত্মজ্ঞানবাদ, অৰ্থাৎ কেৱল মোৰ মন আৰু মোৰ ধাৰণাবোৰৰহে অস্তিত্ব আছে, আন কোনো মন বা বস্তুৰ অস্তিত্ব নাই।
- ঈশ্বৰৰ ভূমিকা: এই আত্মজ্ঞানবাদৰ সমস্যাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ বাৰ্কলিয়ে ঈশ্বৰ বা অসীম মন (Infinite Mind)-ৰ অৱতাৰণা কৰিছিল। তেওঁ কৈছিল যে যেতিয়া কোনো সসীম মনে (যেনে: মানুহ) বস্তুবোৰক প্ৰত্যক্ষ নকৰে, তেতিয়াও সেইবোৰৰ অস্তিত্ব থাকে কাৰণ ঈশ্বৰে সেইবোৰক সদায় প্ৰত্যক্ষ কৰি থাকে। গতিকে, বস্তুবোৰৰ ধাৰণা ঈশ্বৰৰ মনত স্থায়ীভাৱে থাকে।
২. বস্তুগত ভাৱবাদ (Objective Idealism):
জাৰ্মান দাৰ্শনিক জি. ডব্লিউ. এফ. হেগেল (G. W. F. Hegel) এই মতবাদৰ শ্ৰেষ্ঠ প্ৰবক্তা।
- মূল বক্তব্য: এই মতবাদ অনুসৰি, পৰম সত্তা হ’ল পৰম ভাৱ বা পৰম মন (Absolute Idea or Absolute Mind)। এই পৰম ভাৱেই হ’ল জগতৰ মূল ভিত্তি। আমি দেখা পোৱা জগতখন (যেনে: গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু, মানুহ) এই পৰম ভাৱৰে বিভিন্ন প্ৰকাশ বা অভিব্যক্তি।
- চিন্তা আৰু সত্তাৰ অভিন্নতা: হেগেলৰ বিখ্যাত উক্তি হ’ল— “যি যুক্তিসংগত সেয়াই বাস্তৱ, আৰু যি বাস্তৱ সেয়াই যুক্তিসংগত” (What is rational is actual and what is actual is rational)। অৰ্থাৎ, চিন্তা আৰু সত্তা (Thought and Reality) পৰিশেষত অভিন্ন।
- আত্মগত ভাৱবাদৰ সৈতে পাৰ্থক্য: আত্মগত ভাৱবাদত জগতখন ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু বস্তুগত ভাৱবাদত জগতখন কোনো ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, বৰঞ্চ ই এক বিশ্বজনীন বা পৰম মনৰ অভিব্যক্তি। ইয়াত জগতখন বস্তুনিষ্ঠ, কিন্তু ইয়াৰ স্বৰূপ মানসিক বা ভাৱাত্মক।
পাঠ্যক্ৰমৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textual Question-Answer)
১। ভাৱবাদৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: যি জ্ঞানমীমাংসীয় মতবাদে কয় যে জ্ঞানৰ বিষয়বস্তু বা বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব জ্ঞাতাৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু মন বা ভাৱেই পৰম সত্তা, তাকে ভাৱবাদ বোলে।
২। পাশ্চাত্য দৰ্শনত ভাৱবাদৰ প্ৰতিষ্ঠাতা কোন?
উত্তৰ: যদিও প্লেটোৰ দৰ্শনত ভাৱবাদৰ বীজ পোৱা যায়, আধুনিক পাশ্চাত্য দৰ্শনত জৰ্জ বাৰ্কলিক আত্মগত ভাৱবাদৰ আৰু হেগেলক বস্তুগত ভাৱবাদৰ মুখ্য প্ৰতিষ্ঠাপক হিচাপে গণ্য কৰা হয়।
৩। “অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ নিৰ্ভৰ” কথাষাৰ কোনে কৈছে?
উত্তৰ: এই কথাষাৰ আত্মগত ভাৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক জৰ্জ বাৰ্কলিয়ে কৈছিল।
৪। ভাৱবাদ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰ: ভাৱবাদ মুখ্যতঃ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) আত্মগত বা বিষয়ীগত ভাৱবাদ (Subjective Idealism) আৰু (২) বস্তুগত ভাৱবাদ (Objective Idealism)।
৫। আত্মগতভাৱবাদ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যি মতবাদ অনুসৰি কেৱল মোৰ মন আৰু মোৰ মনৰ ধাৰণাবোৰৰহে অস্তিত্ব আছে, আৰু আন কোনো মন বা বস্তুৰ অস্তিত্বৰ কোনো নিশ্চিত প্ৰমাণ নাই, তাকে আত্মগতভাৱবাদ বা আত্মজ্ঞানবাদ (Solipsism) বোলে।
৬। বস্তুগত ভাৱবাদ কি?
উত্তৰ: যি ভাৱবাদী মতবাদ অনুসৰি জগতখন কোনো ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, বৰঞ্চ ই এক বিশ্বজনীন বা পৰম মনৰ (Absolute Mind) বস্তুনিষ্ঠ অভিব্যক্তি, তাকে বস্তুগত ভাৱবাদ বোলে।
বিগত বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
- প্ৰশ্ন: আত্মগত ভাৱবাদ বুলিলে কি বুজা? এই মতবাদৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2017, 2019, 2022)
উত্তৰ: (সংজ্ঞা আৰু ব্যাখ্যাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
বৈশিষ্ট্যসমূহ:- “Esse est percipi” বা “অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ নিৰ্ভৰ” – এইটোৱেই মূল সূত্ৰ।
- বাহ্য জগতৰ কোনো মন-নিৰপেক্ষ অস্তিত্ব নাই।
- বস্তুৰ মুখ্য আৰু গৌণ গুণ উভয়ই মনোগত।
- জগতখন ব্যক্তিৰ মনৰ ধাৰণাৰ সমষ্টি।
- ঈশ্বৰ বা অসীম মনে বস্তুবোৰৰ অস্তিত্বৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰে।
- প্ৰশ্ন: বস্তুগত ভাৱবাদ বুলিলে কি বুজা? আত্মগত ভাৱবাদৰ লগত ইয়াৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা। (AHSEC 2016, 2018, 2020, 2023)
উত্তৰ: (সংজ্ঞা আৰু ব্যাখ্যাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ২ নম্বৰ অংশ চাওক।)
পাৰ্থক্য:- আত্মগত ভাৱবাদ মতে জগতখন ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কিন্তু বস্তুগত ভাৱবাদ মতে জগতখন পৰম মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
- আত্মগত ভাৱবাদৰ পৰিণতি আত্মজ্ঞানবাদ হ’ব পাৰে, কিন্তু বস্তুগত ভাৱবাদত এই সমস্যা নাই।
- আত্মগত ভাৱবাদত জগতখনৰ বস্তুনিষ্ঠতা ঈশ্বৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, কিন্তু বস্তুগত ভাৱবাদত জগতখন স্বাভাৱিকতেই বস্তুনিষ্ঠ (কাৰণ ই পৰম মনৰ অভিব্যক্তি)।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
- প্ৰশ্ন: ভাৱবাদৰ এটা মূল নীতি লিখা। (AHSEC 2017)
উত্তৰ: মন বা ভাৱেই পৰম সত্তা। - প্ৰশ্ন: আত্মগত ভাৱবাদৰ প্ৰৱৰ্তক কোন? (AHSEC 2018, 2024)
উত্তৰ: জৰ্জ বাৰ্কলি। - প্ৰশ্ন: “Esse est percipi” ৰ অৰ্থ কি? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: অস্তিত্ব প্ৰত্যক্ষ নিৰ্ভৰ (To be is to be perceived)। - প্ৰশ্ন: হেগেলৰ ভাৱবাদক কিয় বস্তুগত ভাৱবাদ বোলা হয়? (AHSEC 2022)
উত্তৰ: কাৰণ হেগেলৰ মতে জগতখন কোনো ব্যক্তিৰ মনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়, বৰঞ্চ ই এক বিশ্বজনীন বা পৰম মনৰ বস্তুনিষ্ঠ অভিব্যক্তি। - প্ৰশ্ন: বাৰ্কলিয়ে কিয় ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিছে? (AHSEC 2020)
উত্তৰ: বস্তুবোৰৰ অস্তিত্বৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু আত্মজ্ঞানবাদৰ সমস্যাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ বাৰ্কলিয়ে ঈশ্বৰৰ অস্তিত্ব স্বীকাৰ কৰিছে।
অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Most Important Questions)
- প্ৰশ্ন: ভাৱবাদ আৰু বাস্তৱবাদৰ মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: বাস্তৱবাদ মতে বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব মন-নিৰপেক্ষ, কিন্তু ভাৱবাদ মতে বাহ্য জগতৰ অস্তিত্ব মন-নিৰ্ভৰশীল। - প্ৰশ্ন: বাৰ্কলিয়ে লকৰ গুণৰ বিভাজনক কেনেকৈ খণ্ডন কৰিছিল?
উত্তৰ: বাৰ্কলিয়ে যুক্তি দিছিল যে আমি মুখ্য গুণক গৌণ গুণৰ পৰা পৃথককৈ ভাবিবই নোৱাৰোঁ। যেনে, আমি আকাৰ (মুখ্য গুণ) এটা কল্পনা কৰিব নোৱাৰোঁ যাৰ কোনো ৰং (গৌণ গুণ) নাই। যিহেতু গৌণ গুণবোৰ মনোগত, আৰু মুখ্য গুণবোৰ তাৰ পৰা অবিচ্ছেদ্য, গতিকে মুখ্য গুণবোৰো মনোগত হ’ব লাগিব। - প্ৰশ্ন: হেগেলৰ মতে “চিন্তা আৰু সত্তা অভিন্ন” – ইয়াৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যে আমাৰ যুক্তিসংগত চিন্তাৰ গঠন আৰু বাস্তৱ জগতৰ গঠন একেই। যিটো যুক্তিসংগত, সেয়াই বাস্তৱত প্ৰকাশ পায়, আৰু যি বাস্তৱত আছে, সেয়া যুক্তিসংগতভাৱে বুজিব পৰা যায়। পৰম ভাৱ বা পৰম যুক্তিয়েই জগতৰূপে নিজকে প্ৰকাশ কৰিছে। - প্ৰশ্ন: ভাৱবাদৰ এটা মূল ত্ৰুটি কি?
উত্তৰ: ভাৱবাদৰ এটা মূল ত্ৰুটি হ’ল যে ই সাধাৰণ জ্ঞান বা লৌকিক বিশ্বাসৰ বিৰোধিতা কৰে। সাধাৰণ মানুহে স্বাভাৱিকতে বিশ্বাস কৰে যে তেওঁলোকে দেখা জগতখন তেওঁলোকৰ মনৰ বাহিৰত স্বাধীনভাৱে অস্তিত্বশীল। ভাৱবাদে এই স্বাভাৱিক বিশ্বাসক নাকচ কৰে।
