উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ : এক পৰ্য্যালোচনা Class 12

উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ : এক পৰ্য্যালোচনা Class 12 |  HS 2nd Year Economics Chapter 3 question Answer – (প্ৰশ্নোত্তৰ) অৰ্থনীতি বিজ্ঞান | Class 12 Economics Part 2 Chapter 3 Assamese Medium দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতি বিজ্ঞান তৃতীয় অধ্যায়

উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ : এক পৰ্য্যালোচনা

 { অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }   

১৯৯১ চনত ভাৰতবৰ্ষই এক গভীৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ কমি গৈছিল, মুদ্ৰাস্ফীতি অত্যাধিক বৃদ্ধি পাইছিল আৰু ৰাজকোষীয় ঘাটি বাঢ়িছিল। এই সংকটৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ ভাৰত চৰকাৰে বিশ্ব বেংক (World Bank) আৰু আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰা নিধি (IMF)ৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল। এই সংস্থাসমূহে ঋণ দিয়াৰ বিনিময়ত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক মুকলি কৰা আৰু অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ অনাৰ চৰ্ত আৰোপ কৰিছিল। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে, ১৯৯১ চনত ভাৰত চৰকাৰে নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি (New Economic Policy – NEP) ঘোষণা কৰে। এই নীতিৰ মূল স্তম্ভ আছিল উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ, যাক চমুকৈ LPG মডেল বুলিও কোৱা হয়।

×

1. উদাৰীকৰণ (Liberalisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বাধা-নিষেধ আঁতৰাই অৰ্থনীতিক মুক্ত কৰা। ইয়াৰ অধীনত বিভিন্ন খণ্ডত সংস্কাৰ অনা হৈছিল:
   1. ঔদ্যোগিক খণ্ড: অনুজ্ঞাপত্ৰ (লাইচেন্স) ব্যৱস্থা প্ৰায় উঠাই দিয়া হৈছিল। কেৱল কেইটামান বিশেষ উদ্যোগ (যেনে—সুৰা, প্ৰতিৰক্ষা সামগ্ৰী)ৰ বাবেহে লাইচেন্সৰ প্ৰয়োজন ৰখা হৈছিল।
   1. বিত্তীয় খণ্ড: বেংকিং খণ্ডত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ ভূমিকা নিয়ন্ত্ৰকৰ পৰা সহায়কলৈ সলনি কৰা হৈছিল। ব্যক্তিগত আৰু বিদেশী বেংকক ভাৰতত শাখা খোলাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল।
   1. কৰ সংস্কাৰ: কৰৰ হাৰ, বিশেষকৈ আয়কৰ আৰু নিগম কৰ, হ্ৰাস কৰা হৈছিল যাতে কৰ ফাঁকি কমে আৰু সঞ্চয় বৃদ্ধি পায়।
   1. বৈদেশিক বাণিজ্য: আমদানি শুল্ক হ্ৰাস কৰা হৈছিল আৰু আমদানিৰ ওপৰত থকা পৰিমাণগত বাধা (কোটা) আঁতৰাই দিয়া হৈছিল।
2. ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহৰ মালিকীস্বত্ব বা পৰিচালনা ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰা আৰু চৰকাৰৰ বিত্তীয় বোজা কমোৱা। ব্যক্তিগতকৰণ দুটা ধৰণে কৰা হৈছিল:
   1. ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ পৰিচালনা আৰু মালিকীস্বত্বৰ পৰা চৰকাৰ সম্পূৰ্ণৰূপে আঁতৰি অহা।
   1. নিৰ্বিনিয়োগ (Disinvestment): ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ অংশ বা শ্বেয়াৰ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰা।
3. গোলকীকৰণ (Globalisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল দেশৰ অৰ্থনীতিক বিশ্বৰ অৰ্থনীতিৰ লগত একত্ৰিত কৰা। ইয়াৰ ফলত বিভিন্ন দেশৰ মাজত সামগ্ৰী, সেৱা, মূলধন, প্ৰযুক্তি আৰু শ্ৰমৰ মুক্ত প্ৰৱাহ হয়। গোলকীকৰণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল বহিঃউৎস গ্ৰহণ (Outsourcing), য’ত উন্নত দেশবোৰে নিজৰ ব্যৱসায়িক সেৱা (যেনে—কল চেণ্টাৰ, একাউণ্টিং) ভাৰতৰ দৰে দেশৰ পৰা কম খৰচত সম্পন্ন কৰায়।

সংস্কাৰৰ মূল্যায়ন:
নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিৰ ফলত ভাৰতৰ GDP বৃদ্ধিৰ হাৰ বাঢ়িছিল, বৈদেশিক বিনিয়োগ বৃদ্ধি পাইছিল আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ শক্তিশালী হৈছিল। কিন্তু ইয়াৰ কিছুমান ঋণাত্মক প্ৰভাৱো আছিল। কৃষি আৰু উদ্যোগ খণ্ডৰ বিকাশ লেহেমীয়া হৈছিল, নিয়োগ সৃষ্টি আশানুৰূপ হোৱা নাছিল আৰু ধনী-দুখীয়াৰ মাজত আৰ্থিক বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছিল।

পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ

১. ভাৰতবৰ্ষত কিয় সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ভাৰতবৰ্ষই এক গভীৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণসমূহ আছিল:

• বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংকট: বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ ইমানেই কমি গৈছিল যে মাত্ৰ দুসপ্তাহৰ আমদানিৰ বাবেহে ধন আছিল।
• মুদ্ৰাস্ফীতি: অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য অত্যাধিক বৃদ্ধি পাইছিল।
• ৰাজকোষীয় ঘাটি: চৰকাৰৰ ব্যয় আয়তকৈ বহু বেছি হৈছিল।
  এই সংকটৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰা নিধি (IMF) আৰু বিশ্ব বেংকৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ চৰকাৰ বাধ্য হৈছিল, যাৰ চৰ্ত আছিল অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰা।

২. কিমান দেশ বিশ্ব বাণিজ্য সংগঠনৰ সদস্য?
উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য সংগঠন (WTO)ৰ বৰ্তমান সদস্য দেশৰ সংখ্যা ১৬৪ খন।

৩. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য কি?
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ (RBI) অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য হ’ল দেশৰ মুদ্ৰা আৰু ঋণ ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। ই মুদ্ৰা ছপা কৰে, মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ কাম-কাজ পৰিচালনা কৰে।

৪. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে কেনেকৈ বাণিজ্যিক বেংকসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰি আছিল?
উত্তৰ: সংস্কাৰৰ আগতে, ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে বাণিজ্যিক বেংকসমূহক কঠোৰভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিছিল। বেংকে কিমান ধন নিজৰ হাতত ৰাখিব, সুদৰ হাৰ কি হ’ব, কোনটো খণ্ডক কিমান ঋণ দিব—এই সকলোবোৰ ৰিজাৰ্ভ বেংকে নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।

৫. টকাৰ অৱমূল্যায়ন বুলিলে তুমি কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশৰ চৰকাৰে আন দেশৰ মুদ্ৰাৰ তুলনাত নিজৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য ইচ্ছাকৃতভাৱে হ্ৰাস কৰে, তাক টকাৰ অৱমূল্যায়ন বোলা হয়। ইয়াৰ ফলত দেশখনৰ ৰপ্তানি সস্তা হয় আৰু আমদানি কৰা হয়, যাৰ ফলত ৰপ্তানি বৃদ্ধি পায়।

৬. পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা—
(ক) কৌশল সম্বন্ধীয় আৰু লঘু বিক্ৰী (Strategic and Minority sale):

• কৌশল সম্বন্ধীয় বিক্ৰী: যেতিয়া চৰকাৰে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ এটাৰ ৫১% বা তাতকৈ অধিক অংশ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰে, যাৰ ফলত পৰিচালনাৰ দায়িত্বও হস্তান্তৰ হয়, তাক কৌশল সম্বন্ধীয় বিক্ৰী বোলা হয়।
• লঘু বিক্ৰী: যেতিয়া চৰকাৰে উদ্যোগ এটাৰ ৪৯% বা তাতকৈ কম অংশ বিক্ৰী কৰে আৰু মালিকীস্বত্ব তথা পৰিচালনা নিজৰ হাতত ৰাখে, তাক লঘু বিক্ৰী বোলা হয়।

(খ) দ্বিপাক্ষিক আৰু বহুপাক্ষিক বাণিজ্য:

• দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য: দুখন দেশৰ মাজত হোৱা বাণিজ্যক দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য বোলা হয়।
• বহুপাক্ষিক বাণিজ্য: দুখনতকৈ অধিক দেশৰ মাজত হোৱা বাণিজ্যক বহুপাক্ষিক বাণিজ্য বোলা হয়।

(গ) শুল্ক আৰু অনা-শুল্ক প্রতিবন্ধকসমূহ:

• শুল্ক: আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ ওপৰত লগোৱা কৰক শুল্ক বোলা হয়।
• অনা-শুল্ক প্রতিবন্ধক: শুল্কৰ বাহিৰে বাণিজ্যত বাধা দিয়া আন ব্যৱস্থাসমূহ, যেনে—কোটা (আমদানিৰ পৰিমাণ নিৰ্ধাৰণ), অনুজ্ঞাপত্ৰ আদি।

৭. শুল্ক কিয় আৰোপ কৰা হয়?
উত্তৰ: শুল্ক আৰোপ কৰাৰ মূল কাৰণ হ’ল:

• ঘৰুৱা উদ্যোগক বিদেশী প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা ৰক্ষা কৰা।
• চৰকাৰৰ বাবে ৰাজহ সংগ্ৰহ কৰা।
• অনাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ আমদানি কমোৱা।

৮. পৰিমাণগত প্রতিবন্ধকৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: পৰিমাণগত প্রতিবন্ধক মানে হ’ল আমদানি বা ৰপ্তানি কৰিব পৰা সামগ্ৰীৰ পৰিমাণৰ ওপৰত চৰকাৰে আৰোপ কৰা সীমা। কোটা (Quota) ইয়াৰ এক উদাহৰণ।

৯. ৰাজহুৱা খণ্ডৰ অধীনৰ যিবোৰ উদ্যোগে লাভ অৰ্জন কৰি আছে সেইবোৰক ব্যক্তিগতকৰণ কৰিব লাগে। এই মত সমৰ্থন কৰানে? কিয়?
উত্তৰ: এইটো এক বিতৰ্কিত বিষয়।

• সমৰ্থনত যুক্তি: ব্যক্তিগতকৰণৰ সমৰ্থকসকলে কয় যে লাভ অৰ্জনকাৰী উদ্যোগকো ব্যক্তিগতকৰণ কৰিলে সিবিলাকৰ কাৰ্যদক্ষতা আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ মনোভাৱ বৃদ্ধি পাব, যাৰ ফলত গ্ৰাহকসকলে উন্নত সেৱা লাভ কৰিব।
• বিৰোধিতাত যুক্তি: আনহাতে, বিৰোধীসকলে কয় যে লাভ অৰ্জনকাৰী ৰাজহুৱা উদ্যোগবোৰ চৰকাৰৰ ৰাজহৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। এইবোৰক বিক্ৰী কৰিলে চৰকাৰে এক স্থায়ী আয়ৰ উৎস হেৰুৱাব। তদুপৰি, এই উদ্যোগবোৰে সামাজিক কল্যাণৰ বাবেও কাম কৰে, যিটো ব্যক্তিগত খণ্ডই নকৰিবও পাৰে।

১০. বহিঃউৎস গ্রহণ (Outsourcing) ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে ভাল বুলি ভাবানে? উন্নত দেশসমূহে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছে কিয়?
উত্তৰ: হয়, বহিঃউৎস গ্রহণ ভাৰতৰ বাবে ভাল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতত, বিশেষকৈ তথ্য-প্ৰযুক্তি খণ্ডত, বহুতো নিয়োগৰ সৃষ্টি হৈছে আৰু বৈদেশিক মুদ্ৰা অৰ্জন হৈছে।
উন্নত দেশসমূহে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰে কাৰণ ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ দেশৰ পৰা নিয়োগ ভাৰতৰ দৰে দেশলৈ স্থানান্তৰিত হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ দেশত নিবনুৱা সমস্যা বৃদ্ধি পায়।

১১. ভাৰতবৰ্ষত বহিঃউৎস গ্ৰহণৰ উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে কিছুমান লাগতিয়াল সুবিধা আছে। এই সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ:

• কম মজুৰি: ভাৰতত শ্ৰমিকৰ মজুৰি উন্নত দেশৰ তুলনাত বহু কম।
• দক্ষ মানৱ সম্পদ: ভাৰতত ইংৰাজী ক’ব পৰা শিক্ষিত আৰু দক্ষ মানৱ সম্পদ সহজে উপলব্ধ।
• চৰকাৰী নীতি: ভাৰত চৰকাৰৰ নীতি বহিঃউৎস গ্ৰহণৰ বাবে অনুকূল।

১২. তোমালোকে ভাবানে যে চৰকাৰৰ নৱৰত্ন কৌশল ভাৰতৰ ৰাজহুৱা খণ্ডৰ অধীনত থকা উদ্যোগৰ উন্নয়নত সহায়ক হৈছে? কেনেকৈ?
উত্তৰ: হয়, নৱৰত্ন কৌশলে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ উন্নয়নত সহায় কৰিছে। এই নীতিৰ অধীনত কিছুমান লাভজনক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগক “নৱৰত্ন” মৰ্যাদা দি অধিক পৰিচালনাগত আৰু বিত্তীয় স্বাধীনতা প্ৰদান কৰা হৈছে। ইয়াৰ ফলত এই উদ্যোগসমূহে অধিক দক্ষতাৰে কাম কৰিব পাৰিছে আৰু বিশ্ব বজাৰত প্ৰতিযোগিতা কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।

১৩. কি কি প্ৰধান কাৰণৰ বাবে সেৱাখণ্ডৰ উচ্চ বৃদ্ধি ঘটিছে?
উত্তৰ:

• অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ফলত বিত্ত, যোগাযোগ আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ দৰে সেৱাৰ চাহিদা বৃদ্ধি পাইছে।
• বহিঃউৎস গ্ৰহণৰ ফলত ভাৰত বিশ্বৰ বাবে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সেৱা প্ৰদানকাৰী কেন্দ্ৰ হৈ পৰিছে।
• ভাৰতত দক্ষ মানৱ সম্পদৰ উপলব্ধতা।

১৪. সংস্কাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰ দ্বাৰা কৃষিখণ্ডই প্রতিকূল প্ৰভাৱৰ সন্মুখীন হ‘ব লগা হৈছে। কিয়?
উত্তৰ:

• ৰাজহুৱা বিনিয়োগ হ্ৰাস: সংস্কাৰ কালত কৃষিখণ্ডত, বিশেষকৈ জলসিঞ্চন, গৱেষণা আদিত চৰকাৰী বিনিয়োগ কমি গৈছে।
• ৰাজসাহায্য হ্ৰাস: সাৰৰ ওপৰত থকা ৰাজসাহায্য কমোৱাৰ ফলত কৃষকৰ উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পাইছে।
• আন্তৰ্জাতিক প্ৰতিযোগিতা: আমদানি শুল্ক হ্ৰাস কৰাৰ ফলত ভাৰতীয় কৃষকসকলে বিদেশী সামগ্ৰীৰ লগত প্ৰতিযোগিতা কৰিবলগীয়া হৈছে।

১৫. সংস্কাৰৰ সময়ছোৱাত উদ্যোগখণ্ডৰ কাৰ্যক্ষমতা কিয় দুৰ্বল হৈছে?
উত্তৰ:

• সস্তা আমদানি: আমদানি শুল্ক কমোৱাৰ ফলত বিদেশৰ পৰা অহা সস্তা সামগ্ৰীয়ে ঘৰুৱা উদ্যোগক ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিছে।
• আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ: বিদ্যুৎ, ৰাস্তা-ঘাট আদিৰ দৰে আন্তঃগাঁথনিৰ দুৰ্বল অৱস্থাই উদ্যোগৰ বিকাশত বাধা দিছে।
• বিনিয়োগৰ অভাৱ: উদ্যোগ খণ্ডত পৰ্যাপ্ত বিনিয়োগ হোৱা নাই।

১৬. সামাজিক ন্যায় আৰু কল্যাণৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰে ভাৰতৰ GDP বৃদ্ধি কৰিছে যদিও ইয়াৰ সামাজিক ন্যায় আৰু কল্যাণৰ দিশটো বিতৰ্কিত। সংস্কাৰৰ ফলত নিয়োগ সৃষ্টি আশানুৰূপ হোৱা নাই। কৃষি খণ্ডৰ অৱহেলাৰ ফলত গ্ৰাম্য সংকট বৃদ্ধি পাইছে। চৰকাৰী ব্যয় হ্ৰাস কৰাৰ ফলত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ দৰে সামাজিক খণ্ডত প্ৰভাৱ পৰিছে। ইয়াৰ ফলত ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত আৰ্থিক বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে, বহু সমালোচকে কয় যে সংস্কাৰৰ সুফল সমাজৰ সকলো স্তৰলৈ যোৱা নাই।

পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)

১. প্ৰশ্ন: ভাৰতত ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ অন্তৰ্গত উদাৰীকৰণ নীতিৰ অংশ ৰূপে ৰূপায়ণ কৰা — (a) উদ্যোগিক খণ্ডৰ সংস্কাৰ (b) বিত্তীয় খণ্ডৰ সংস্কাৰ আৰু (c) কৰ সংস্কাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ বৰ্ণনা কৰা। (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
(a) উদ্যোগিক খণ্ডৰ সংস্কাৰ:

• উদ্যোগিক লাইচেন্সিংৰ অৱসান: কিছুমান কৌশলগতভাৱে গুৰুত্বপূৰ্ণ উদ্যোগ (যেনে— সুৰা, প্ৰতিৰক্ষা সঁজুলি) বাদ দি বাকী সকলো উদ্যোগৰ বাবে লাইচেন্স লোৱাৰ প্ৰথা বাতিল কৰা হৈছিল।
• ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ভূমিকা হ্ৰাস: ৰাজহুৱা খণ্ডৰ বাবে সংৰক্ষিত উদ্যোগৰ সংখ্যা ১৭-ৰ পৰা মাত্ৰ ২-টালৈ (ৰে’লৱে, পাৰমাণৱিক শক্তি) হ্ৰাস কৰা হৈছিল।
  (b) বিত্তীয় খণ্ডৰ সংস্কাৰ:
• RBI-ৰ ভূমিকা সলনি: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকক নিয়ন্ত্ৰকৰ পৰিৱৰ্তে বিত্তীয় খণ্ডৰ সহায়কৰ ভূমিকালৈ সলনি কৰা হৈছিল।
• বিদেশী বিনিয়োগৰ অনুমতি: বিদেশী বিনিয়োগকাৰীক ভাৰতীয় বিত্তীয় বজাৰত (বেংকত ৫১% লৈকে) বিনিয়োগ কৰাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল।
  (c) কৰ সংস্কাৰ:
• কৰৰ হাৰ হ্ৰাস: ব্যক্তিগত আয়কৰ আৰু নিগম কৰৰ (corporate tax) হাৰ কমোৱা হৈছিল যাতে কৰ ফাঁকি কমে আৰু সঞ্চয় বাঢ়ে।
• পৰোক্ষ কৰৰ সৰলীকৰণ: বিভিন্ন পৰোক্ষ কৰৰ ঠাইত এক উমৈহতীয়া কৰ ব্যৱস্থা, যেনে— পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তনৰ দিশত আগবঢ়া হৈছিল।

২. প্ৰশ্ন: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কিয় প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল? (AHSEC 2023)
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰাৰ মূল কাৰণ আছিল দেশখনে সন্মুখীন হোৱা এক গভীৰ অৰ্থনৈতিক সংকট। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল: (১) চৰকাৰৰ ব্যয় আয়তকৈ বহু বেছি হোৱাৰ ফলত ৰাজকোষীয় ঘাটি বৃদ্ধি, (২) বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল কমি যোৱা, যাৰ ফলত আমদানি কৰা অসম্ভৱ হৈ পৰিছিল, আৰু (৩) মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ বৃদ্ধি। এই সংকটৰ পৰা ওলাবলৈ ভাৰতে বিশ্ব বেংক আৰু IMF-ৰ পৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল, যাৰ চৰ্ত আছিল অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ।

৩. প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগতকৰণৰ এটা সুবিধা আৰু এটা অসুবিধা লিখা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ:

• সুবিধা: ব্যক্তিগত খণ্ডৰ পৰিচালনাত প্ৰতিযোগিতা আৰু লাভৰ উদ্দেশ্য থকাৰ বাবে উদ্যোগসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়।
• অসুবিধা: ব্যক্তিগত খণ্ডই কেৱল লাভজনক খণ্ডতহে বিনিয়োগ কৰিব বিচাৰে, যাৰ ফলত সামাজিক কল্যাণৰ লগত জড়িত কিন্তু কম লাভজনক খণ্ডবোৰ (যেনে— গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনি) অৱহেলিত হ’ব পাৰে।

৪. প্ৰশ্ন: গোলকীকৰণৰ এটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: গোলকীকৰণৰ ফলত উন্নত দেশৰ পৰা নতুন প্ৰযুক্তিৰ আগমন সহজ হয়, যাৰ ফলত ঘৰুৱা উদ্যোগৰ উৎপাদনৰ মানদণ্ড উন্নত হয় আৰু খৰচ কমে।

দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):

১. ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? উদাৰীকৰণৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2018, 2022)
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ (LPG)।
উদাৰীকৰণৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ:

• ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ সংস্কাৰ: উদ্যোগ স্থাপনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় লাইচেন্স ব্যৱস্থা প্ৰায় উঠাই দিয়া হৈছিল।
• বিত্তীয় খণ্ডৰ সংস্কাৰ: বেংকিং খণ্ডত RBI-ৰ নিয়ন্ত্ৰণ কমাই বেংকসমূহক অধিক স্বাধীনতা দিয়া হৈছিল।
• কৰ সংস্কাৰ: আয়কৰ আৰু নিগম কৰৰ হাৰ হ্ৰাস কৰা হৈছিল।
• বৈদেশিক বাণিজ্য নীতিৰ সংস্কাৰ: আমদানি শুল্ক কমোৱা হৈছিল আৰু আমদানিৰ ওপৰত থকা পৰিমাণগত বাধা আঁতৰাই দিয়া হৈছিল।

২. ব্যক্তিগতকৰণ কি? ভাৰত চৰকাৰে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহক ব্যক্তিগতকৰণ কৰিবলৈ কিয় বিচাৰিছিল? (AHSEC 2016, 2019)
উত্তৰ: ব্যক্তিগতকৰণ হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহৰ মালিকীস্বত্ব বা পৰিচালনা ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।
ব্যক্তিগতকৰণৰ কাৰণ:

• কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি: বহুতো ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ অদক্ষ হৈ পৰিছিল আৰু লোকচান ভৰিছিল। ব্যক্তিগত খণ্ডৰ পৰিচালনাই সিবিলাকৰ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছিল।
• বিত্তীয় অনুশাসন: লোকচানত চলা উদ্যোগবোৰ চৰকাৰৰ বাবে এক বিত্তীয় বোজা হৈ পৰিছিল। ব্যক্তিগতকৰণে এই বোজা কমোৱাত সহায় কৰে।
• বিদেশী বিনিয়োগ আকৰ্ষণ: ব্যক্তিগতকৰণে প্ৰত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগ (FDI) আকৰ্ষণ কৰাত সহায় কৰে।
• প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি: ই অৰ্থনীতিত প্ৰতিযোগিতাৰ মনোভাৱ বৃদ্ধি কৰে।

৩. গোলকীকৰণৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ইয়াৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: গোলকীকৰণ হ’ল দেশৰ অৰ্থনীতিক বিশ্বৰ অৰ্থনীতিৰ লগত একত্ৰিত কৰা প্ৰক্ৰিয়া, যাৰ ফলত বিভিন্ন দেশৰ মাজত সামগ্ৰী, সেৱা, মূলধন আৰু প্ৰযুক্তিৰ মুক্ত প্ৰৱাহ হয়।
ইতিবাচক প্ৰভাৱ:

• বিদেশী বিনিয়োগ বৃদ্ধি পাইছে।
• গ্ৰাহকসকলে উন্নত মানৰ সামগ্ৰী লাভ কৰিছে।
• বহিঃউৎস গ্ৰহণৰ ফলত নিয়োগ সৃষ্টি হৈছে।
• প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ হৈছে।
  নেতিবাচক প্ৰভাৱ:
• ঘৰুৱা সৰু উদ্যোগসমূহ বিদেশী প্ৰতিযোগিতাৰ ফলত ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছে।
• ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছে।
• কৃষি খণ্ড অৱহেলিত হৈছে।

চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):

১. নিৰ্বিনিয়োগ কি? (AHSEC 2016, 2022)
উত্তৰ: ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ অংশ বা শ্বেয়াৰ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে নিৰ্বিনিয়োগ বোলা হয়।

২. বিশ্ব বাণিজ্য সংগঠন (WTO) কেতিয়া প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল? ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি? (AHSEC 2017)
উত্তৰ: WTO ১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত প্ৰতিষ্ঠা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যক বাধা-নিষেধৰ পৰা মুক্ত কৰি এক নিয়ম-ভিত্তিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলা।

৩. বহিঃউৎস গ্ৰহণ (Outsourcing) কি? (AHSEC 2018)
উত্তৰ: যেতিয়া এটা কোম্পানীয়ে নিজৰ কিছুমান ব্যৱসায়িক সেৱা (যেনে—কল চেণ্টাৰ, ডাটা এণ্ট্ৰি) আন কোনো стороння কোম্পানীৰ দ্বাৰা সম্পন্ন কৰায়, তাক বহিঃউৎস গ্ৰহণ বোলা হয়।

৪. উদাৰীকৰণৰ অৰ্থ কি? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: উদাৰীকৰণৰ অৰ্থ হ’ল অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বাধা-নিষেধ আঁতৰাই অৰ্থনীতিক মুক্ত কৰা।

৫. GATT-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: General Agreement on Tariffs and Trade (শুল্ক আৰু বাণিজ্যৰ ওপৰত সাধাৰণ চুক্তি)।

৬. ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কেতিয়া আৰম্ভ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত।

৭. নৱৰত্ন কি?
উত্তৰ: “নৱৰত্ন” হ’ল ভাৰত চৰকাৰে কিছুমান উচ্চ-কাৰ্যক্ষমতাসম্পন্ন ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগক প্ৰদান কৰা এক বিশেষ মৰ্যাদা, যাৰ জৰিয়তে সিহঁতক অধিক পৰিচালনাগত স্বাধীনতা দিয়া হয়।

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: ভাৰতত নতুন অৰ্থনৈতিক নীতি (New Economic Policy) কেতিয়া গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
   উত্তৰ: ১৯৯১ চনত।
2. প্ৰশ্ন: উদাৰীকৰণ মানে কি?
   উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু বাধা-নিষেধ বা আঁতৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে উদাৰীকৰণ বোলে।
3. প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগতকৰণৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা।
   উত্তৰ: ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰা।
4. প্ৰশ্ন: গোলকীকৰণৰ এটা উপাদান কি?
   উত্তৰ: বহিঃউৎস গ্ৰহণ (Outsourcing)।
5. প্ৰশ্ন: বিলগ্নীকৰণ (Disinvestment) কি?
   উত্তৰ: চৰকাৰে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ নিজৰ অংশ বা ইকুইটি ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰা কাৰ্যকে বিলগ্নীকৰণ বোলে।
6. প্ৰশ্ন: WTO-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
   উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য সংগঠন (World Trade Organization)।
7. প্ৰশ্ন: ভাৰতত কৰ সংস্কাৰৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
   উত্তৰ: পণ্য আৰু সেৱা কৰ (GST) প্ৰৱৰ্তন।
8. প্ৰশ্ন: LPG মডেল কি?
   উত্তৰ: LPG মানে হ’ল উদাৰীকৰণ (Liberalisation), ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation) আৰু গোলকীকৰণ (Globalisation), যি ১৯৯১ চনৰ নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিৰ মূল আধাৰ আছিল।
9. প্ৰশ্ন: ভাৰতত বিত্তীয় খণ্ডৰ নিয়ন্ত্ৰক কোন?
   উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (RBI)।
10. প্ৰশ্ন: GST-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
    উত্তৰ: Goods and Services Tax (সামগ্ৰী আৰু সেৱা কৰ)।
11. প্ৰশ্ন: ভাৰতত বহিঃউৎস গ্ৰহণৰ বাবে কোনটো খণ্ড আটাইতকৈ জনপ্ৰিয়?
    উত্তৰ: তথ্য-প্ৰযুক্তি (IT) আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তি-সমৰ্থিত সেৱা (ITES) খণ্ড, বিশেষকৈ BPO (Business Process Outsourcing)।
12. প্ৰশ্ন: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ এটা মূল সমালোচনা কি?
    উত্তৰ: ইয়াৰ এটা মূল সমালোচনা হ’ল যে ই ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত আৰ্থিক বৈষম্য বৃদ্ধি কৰিছে।
13. প্ৰশ্ন: বিশ্ব বেংক আৰু আন্তৰ্জাতিক মুদ্ৰা নিধিক একেলগে কি বুলি কোৱা হয়?
    উত্তৰ: ব্ৰেটন উডচ্ টুইনচ্ (Bretton Woods Twins)।
14. প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগতকৰণৰ এটা মূল উদ্দেশ্য কি?
    উত্তৰ: ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি কৰা আৰু চৰকাৰৰ বিত্তীয় বোজা কমোৱা।
15. প্ৰশ্ন: গোলকীকৰণে গ্ৰাহকক কেনেদৰে সহায় কৰিছে?
    উত্তৰ: গোলকীকৰণৰ ফলত বজাৰত প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত গ্ৰাহকসকলে কম মূল্যত উন্নত মানৰ আৰু বিভিন্ন ধৰণৰ সামগ্ৰী লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
16. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় টকাৰ অৱমূল্যায়ন ১৯৯১ চনত কিয় কৰা হৈছিল?
    উত্তৰ: দেশৰ ৰপ্তানি বৃদ্ধি কৰি বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ আগমন বঢ়াবলৈ টকাৰ অৱমূল্যায়ন কৰা হৈছিল।
17. প্ৰশ্ন: WTO-ৰ পূৰ্বসূৰী কোনটো সংগঠন আছিল?
    উত্তৰ: GATT (General Agreement on Tariffs and Trade)।

B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি আছিল?
   উত্তৰ:
   1. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰালৰ সংকট: আমদানিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল কমি গৈছিল, যি মাত্ৰ দুসপ্তাহৰ আমদানিৰ বাবেহে যথেষ্ট আছিল।
   1. ৰাজকোষীয় ঘাটি বৃদ্ধি: চৰকাৰৰ ব্যয় আয়তকৈ বহু বেছি হোৱাৰ ফলত ৰাজকোষীয় ঘাটি বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত চৰকাৰে ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল।
2. প্ৰশ্ন: উদাৰীকৰণৰ অধীনত গ্ৰহণ কৰা দুটা বিত্তীয় খণ্ডৰ সংস্কাৰ উল্লেখ কৰা।
   উত্তৰ:
   1. RBI-ৰ ভূমিকা সলনি: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকক নিয়ন্ত্ৰকৰ পৰিৱৰ্তে সহায়কৰ (facilitator) ভূমিকালৈ সলনি কৰা হৈছিল।
   1. বেচৰকাৰী বেংকৰ প্ৰৱেশ: ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বেংক আৰু বিদেশী বেংকক ভাৰতত শাখা খোলাৰ অনুমতি দিয়া হৈছিল।
3. প্ৰশ্ন: ব্যক্তিগতকৰণৰ সপক্ষে দুটা যুক্তি দিয়া।
   উত্তৰ:
   1. দক্ষতা বৃদ্ধি: ব্যক্তিগত খণ্ডৰ পৰিচালনাত প্ৰতিযোগিতা আৰু লাভৰ উদ্দেশ্য থকাৰ বাবে উদ্যোগসমূহৰ কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি পায়।
   1. চৰকাৰী বোজা হ্ৰাস: লোকচানত চলা ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ চলোৱাৰ বিত্তীয় বোজা চৰকাৰৰ ওপৰৰ পৰা কমে।
4. প্ৰশ্ন: গোলকীকৰণৰ দুটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ কি কি?
   উত্তৰ:
   1. বজাৰৰ প্ৰসাৰ: ঘৰুৱা উৎপাদকসকলে বিশ্ব বজাৰত নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ সুবিধা পায়।
   1. প্ৰযুক্তিৰ আগমন: উন্নত দেশৰ পৰা নতুন আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ আগমন সহজ হয়, যাৰ ফলত উৎপাদনৰ মানদণ্ড উন্নত হয়।
5. প্ৰশ্ন: বহিঃউৎস গ্ৰহণ (Outsourcing) ভাৰতৰ বাবে কিয় লাভজনক?
   উত্তৰ: ভাৰতত কম মজুৰিত দক্ষ শ্ৰমিক সহজে উপলব্ধ। সেয়েহে, উন্নত দেশৰ কোম্পানীবোৰে নিজৰ গ্ৰাহক সেৱা, তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ কাম আদি ভাৰতীয় কোম্পানীক দিলে তেওঁলোকৰ খৰচ কমে। ইয়াৰ ফলত ভাৰতত নতুন নিয়োগৰ সৃষ্টি হয়।

C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় হৈছিল? উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
   উত্তৰ:
   অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা: ১৯৯১ চনত ভাৰত এক গভীৰ অৰ্থনৈতিক সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ আছিল:
   1. উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি: চৰকাৰৰ ব্যয় আয়তকৈ বহু বেছি আছিল।
   1. বৈদেশিক ঋণৰ বোজা: বৈদেশিক ঋণৰ পৰিমাণ বাঢ়ি গৈছিল।
   1. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংকট: আমদানিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল প্ৰায় শেষ হৈছিল।
   1. মুদ্ৰাস্ফীতি: অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য দ্ৰুতগতিত বাঢ়িছিল।
      এই সংকটৰ পৰা মুক্তি পাবলৈ ভাৰতে বিশ্ব বেংক আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিৰ (IMF) পৰা ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হৈছিল, যাৰ চৰ্ত আছিল অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ।
      LPG নীতি:
   1. উদাৰীকৰণ (Liberalisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ, যেনে— লাইচেন্স, কোটা আদি আঁতৰ কৰা। উদ্যোগ, বিত্তীয় খণ্ড, কৰ ব্যৱস্থা আৰু বৈদেশিক বাণিজ্যত সংস্কাৰ অনা হৈছিল।
   1. ব্যক্তিগতকৰণ (Privatisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহক ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ বিক্ৰী কৰা বা ব্যক্তিগত খণ্ডক অংশগ্ৰহণৰ সুবিধা দিয়া। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল দক্ষতা বৃদ্ধি কৰা।
   1. গোলকীকৰণ (Globalisation): ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল দেশৰ অৰ্থনীতিক বিশ্বৰ অৰ্থনীতিৰ লগত একত্ৰিত কৰা। ইয়াৰ ফলত সামগ্ৰী, সেৱা, মূলধন আৰু প্ৰযুক্তিৰ মুক্ত প্ৰবাহ সম্ভৱ হয়।
2. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা।
   উত্তৰ:
   ইতিবাচক প্ৰভাৱ:
   1. GDP বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ পিছত ভাৰতৰ GDP বৃদ্ধিৰ হাৰ দ্ৰুত হৈছে।
   1. বৈদেশিক বিনিয়োগ বৃদ্ধি: উদাৰ নীতিৰ ফলত ভাৰতলৈ বৈদেশিক প্ৰত্যক্ষ বিনিয়োগ (FDI) আৰু বিদেশী প্ৰতিষ্ঠানিক বিনিয়োগ (FII) বৃদ্ধি পাইছে।
   1. ৰপ্তানি বৃদ্ধি: ভাৰতৰ ৰপ্তানি, বিশেষকৈ তথ্য-প্ৰযুক্তি সেৱা, ঔষধ আদিৰ ক্ষেত্ৰত যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে।
   1. মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ: সংস্কাৰৰ ফলত মুদ্ৰাস্ফীতিৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰখাত সহায় হৈছে।
   1. উপভোক্তাৰ সাৰ্বভৌমত্ব: বজাৰত বিভিন্ন ধৰণৰ সামগ্ৰী উপলব্ধ হোৱাৰ বাবে উপভোক্তাসকলে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাৰ সুবিধা পাইছে।
      নেতিবাচক প্ৰভাৱ:
   1. কৃষি খণ্ডৰ অৱহেলা: সংস্কাৰৰ সময়ত কৃষি খণ্ডত চৰকাৰী বিনিয়োগ কমি গৈছিল, যাৰ ফলত এই খণ্ডৰ বিকাশ মন্থৰ হৈছিল।
   1. নিয়োগহীন বিকাশ (Jobless Growth): GDP বৃদ্ধি পালেও সেই অনুপাতে নতুন নিয়োগৰ সৃষ্টি হোৱা নাই।
   1. ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত প্ৰভাৱ: আমদানি শুল্ক হ্ৰাস কৰাৰ ফলত আৰু বহুজাতিক কোম্পানীৰ প্ৰৱেশৰ বাবে ঘৰুৱা ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহে প্ৰতিযোগিতাত তিষ্ঠি থাকিব নোৱাৰা হৈছে।
   1. আয়ৰ বৈষম্য বৃদ্ধি: গোলকীকৰণৰ লাভ ধনী আৰু দক্ষ শ্ৰমিকেহে বেছিকৈ পাইছে, যাৰ ফলত আয়ৰ বৈষম্য বাঢ়িছে।

(ক) অতি চমু প্রশ্ন উত্তৰ :

১। ভাৰতত অৰ্থনৈতিক পুনগঠন বা অর্থনৈতিক সংস্কাৰ কেতিয়া আৰম্ভ হেছিল?
উত্তৰ: 1991 চনত ।

২। উদাৰীকৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় অর্থনীতিক বিশ্বৰ অৰ্থনীতিৰ লগত সংহতিপূৰ্ণ কৰি তুলিবলৈ ইয়াৰ ওপৰত থকা যাৱতীয় ধৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ প্ৰত্যাহাৰেই হৈছে উদাৰীকৰণ। অপ্রয়োজনীয় প্রশাসনিক নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক অর্থনীতিক মুক্ত কৰা, প্রত্যক্ষ বৈদেশিক বিনিয়োগৰ পথত থকা বাধা সমূহকে দূৰ কৰা আৰু লোকচান মুখী ৰাজহুৱা সংস্থা সমূহৰ ওপৰত থকা বিত্তীয় হেচাঁক নাইকিয়া কৰা আছিল উদাৰীকৰণ বাবে নিতান্ত প্রয়োজনীয়।

৩। গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন কি?
উত্তৰ: অর্থনীতিক বিশ্বমুখী কৰি তোলায়েই হৈছে বিশ্বায়ন। বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশৰ মাজত অনিয়ন্ত্রিতভাৱে বস্ত্ৰ সামগ্রী, সেৱা, মূলধন, শ্ৰম তথা প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদানৰ মাধ্যমত সিহঁতৰ অর্থনীতি সমূহক সংহতপূৰ্ণ কৰি তোলাৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে গোলকীকৰণ।

8। ব্যক্তিগতকৰণ কি ?
উত্তৰঃ চৰকাৰী উদ্যোগত বে-চৰকাৰী খণ্ডই মালিকানা স্বত্ব অর্জন কৰাৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে উদ্যোগৰ ব্যক্তিগতকৰণ ।অৱশ্যে অধিকতৰ প্ৰশস্ত অৰ্থত ব্যক্তিগতকৰণক বে-চৰকাৰী খণ্ডৰ দ্বাৰা ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ পৰিচালনা নিয়ন্ত্রণ ব্যৱস্থাকে বুজায়।

৫। নিৰ্বিনিয়োগৰ অৰ্থ কি ?
উত্তৰঃ ৰাজহুৱা উদ্যোগৰ পৰা চৰকাৰী ই কুইটি–শ্বেয়াৰ বিক্ৰীৰ মাধ্যমত ব্যক্তিগতখণ্ডলৈ মালিকানা স্বত্বৰ হস্তান্তৰ প্ৰক্ৰিয়াই হৈছে নিৰ্বিনিয়োগকৰণ।

৬। কিমান দেশ বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ সদস্য ?
উত্তৰঃ 2001 চনলৈ 142 খন ৰাষ্ট্ৰ।

৭। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য কি?
উত্তৰঃ কাগজী নোট ছপা কৰা।

উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ

চমু আৰু দীঘল প্রশ্ন উত্তৰ :

১। অর্থনৈতিক সংস্কাৰ সংঘটিত কৰাৰ মুখ্য কাৰণ সমূহ কি কি?
উত্তৰ : (ক) অত্যাধিক ৰাজহ ঘাটি।
(খ) লেনদেনৰ উদ্বৃত্তৰ ঘাটি।
(গ) সামগ্ৰীৰ দৰ বৃদ্ধি ।
(ঘ) ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যেগৰ দুৰ্বল প্ৰদৰ্শন।
(ঙ) অত্যাধিক নিয়ন্ত্রণ।

২। অর্থনৈতিক পুনগঠনৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ এলেকা সমূহ কি কি?
উত্তৰ : (ক) অধিক হাৰে বৈদেশিক সম্পদ-বিনিয়োগ তথা প্রযুক্তি কৌশলৰ সদ্ ব্যৱহাৰ।
(খ) ৰাজহুৱা খণ্ডৰ কাৰ্য্যক্রম এলেকাৰ সংবৰ্দ্ধন তথা সংশোধন আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি।
(গ) বিত্তীয় খণ্ডৰ পুনর্গঠন তথা আধুনিকীকৰণ।
(ঘ) উদ্যোগিক উৎপাদনত আন্তর্জাতিক প্রতিযোগিতাৰ সৃষ্টি।

৩। অর্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মূল উদ্দেশ্য সমূহ কি কি ?
উত্তৰ: (ক) বিত্তীয় তথা মুদ্ৰাগত নীতিৰ পুনৰ্গঠন ।
(খ) বৈদেশিক বিনিয়োগ আৰু বৈদেশিক ব্যৱসায় নীতিৰ পুনর্গঠন।
(গ) অবিৰত বহনযোগ্য অর্থনৈতিক উন্নয়ন।
(ঘ) জ্ঞানভিত্তিক উদ্যোগক শক্তিশালী কৰি তোলা ।
(ঙ) পৰম্পৰাগত উদ্যোগ সমূহ সুদৃঢ় থথা আধুনিক কৰি তোলা।

8। অর্থনৈতিক সংস্কাৰৰ মূল বৈশিষ্ট্য সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) অর্থনৈতিক উদাৰীকৰণ (Economic Libualisation)।
(খ) বিশ্বমুখী অর্থনীতি (Globalisation)।
(গ)ব্যক্তিগত কৰণ (Privatisation)।
(ঘ) নিৰ্বিনিয়োগ কৰণ (Disinvestment)।

৫। উদাৰীকৰণৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) উদ্যোগিক লাইচেন্স প্রত্যাহাৰ কৰা বাবে প্ৰশাসনীয় হাৰাশাস্তিৰ পৰা উদ্যোগপত্তি সমূহ মুক্ত হৈছে।
(খ) উদাৰীকৰণৰ ফলত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ তথা জনমূৰি আয়ৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ দ্ৰুত হৈছে।

৬। উদাৰীকৰণৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ (ক) উদাৰীকৰণৰ পিছত নিয়োগ সৃষ্টিৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ কমি আহিছে।
(খ) অনা-নিয়ন্ত্রিত প্রতিযোগিতাই শেষ পর্যন্ত ডাঙৰ ডাঙৰ উদ্যোগপতি সমূহৰ একচেটিয়া ব্যৱসায়ৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

৭। গোলকীকৰণৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) গোলকীকৰণৰ ফলত ভাৰতলৈ প্ৰযুক্তি হস্তান্তৰ হ’বলৈ পাইছে।
(খ) গোলকীকৰণৰ ফলস্বৰূপে বস্তু সামগ্ৰীৰ ব্যৱসায় যথেষ্ঠ সম্প্ৰসাৰিত হৈছে।

৮। গোলকীকৰণৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰঃ (ক) গোলকীকৰণৰ ফলত ভাৰতৰ নিয়োগ পৰিস্থিতিৰ অধিক অৱনতি হৈছে।
(খ) ইয়াৰ ফলস্বৰূপে উন্নতদেশ সমূহে, উন্নয়নশীল দেশ সমূহক যথেষ্ঠ পৰিমাণে শোষণ কৰিছে।

৯। ব্যক্তিগতকৰণৰ দুটা সুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) উদ্যোগ সমূহৰ পৰিচালনাত ঔদ্যোগিক দক্ষতা যথেষ্ঠ পৰিমাণে বৃদ্ধি পাব।
(খ) অর্থনৈতিক সক্ষদৰ সম্পূৰ্ণ সুস্থ বিতৰণ নিশ্চিত হ’ব।

১০। ব্যক্তিগতকৰণৰ দুটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰ: (ক) গণতান্ত্রিক সমাজত শ্রমিকৰ স্বাৰ্থক উপেক্ষা কৰি উদ্যোগসমূহৰ ব্যক্তিগতকৰণৰ কেতিয়াও সম্ভৱ নহয়।
(খ) অতিশয় লোকচানমুখী ৰাজহুৱা উদ্যোগক ব্যক্তিগতকৰণ কৰাও সম্ভৱ নহয়।

১১৷ পূৰ্ণগঠন ভাৰতবৰ্ষত কিয় আৰম্ভ কৰা হৈছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত 1991 চনৰ আগলৈ, আমদানিৰ তুলনাত ৰপ্তানি বৃদ্ধি নোপোৱাত বিদেশী বিনিময়ৰ ভঁৰাল কমি আহে আৰু উচ্চ মুদ্ৰস্ফীতিৰ বাবে অর্থনীতিয়ে সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। ভাৰতবৰ্ষই 1991চনৰ বিত্তীয় সংকট আঁতৰাবলৈ আৰু বিশ্ববেংক তথা আন্তর্জাতিক হেঁচাৰ বাবে ইয়াৰ অৰ্থনৈতিক কৌশল সমূহ পৰিৱৰ্তন কৰিবলৈ পূর্ণগঠন আৰম্ভ হয়।

১২। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে কেনেকৈ বাণিজ্যিক বেংকসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে?
উত্তৰঃ ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ নীতি আৰু বিধিৰ দ্বাৰা বাণিজ্যিক বেংকসমূহ নিয়ন্ত্রণ হয়। বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কিমান পৰিমাণৰ মুদ্ৰা নিজৰ হাতত জমা ৰাখিব, সুতৰ হাৰ নিৰ্ধাৰণ, বিভিন্ন খণ্ডলৈ কেনেকুৱা প্ৰকাৰৰ ঋণ যোগান ধৰিব, সেয়া ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে ঠিক কৰে।

১৩। টকাৰ অৱমূল্যয়ণ বুলিলে তুমি কি বুজা ?
উত্তৰ : মুদ্ৰাৰ মূল্যক কমাই দিয়াকে অৱমূল্যায়ণ বোলে। 1991 চনত লেন-দেনৰ ভাৰসম্যতাৰ সংকট দূৰ কৰাৰ বাবে বিদেশী মুদ্ৰাৰ তুলনাত ভাৰতীয় মুদ্ৰাৰ মূল্য তৎকালীনভাৱে কমাই দিয়া বা হ্রাস কৰাকে টকাৰ অৱমূলায়ণ বুলি জনা যায়। টকাৰ অৱমূল্যায়ণনৰ ফলত বিদেশী বিনিময়ৰ ভাণ্ডাৰৰ আগমন বৃদ্ধি কৰে।

১৪। পার্থক্য নির্ণয় কৰা।
(ক) কৌশল সম্বন্ধীয় আৰু লঘু বিক্ৰী
(খ) দ্বিপাক্ষীক আৰু বহুপক্ষীয় বাণিজ্য
(গ) শুল্ক আৰু অনা শুল্ক প্রতিবন্ধকতা সমূহ
উত্তৰঃ (ক) কৌশল সম্বন্ধীয় আৰু লঘু বিক্ৰী :
কৌশল সম্বন্ধীয় বিক্ৰী হ’ল যিবিলাক প্রতিষ্ঠানে নিজৰ দক্ষতাৰে উন্নত ব্যৱসায়ৰ ভিতৰত প্রবেশ কৰিব পাৰে আৰু উদাৰীকতাৰে বিশ্ব পৰিবেশত বেছি দক্ষতাৰে প্ৰতিযোগিতা কৰিব পাৰে। আনহাতে লঘু বিক্ৰী হ’ল- পৰম্পৰাগত ভাৱে চলি অহা বিক্ৰী প্ৰক্ৰিয়া। ই কেৱল ক্ৰেতা আৰু বিক্ৰেতাৰ মাজতে সীমাবদ্ধ।

দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ অৰ্থনীতি বিজ্ঞান তৃতীয় অধ্যায়

(খ) দ্বিপাক্ষীক আৰু বহুপক্ষীয় বাণিজ্য :
দ্বিপক্ষীয় বাণিজ্য হ’ল কেৱলমাত্ৰ দুখন দেশৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা বাণিজ্য। আনহাতে বহুপঞ্জীক বাণিজ্য হ’ল দুখনতকৈ অধিক দেশৰ লগত চলা বাণিজ্য।

(গ) শুল্ক আৰু অনা শুল্ক প্রতিবন্ধকতা সমূহ :
শুল্ক হ’ল এক প্ৰকাৰৰ কৰ, য’ত সামগ্ৰীসমূহে কোনো এখন দেশৰ বাহিৰলৈ যাওঁতে বা দেশৰ ভিতৰলৈ সোমাওতে ইয়াক আৰোপ কৰা হয়। আনহাতে, অন্য শুল্ক প্রতিবন্ধকতা হ’ল কোনো এবিধ সামগ্রী আমদানী কৰোতে আৰোপ কৰা বাধা। অন্য শুল্ক প্রতিবন্ধকতা সমূহ হ’ল। প্ৰশাসনীয় ব্যৱস্থা যাক স্থানীয় বা ঘৰুৱা চৰকাৰৰ দ্বাৰা আৰোপ কৰা হয়।

১৫। শুল্ক কিয় আৰোপ কৰা হয় ?
উত্তৰঃ এখন দেশে শুল্ক আৰোপ কৰাৰ মুখ্য উদ্দেশ্য হ’ল – আমদানীৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰা আৰু দেশৰ ঘৰুৱা উদ্যোগ সমূহক বাহিৰা প্ৰতিযোগিতাৰ পৰা মুক্ত ৰখা।

১৬। সাংখ্যিক নিয়ন্ত্ৰণৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ : সাংখ্যিক নিয়ন্ত্ৰণ মানে হ’ল, ঘৰুৱা উদ্যোগৰ স্বাৰ্থ ৰক্ষাৰ বাবে আমদানিৰ ক্ষেত্ৰত যি ‘কিছু সাংখ্যিক প্রতিবন্ধকতা আৰোপ কৰে।

১৭। যিবিলাক ৰাজহুৱা খণ্ডৰ অধীনৰ উদ্যোগে লাভ অৰ্জন কৰি আছে, সেই বিলাকক ব্যক্তিগতকৰণ কৰিব লাগে। তোমালোকে সেই মতক সমৰ্থন কৰানে? কিয় ?
উত্তৰ: নকৰো। কিয়নো ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোসমূহক সামান্য খৰচত গুণগত উৎপাদিত সামগ্রী সৰ্বসাধাৰণ ৰাইজক দিব পাৰে আৰু কোম্পানী সমূহৰ সকলো ষ্টক হলডাৰৰ (Stock Holder) ওচৰত দায়বদ্ধ থাকে, যিবিলাক ব্যক্তিগতকৰণৰ পিছত সম্ভৱ নহয়।

১৮। বৰ্হিসোঁত ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে ভাল বুলি তোমালোকে ভাবানে? উন্নত দেশসমূহে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছে কিয়?
উত্তৰঃ বৰ্হিসোঁত ভাৰতবৰ্ষৰ বাবে ভাল বুলিয়ে ক’ব লাগিব। ভাৰতবর্ষ এখন জনবহুল দেশ আৰু ইয়াত জনসংখ্যা অধিক হোৱাৰ বাবে সস্তীয়া শ্রমিক অধিক। গতিকে বৰ্হিসোঁতৰ ফলত ভাৰতৰ অসীম জনসংখ্যাই উন্নত মজুৰিৰ সৈতে নিয়োগৰ সুবিধা পাব আৰু মানৱ শক্তিৰ বিকাশ সাধন সম্ভৱ হ’ব। উন্নত দেশ সমূহে ইয়াৰ বিৰোধিতা কৰিছে। কাৰণ, উন্নত দেশসমূহৰ বজাৰত উন্নয়নশীল দেশসমূহক সোমাবলৈ দিলে, তেওঁলোকৰ বাবে প্রতিযোগিতাৰ সৃষ্টি হ’ব আৰু ই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত অশুভ প্রভাৱ পেলাব।

১৯। ভাৰতবৰ্ষৰ বৰ্হিসোঁতৰ উদ্দেশ্য পূৰণৰ বাবে কিছুমান লাগতীয়াল সুবিধা আছে। এই সবিধাসমূহ কি কি ?
উত্তৰঃ এই সুবিধাসমূহ হ’ল –
(a) ভাৰতবৰ্ষত মজুৰিৰ হাৰ কম।
(b) ভাৰতবৰ্ষত বুদ্ধিমান মানৱ শক্তিৰ পৰিমাণ কম হোৱাৰ বাবে, ইয়াক সহজে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
(c) প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ অব্যৱহৃত প্রাকৃতি সম্পদ।
(d) কেঁচা সামগ্ৰী সমূহ সহজ লভ্য।

২০। তোমালোকে ভাবানে, চৰকাৰৰ নৱৰত্ন কৌশলে ভাৰতৰ ৰাজহুৱা খণ্ডৰ অধীনত থকা উদ্যোগৰ উন্নয়নত সহায়ক হৈছে? কেনেকৈ?
উত্তৰঃ উন্নয়নত সহায়ক হৈছে। কিয়নো এই কৌশলৰ পিছত, প্রতিষ্ঠান সমূহে নিজৰ দক্ষতাৰে উন্নত ব্যৱসায়ৰ ভিতৰলৈ প্ৰৱেশ কৰিব পাৰে আৰু উদাৰীকৰণৰ বিশ্ব পৰিবেশত বেছ দক্ষতাৰে প্রতিযোগিতা কৰিব পাৰে। এই কৌশল স্থাপন কৰাৰ উদ্দেশ্য আছিল ৰাইজক আন্তগাঁথনি আৰু প্ৰত্যক্ষ নিযুক্তি প্ৰদান কৰা। নৱৰত্ন মর্যাদা দিয়াৰ ফলত এই কোম্পানী বা উদ্যোগসমূহে অধিক ভালফল দেখুৱাব পাৰিছে।

২১। কি কি প্ৰধান কাৰণৰ বাবে সেৱা খণ্ডৰ উচ্চ বিকাশ ঘটিছে?
উত্তৰ: প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল–
(a) পৰম্পৰাগত সামগ্ৰীসমূহৰ ৰপ্তানি আৰু আমদানিৰ পৰিমাণ কম হোৱাৰ বাবে।
(b) উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু বিশ্বমুখীকৰণৰ প্ৰভাৱৰ বাবেও সেৱা খণ্ডৰ বিকাশ ঘটিছে।
(c) দেশবিলাকে বৰ্হিসোঁতৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰাৰ বাবেও সেৱা খণ্ডৰ বিকাশ ঘটিছে।
(d) বিভিন্ন বাণিজ্যিক সংগঠন, বিত্তীয় প্রতিষ্ঠান ইত্যাদিবোৰে সেৱা খণ্ডৰ অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহক গুৰুত্ব দিয়াৰ লগে লগে ইয়াৰ বিকাশ সাধন হৈছে।

২২। পূর্ণগঠনৰ কাৰ্যপ্ৰণালীৰ দ্বাৰা কৃষি খণ্ডই বিপৰীতমুখী প্ৰভাৱৰ সম্মুখীন হ’ব লগা হৈছে। কিয়?
উত্তৰঃ পুনর্গঠনে কৃষিৰ কোনো হিত সাধন কৰিব নোৱাৰৰ বাবে ইয়াৰ বিকাশৰ হাৰ কমি আহিছিল। পূৰ্ণগঠনৰ সময়ছোৱাত ৰাজহুৱা বিনিয়োগ, বিশেষকৈ আন্তঃগাথনি যাৰ ভিতৰত জলসিঞ্চন, শক্তি, ৰাস্তা, বজাৰ সংযোগ আৰু গৱেষণা ইত্যাদি কৃষিৰ ক্ষেত্ৰত কমোৱা হ’ল। আনহাতে, ৰাজসাহায্য উঠাই দিয়াৰ বাবে উৎপাদন ব্যয় বৃদ্ধি পালে। যাৰ ফলত ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তিক খেতিয়ক সকল বেয়াকৈ ক্ষতিগ্রস্ত হ’ল। ইয়াৰ উপৰিও কৃষিত ৰপ্তানীগত কৌশল নীতিয়ে উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত ঘৰুৱা বজাৰৰ পৰা ৰপ্তানি বজাৰলৈ কৃষকসকলক আকৰ্ষণ কৰিলে। যাৰ ফলত খাদ্য শস্য উৎপাদনৰ পৰিবৰ্তে নগদ শস্য উৎপাদনত কৃষকসকল কেন্দ্ৰিভূত হৈ পৰিল আৰু খাদ্য শস্যৰ দামৰ ওপৰত এক হেঁচাৰ সৃষ্টি কৰি, গোটেই কৃষি ক্ষেত্ৰতে বিপৰীতমুখী প্ৰভাৱ পেলালে।

২৩। পূর্ণগঠনৰ সময়চোৱাত উদ্যোগ খণ্ডৰ কাৰ্যক্ষমতা কিয় দুর্বল হৈছে?
উত্তৰঃ ইয়াৰ কাৰণ হ’ল— আমদানিকৃত সামগ্ৰীৰ মূল্য কম হোৱা আৰু আন্তগাঁথনিত উপযুক্ত বিনিয়োগ নোহোৱাৰ বাবে উদ্যোগজাত সামগ্ৰীৰ চাহিদা হ্রাস পাই আহিছে। বিনিয়োগৰ অভাৱত আন্তগাঁথনি ব্যৱস্থা, যেনে শক্তি যোগানৰ নিচিনা ব্যৱস্থা অনুপযুক্ত হৈ আছে। আকৌ বিশ্বমুখীকৰমে এনেকুৱা কিছুমান অৱস্থাৰ সৃষ্টি কৰিছে, যাৰ ফলত বিদেশৰ সামগ্ৰী আৰু সেৱাই মুক্ত চলাচলৰ সুবিধা লাভ কৰিছে। ইয়াৰ ফলস্বৰূপে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ স্থানীয় উদ্যোগ আৰু নিযুক্তিৰ সুবিধাৰ ওপৰত এক বেয়া প্ৰভাৱ পেলাইছে। কম মূল্যৰ আমদানিকৃত যন্ত্ৰৰ উপস্থিতিয়ে আৰু বিনিয়োগ কমি যোৱাৰ বাবে পূৰ্ণগঠনৰ সময়ছোৱাত উদ্যোগ খণ্ডৰ বিকাশ লেহেমীয়া হৈছে।

২৪। ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বিভিন্ন দুর্বলতাসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ বিভিন্ন দুর্বলতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল-
(ক) মুদ্রাস্ফীতি ৰোধ কৰিব নোৱাৰাটো ভাৰত চৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ দুৰ্বলতাৰ অন্যতম কাৰণ।
(খ) আগৰ বছৰত চাবচিডিবোৰ কমাই দি চৰকাৰে পিছৰ বছৰত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰত যে সফল হৈছে সেইটোও পৰিলক্ষিত হোৱা দেখা নাই। যেনেকৈ খাদ্যৰ ক্ষেত্ৰত চাবচিডি চহৰত বসবাস কৰা মধ্যবৰ্গৰ লোকৰ পৰা কমাই আনি গাঁৱত বসবাস কৰা দুখীয়া লোক সকলে পর্যাপ্ত পৰিমাণে নতুন খাদ্য সম্ভাৰ যোগান ধৰা দেখা পোৱা নাযায়।

(গ) ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ আন এটা উল্লেখযোগ্য দুর্বলতা হ’ল নিবনুৱা সমস্যা। এফালে চৰকাৰী কাৰ্যালয়ত অধিক কৰ্মচাৰীয়ে কাম কৰাৰ লগতে কিছু অতিৰিক্ত কৰ্মচাৰীয়ে কাম কৰে। কিন্তু আনহাতে, বে-চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানবোৰ বৰ্তমান যুগৰ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰে সম্বলিত কাৰু কাৰ্য্যৰে পৰিচালিত। গতিকে কৰ্মচাৰীসকলৰ কাৰ্যকালো চৰকাৰী চাকৰিয়ালতকৈ কম। কিছু কিছু ক্ষেত্ৰত বে-চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ কৰ্মচাৰী সকলক ঐচ্ছিক অৱসৰো গ্ৰহণ কৰা দেখা যায়। যাৰ ফলত কিছু নিবনুৱাৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হোৱা দেখা যায়।

(ঘ) অর্থনৈতিক সংস্কাৰৰ দুৰ্বলতাৰ অন্যতম কাৰণ হ’ল আন্তর্জাতিক সংঘৰ পৰা লোৱা লোণ বা ঋণ। যেনে— বিশ্ববেংকৰ পৰা লোৱা লোণ বা ঋণে অর্থনৈতিক ভাবে এই সংস্থাবোৰ ওচৰতৰ ঋণী হৈ থাকি আত্মসম্পূৰ্ণ কৰিব লাগে।
(ঙ) ভাৰত চৰকাৰে অৰ্থনৈতিক সংস্থাৰৰ বাবে লোৱা কিছুমান পদক্ষেপ যদিও বিত্ত মন্ত্রালয় তথা ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ লগত আলোচনা বিলোচনাৰ জৰিয়তে লয় তথাপিও তৎক্ষণাত কাৰ্যকৰী কৰিব নোৱাৰে। কিয়নো চৰকাৰে আমোলাতন্ত্রী তথা ভাৰত আৰু বিদেশী বিনিয়োগকাৰীসকলক কিছু সময় দিয়া প্রয়োজন।

২৫। মুদ্রাস্ফীতিৰ মূল কাৰণসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্রাস্ফীতিৰ বিভিন্ন কাৰণবোৰ হ’ল —
(ক) মজুৰি বৃদ্ধি আৰু কেঁচামালৰ দৰ বৃদ্ধিৰ কাৰণে দ্রব্য-সামগ্ৰীৰ উৎপাদনী ব্যয় বৃদ্ধি হয় আৰু সাধাৰণ দৰসূচী বৃদ্ধি হয়।
(খ) মুনাফা বৃদ্ধিৰ অৰ্থে দ্রব্য-সামগ্রী উৎপাদনকাৰী আৰু ব্যৱসায়ীসকলে এইবোৰৰ দৰ বৃদ্ধি ঘটায়। এহাতেদি উচ্চ উৎপাদন ব্যয় আৰু আনহাতে, অধিক মুনাফা উপাৰ্জনৰ লক্ষ্যৰ কাৰণে মূল্যস্তৰ বৃদ্ধি হোৱাটো স্বাভাৱিক।
(গ) দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰৰ নাটনিৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বিভিন্ন দেশৰ চৰকাৰে কিছুমান প্রয়োজনীয় দ্রব্য সামগ্ৰীৰ আমদানি সংকোচন কৰিবলৈ বাধ্য হয়। এনে আমদানিকৃত দ্রব্য-সামগ্ৰীসমূহৰ নাটনিয়েও মূল্য বৃদ্ধিত ইন্ধন যোগায়।
(ঘ) মুদ্রাস্ফীতিৰ অন্যতম কাৰণ হৈছে পৰোক্ষ কৰসমূহ। অধিকাংশ দেশৰ চৰকাৰে বৰ্ধিত ৰাজহৰ চাহিদা পূৰণৰ অৰ্থে দ্ৰব্য-সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ ওপৰত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ পৰোক্ষ কৰ ধার্য কৰে। এনে পৰোক্ষ কৰসমূহ দ্রব্য সামগ্ৰীৰ দৰৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয় আৰু এইবোৰৰ মূল্য বৃদ্ধি পায়।

২৬। তলৰ ধাৰণা দুটা বহলাই লিখা :
(ক) চাহিদাজনিত মুদ্রাস্ফীতি
উত্তৰঃ চাহিদাজনিত মুদ্রাস্ফীতিৰ তত্ত্ব অনুসৰি চলিত মূল্যত এখন দেশত যি পৰিমাণৰ দ্রব্যসামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ যোগান হয় তাতকৈ যদি সিহঁতৰ প্ৰতি সামগ্রিক চাহিদা অধিক হয় তেতিয়াই দৰসূচী ঊর্ধ্বগামী হয় আৰু দেশৰ অৰ্থনীতিত মুদ্রাস্ফীতিৰ লক্ষণসমূহ স্পষ্ট হৈ
পৰে। চাহিদাজনিত তত্ত্ব অনুসৰি এখন দেশে পূর্ণ নিয়োগৰ অৱস্থাত উপনীত হোৱাৰ পাছত যেতিয়া দেশখনত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি হয় তেতিয়া মুদ্রাস্ফীতিয়ে দেখা দিয়ে। কাৰণ এনে অৱস্থাত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি হ’লে উৎপাদন বৃদ্ধি নহয় আৰু ইয়াৰ ফলত যি অনুপাতত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি হয় সেই অনুপাতত দৰসূচী বৃদ্ধি হয়। মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ তত্ত্বৰ পৃষ্ঠপোষকতা কৰা সংস্থাপিত অর্থনীতিবিদসকলৰ মতে পূর্ণ নিয়োগৰ অৱস্থাত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধিয়ে দ্রব্যসামগ্ৰীৰ যোগানতকৈ সিহঁতৰ প্ৰতি চাহিদা অধিক হাৰত বৃদ্ধি কৰে আৰু ইয়াৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনীতিয়ে মূল্যবৃদ্ধি আৰু মুদ্রাস্ফীতি সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়।

(খ) ব্যয়জনিত মুদ্রাস্ফীতি
উত্তৰঃ অৰ্থনীতিবিদৰ মতে অতিৰিক্ত চাহিদাৰ পৰিবৰ্তে উৎপাদনী ব্যয় বৃদ্ধিৰ কাৰণেহে মুদ্রাস্ফীতিয়ে দেখা দিয়ে। তেখেতসকলৰ মতে দেশৰ মুঠ উৎপাদনত সকলো উৎপাদনৰ উপাদানে নিজৰ উপাৰ্জনৰ অংশ বৃদ্ধি কৰিবলৈ প্ৰচেষ্টা চলোৱাৰ কাৰণে মূল্যস্তৰ বৃদ্ধি হয়। উৎপাদনৰ উপাদানসমূহক অধিক মূল্য প্ৰদান কৰাটোৱে সিহঁতৰ ওপৰত ব্যয় বৃদ্ধিৰ বিষয়ে নিৰ্দেশ দিয়ে । উপাদানৰ ব্যয় বৃদ্ধিৰ কাৰণে মূল্যস্তৰ বৃদ্ধি হয়। উৎপাদনৰ উপাদানৰ ব্যয় বৃদ্ধিৰ ফলত মুদ্রাস্ফীতিয়ে দেখা দিয়াৰ কাৰণে ইয়াক ব্যয়জনিত মুদ্রাস্ফীতি আখ্যা দিয়া হয়। ব্যয়জনিত মুদ্রাস্ফীতিক মজুৰি বৃদ্ধিজনিত মুদ্রাস্ফীতিও আখ্যা দিয়া হয়। কাৰণ এটা দ্ৰব্যৰ উৎপাদনৰ মুঠ ব্যয়ৰ প্ৰায় ৭০ শতাংশ মজুৰিৰ অন্তৰ্ভুক্ত হয়। বিশেষকৈ যিবোৰ দেশৰ উৎপাদন ব্যৱস্থাত মূলধনৰ ব্যৱহাৰৰ অনুপাতৰ তুলনাত শ্ৰমিকৰ ব্যৱহাৰৰ অনুপাত অধিক হয়, উক্ত দেশবোৰত মজুৰি বৃদ্ধিৰ কাৰণেই প্ৰধানকৈ মুঠ উৎপাদনী ব্যয় বৃদ্ধি হয় আৰু ইয়াৰ ফলত মূল্যস্তৰ বৃদ্ধি পায়।