নমস্কাৰ! অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সুবিধাৰ্থে AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ৮: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য (International Trade) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (Class 12 Geography)
অধ্যায় ৮: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য (International Trade)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰীয় সীমা অতিক্ৰম কৰি দুখন বা ততোধিক দেশৰ মাজত হোৱা সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বিনিময়। প্ৰাচীন কালত সামগ্ৰীৰ সলনি সামগ্ৰী সলনি কৰা ‘বিনিময় প্ৰথা’ (Barter system) প্ৰচলিত আছিল (যেনে- অসমৰ মৰিগাঁও জিলাৰ জোনবিল মেলা)। প্ৰাচীন কালৰ ৬,০০০ কিঃমিঃ দীঘল ‘ৰেচম পথ’ (Silk Route) ৰোমান সাম্ৰাজ্য আৰু চীনৰ মাজত বাণিজ্যৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ। পঞ্চদশ শতিকাৰ পৰা ইউৰোপীয় উপনিৱেশবাদৰ লগে লগে ‘দাস বাণিজ্য’ৰ (Slave trade) দৰে অমানৱীয় প্ৰথাৰো সৃষ্টি হৈছিল।
আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ মূল ভিত্তি হৈছে দেশসমূহৰ মাজত থকা প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পাৰ্থক্য, জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু সংস্কৃতি, অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ স্তৰ, আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থা। এখন দেশে ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰীৰ মূল্য যদি আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ মূল্যতকৈ বেছি হয়, তেন্তে তাক ‘অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য’ (Favourable Balance of Trade) বোলে। আনহাতে, আমদানিতকৈ ৰপ্তানি কম হ’লে তাক ‘প্ৰতিকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য’ বোলে। বাণিজ্য ঘাইকৈ দুবিধ— দ্বিপাক্ষিক (দুখন দেশৰ মাজত) আৰু বহুপাক্ষিক (বহুতো দেশৰ মাজত)।
১৯৯৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত ‘গাট’ (GATT) ৰ ঠাইত ‘বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা’ (WTO) গঠন কৰা হয়, যাৰ মুখ্য কাৰ্যালয় চুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভাত অৱস্থিত। ই বিশ্ব বাণিজ্যৰ নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰে। বন্দৰসমূহক (Ports) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ‘প্ৰৱেশদ্বাৰ’ (Gateways) বুলি কোৱা হয়। কাৰ্য, অৱস্থান আৰু সামগ্ৰীৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি বন্দৰসমূহক বিভিন্ন ভাগত ভগোৱা হয়, যেনে— ঔদ্যোগিক বন্দৰ, বাণিজ্যিক বন্দৰ, বিস্তৃত বন্দৰ, অন্তৰ্দেশীয় বন্দৰ, বহিঃ বন্দৰ, তৈল বন্দৰ, এণ্ট্ৰেপ’ট বন্দৰ, আৰু নৌ-বন্দৰ।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ বন্দৰসমূহক কি হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়?
(a) নৌ-বন্দৰ (b) তৈল বন্দৰ (c) বিস্তৃত বন্দৰ (Comprehensive Ports) (d) ঔদ্যোগিক বন্দৰ
উত্তৰ: (c) বিস্তৃত বন্দৰ (Comprehensive Ports)
(ii) তলৰ কোনখন মহাদেশত বিশ্ব বাণিজ্যৰ প্ৰবাহ সৰ্বাধিক?
(a) এছিয়া (b) উত্তৰ আমেৰিকা (c) ইউৰোপ (d) আফ্ৰিকা
উত্তৰ: (c) ইউৰোপ
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (World Trade Organisation) মূল কাৰ্য কি?
উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ মূল কাৰ্য হৈছে ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত হোৱা গোলকীয় বাণিজ্যৰ নিয়ম-নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা আৰু সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত উদ্ভৱ হোৱা বাণিজ্যিক বিবাদসমূহ মীমাংসা কৰা। ই দূৰসংযোগ আৰু বেংকিং আদি সেৱা খণ্ডৰ বাণিজ্যকো সামৰি লয়।
(ii) এখন দেশৰ বাবে ঋণাত্মক বা প্ৰতিকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য (negative balance of payments) কিয় ক্ষতিকাৰক?
উত্তৰ: এখন দেশৰ আমদানিৰ মূল্য ৰপ্তানিৰ মূল্যতকৈ বেছি হ’লে তাক প্ৰতিকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য বোলে। ই দেশ এখনৰ বাবে ক্ষতিকাৰক কাৰণ ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল দেশখনে সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰি যিমান উপাৰ্জন কৰে, তাতকৈ বেছি ধন সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰাত ব্যয় কৰে। ইয়াৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভঁৰাল বা বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়।
(iii) বাণিজ্যিক গোষ্ঠী (Trading blocs) গঠন কৰিলে দেশসমূহে কি সুবিধা পায়?
উত্তৰ: ভৌগোলিকভাৱে ওচৰা-ওচৰি আৰু সমমনা দেশসমূহে বাণিজ্যিক গোষ্ঠী গঠন কৰিলে তেওঁলোকৰ মাজত বাণিজ্য কৰ (tariffs) হ্ৰাস পায় বা একেবাৰে নাইকিয়া হয়। ইয়াৰ ফলত সদস্য ৰাষ্ট্ৰসমূহৰ মাজত মুক্ত বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰ ঘটে আৰু আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) বাণিজ্যৰ ক্ষেত্ৰত বন্দৰসমূহ কেনেদৰে সহায়ক? অৱস্থানৰ ভিত্তিত বন্দৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা।
উত্তৰ: বন্দৰসমূহক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ‘প্ৰৱেশদ্বাৰ’ (Gateways) বুলি কোৱা হয়। এখন দেশৰ পৰা আন এখন দেশলৈ সামগ্ৰী আৰু যাত্ৰীৰ সৰবৰাহ এই বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তেই হয়। বন্দৰসমূহে জাহাজ ৰখোৱা (docking), সামগ্ৰী উঠোৱা-নমোৱা (loading and unloading), আৰু সামগ্ৰী সংৰক্ষণ কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। বন্দৰ কৰ্তৃপক্ষই জাহাজসমূহৰ সুচল যাতায়াতৰ বাবে শ্ৰমিক আৰু পৰিচালনাৰ ব্যৱস্থা কৰে। এটা বন্দৰে কিমান পৰিমাণৰ সামগ্ৰী চম্ভালিব পাৰে, তাৰ ওপৰতেই বন্দৰটোৰ আৰু তাৰ পশ্চাদভূমিৰ (hinterland) অৰ্থনৈতিক বিকাশ নিৰ্ভৰ কৰে।
অৱস্থানৰ ভিত্তিত বন্দৰসমূহক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:
১. অন্তৰ্দেশীয় বন্দৰ (Inland Ports): এই বন্দৰসমূহ সাগৰৰ উপকূলৰ পৰা আঁতৰত দেশৰ ভিতৰভাগত অৱস্থিত। নদী বা খালৰ জৰিয়তে এইবোৰ সাগৰৰ লগত সংযুক্ত হৈ থাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, গংগা নদীৰ শাখা হুগলী নদীৰ পাৰত অৱস্থিত কলকাতা বন্দৰ।
২. বহিঃ বন্দৰ (Out Ports): এইবোৰ মূল বন্দৰৰ পৰা কিছু দূৰত গভীৰ সাগৰত নিৰ্মাণ কৰা হয়। যিবোৰ বৃহৎ আকাৰৰ জাহাজ পানীৰ গভীৰতা কম হোৱা বাবে মূল বন্দৰলৈ আহিব নোৱাৰে, সেইবোৰ জাহাজৰ সামগ্ৰী এই বহিঃ বন্দৰসমূহত নমোৱা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, গ্ৰীচৰ এথেন্সৰ বহিঃ বন্দৰ হৈছে পিৰিয়াছ (Piraeus)।
(ii) আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পৰা দেশসমূহে কেনেদৰে লাভৱান হয়?
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যই বিশ্বৰ অৰ্থনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে দেশসমূহে তলত দিয়া ধৰণে লাভৱান হয়:
প্ৰথমতে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ ফলত দেশসমূহে নিজৰ ভৌগোলিক আৰু জলবায়ুগত সুবিধা অনুসৰি নিৰ্দিষ্ট সামগ্ৰীৰ উৎপাদনত বিশেষীকৰণ (specialisation) কৰিব পাৰে। যিখন দেশে যিটো সামগ্ৰী কম খৰচত উৎপাদন কৰিব পাৰে, সেই সামগ্ৰী অধিক পৰিমাণে উৎপাদন কৰি আন দেশলৈ ৰপ্তানি কৰে।
দ্বিতীয়তে, বাণিজ্যৰ ফলত দেশ এখনৰ জনসাধাৰণে নিজৰ দেশত উৎপাদন নোহোৱা সামগ্ৰীসমূহো সহজে আৰু সুলভ মূল্যত লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হয়। ইয়াৰ ফলত জনসাধাৰণৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত হয়।
তৃতীয়তে, আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যই কেৱল সামগ্ৰীৰেই নহয়, বৰঞ্চ উন্নত প্ৰযুক্তি, জ্ঞান আৰু সংস্কৃতিৰো আদান-প্ৰদানত সহায় কৰে। উন্নয়নশীল দেশসমূহে উন্নত দেশৰ পৰা যন্ত্ৰ-পাতি আৰু প্ৰযুক্তি আমদানি কৰি নিজৰ ঔদ্যোগিক বিকাশ ত্বৰান্বিত কৰিব পাৰে। তদুপৰি, বাণিজ্যই বিশ্বৰ দেশসমূহৰ মাজত পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীলতা বৃদ্ধি কৰে, যিয়ে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় শান্তি আৰু বুজাবুজি বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) মুখ্য কাৰ্যালয় ক’ত অৱস্থিত? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: চুইজাৰলেণ্ডৰ জেনেভা (Geneva) চহৰত।
২. ‘ডাম্পিং’ (Dumping) কি? (AHSEC 2016, 2021)
উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী আন এখন দেশৰ বজাৰত উৎপাদন খৰচতকৈয়ো কম মূল্যত বিক্ৰী কৰে, তেতিয়া সেই প্ৰক্ৰিয়াটোক ডাম্পিং বোলে। ইয়াৰ ফলত ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহৰ বিস্তৰ ক্ষতি হয়।
৩. দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য (Bilateral trade) কি? (AHSEC 2017, 2023)
উত্তৰ: কেৱল দুখন দেশৰ মাজত পাৰস্পৰিক চুক্তিৰ ভিত্তিত হোৱা সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ বিনিময়ক দ্বিপাক্ষিক বাণিজ্য বোলে।
৪. মুক্ত বাণিজ্য (Free trade) কি? (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ: দুখন বা ততোধিক দেশৰ মাজত বাণিজ্য কৰ (tariffs) আৰু অন্যান্য বাধা-নিষেধসমূহ আঁতৰাই মুকলিকৈ সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ আমদানি-ৰপ্তানি কৰা ব্যৱস্থাক মুক্ত বাণিজ্য বোলে।
৫. প্ৰাচীন কালৰ এটা দীৰ্ঘ দূৰত্বৰ বাণিজ্য পথৰ নাম লিখা। (AHSEC 2020, 2025 Expected)
উত্তৰ: ৰেচম পথ (Silk Route), যিয়ে ৰোমৰ পৰা চীনলৈ প্ৰায় ৬,০০০ কিঃমিঃ দূৰত্ব সংযোগ কৰিছিল।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ যিকোনো দুটা ভিত্তি (Basis of International Trade) আলোচনা কৰা। (AHSEC 2016, 2024) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ দুটা প্ৰধান ভিত্তি হ’ল:
১. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ পাৰ্থক্য: বিশ্বৰ সকলো ঠাইতে প্ৰাকৃতিক সম্পদ সমান নহয়। ভূ-তাত্বিক গঠন, খনিজ সম্পদৰ উপলব্ধতা আৰু জলবায়ুৰ পাৰ্থক্যৰ বাবে বেলেগ বেলেগ দেশত বেলেগ বেলেগ সামগ্ৰী উৎপাদন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত ৰবৰ আৰু কল উৎপাদন হয়, আনহাতে শীতপ্ৰধান অঞ্চলত ঊণ উৎপাদন হয়। এই পাৰ্থক্যই বাণিজ্যৰ সৃষ্টি কৰে।
২. জনসংখ্যাৰ কাৰক: এখন দেশৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু সংস্কৃতিয়ে বাণিজ্যত প্ৰভাৱ পেলায়। চীনৰ দৰে জনবহুল দেশত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বেছিভাগ নিজৰ দেশতেই ব্যৱহাৰ হয় বাবে ৰপ্তানি কম হয়। আনহাতে, সাংস্কৃতিক পাৰ্থক্যৰ বাবে ইৰাণৰ দলিচা বা চীনৰ চীনামাটিৰ বাচনৰ বিশ্বজুৰি চাহিদা আছে।
৭. অনুকূল আৰু প্ৰতিকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্যৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2017, 2022) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: এখন দেশে আন দেশলৈ ৰপ্তানি কৰা সামগ্ৰীৰ মূল্য যদি আমদানি কৰা সামগ্ৰীৰ মূল্যতকৈ বেছি হয়, তেন্তে তাক ‘অনুকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য’ (Favourable Balance of Trade) বোলে। ই দেশৰ অৰ্থনীতিৰ বাবে লাভদায়ক। আনহাতে, যদি এখন দেশে ৰপ্তানি কৰাতকৈ বেছি মূল্যৰ সামগ্ৰী আমদানি কৰে, তেন্তে তাক ‘প্ৰতিকূল বাণিজ্যিক ভাৰসাম্য’ (Unfavourable Balance of Trade) বোলে। ই দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভঁৰাল খালী কৰে আৰু অৰ্থনীতিৰ বাবে ক্ষতিকাৰক।
৮. বন্দৰক কিয় ‘আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ’ বোলা হয়? (AHSEC 2019, 2023) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বন্দৰসমূহক আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ প্ৰৱেশদ্বাৰ বোলা হয় কাৰণ বিশ্বৰ বেছিভাগ গধুৰ আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰীৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানি সামুদ্ৰিক বন্দৰসমূহৰ জৰিয়তেই হয়। বন্দৰসমূহে জাহাজ ৰখোৱা, সামগ্ৰী উঠোৱা-নমোৱা আৰু সংৰক্ষণ কৰাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰে। এখন দেশৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বন্দৰৰ জৰিয়তেই বিশ্বৰ বজাৰলৈ যায় আৰু আন দেশৰ সামগ্ৰী বন্দৰৰ জৰিয়তেই দেশৰ ভিতৰলৈ সোমায়। সেয়েহে ই বাণিজ্যৰ মূল দুৱাৰডলি স্বৰূপ।
৯. এণ্ট্ৰেপ’ট বন্দৰ (Entrepot port) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2015, 2021) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: এণ্ট্ৰেপ’ট বন্দৰ হৈছে এনে কিছুমান সংগ্ৰহ কেন্দ্ৰ য’ত বিভিন্ন দেশৰ পৰা সামগ্ৰীসমূহ আনি জমা কৰি ৰখা হয় আৰু তাৰ পিছত সেই সামগ্ৰীসমূহ আন দেশলৈ ৰপ্তানি কৰা হয়। অৰ্থাৎ এই বন্দৰসমূহে সামগ্ৰীসমূহ নিজৰ দেশত ব্যৱহাৰ নকৰি কেৱল আন দেশলৈ পঠিয়াবলৈহে সংগ্ৰহ কৰে। এছিয়াৰ ছিংগাপুৰ (Singapore) আৰু ইউৰোপৰ ৰটাৰডাম (Rotterdam) হৈছে এণ্ট্ৰেপ’ট বন্দৰৰ উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।
১০. আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ পৰা হ’ব পৰা যিকোনো তিনিটা নেতিবাচক প্ৰভাৱ (concerns) আলোচনা কৰা। (AHSEC 2018, 2025 Expected) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যৰ কিছুমান নেতিবাচক প্ৰভাৱ হ’ল:
১. প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ দ্ৰুত ক্ষয়: বাণিজ্যৰ প্ৰতিযোগিতাত টিকি থাকিবলৈ দেশসমূহে নিজৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ (যেনে- খনিজ পদাৰ্থ, অৰণ্য) দ্ৰুতগতিত ধ্বংস কৰিবলৈ লৈছে, যিয়ে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য বিনষ্ট কৰিছে।
২. অসম বিকাশ আৰু শোষণ: মুক্ত বাণিজ্যৰ ফলত উন্নত দেশসমূহে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ বজাৰ দখল কৰি লয়, যাৰ ফলত দুখীয়া দেশসমূহৰ ঘৰুৱা উদ্যোগসমূহ ধ্বংসৰ মুখত পৰে আৰু তেওঁলোক উন্নত দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে।
৩. প্ৰদূষণ বৃদ্ধি: বহুজাতিক কোম্পানীসমূহে কেৱল লাভৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি পৰিৱেশৰ নীতি-নিয়ম নমনাৰ ফলত বিশ্বজুৰি প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা ভয়ংকৰভাৱে বৃদ্ধি পাইছে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বিনিময় প্ৰথা (Barter system) কি?
উত্তৰ: মুদ্ৰা বা টকাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ পোণপটীয়াভাৱে এটা সামগ্ৰীৰ সলনি আন এটা সামগ্ৰী সলনি কৰা প্ৰথাটোক বিনিময় প্ৰথা বোলে।
২. অসমৰ ক’ত বিনিময় প্ৰথাৰ বজাৰ বহে?
উত্তৰ: অসমৰ মৰিগাঁও জিলাৰ জাগীৰোডৰ সমীপত অনুষ্ঠিত হোৱা ‘জোনবিল মেলা’ত আজিও বিনিময় প্ৰথাৰ বজাৰ বহে।
৩. GATT ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: General Agreement on Tariffs and Trade (শুল্ক আৰু বাণিজ্যৰ সাধাৰণ চুক্তি)।
৪. পেকেট ষ্টেচন (Packet station) বা ফেৰী বন্দৰ কি?
উত্তৰ: কম দূৰত্বৰ জলভাগ অতিক্ৰম কৰি যাত্ৰী আৰু ডাক (mail) সৰবৰাহ কৰাৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা বন্দৰসমূহক পেকেট ষ্টেচন বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, ইংলেণ্ডৰ ড’ভাৰ (Dover) আৰু ফ্ৰান্সৰ কেলাইছ (Calais)।
৫. নৌ-বন্দৰ (Naval port) কি? ভাৰতৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যিবোৰ বন্দৰ কেৱল সামৰিক বা প্ৰতিৰক্ষাৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু য’ত যুদ্ধ জাহাজসমূহ ৰখা আৰু মেৰামতি কৰা হয়, তাক নৌ-বন্দৰ বোলে। ভাৰতৰ কোচি (Kochi) আৰু কাৰৱাৰ (Karwar) ইয়াৰ উদাহৰণ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. বহুপাক্ষিক বাণিজ্য (Multi-lateral trade) কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশে একেলগে বহুতো দেশৰ লগত বাণিজ্যিক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰে আৰু সামগ্ৰীৰ আমদানি-ৰপ্তানি কৰে, তেতিয়া তাক বহুপাক্ষিক বাণিজ্য বোলে। এনে বাণিজ্যত এখন দেশে নিজৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী বিশ্বৰ বিভিন্ন দেশলৈ ৰপ্তানি কৰিব পাৰে আৰু প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰীসমূহ বিভিন্ন দেশৰ পৰা আমদানি কৰিব পাৰে। বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) দৰে প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এনে বহুপাক্ষিক বাণিজ্যৰ প্ৰসাৰত সহায় কৰে।
৭. পৰিৱহণ ব্যৱস্থাই আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰাচীন কালত উন্নত পৰিৱহণ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে বাণিজ্য কেৱল স্থানীয় অঞ্চলতে সীমাবদ্ধ আছিল। কেৱল অতি মূল্যৱান সামগ্ৰী যেনে- ৰেচম, মণি-মুকুতা আৰু মছলাহে দীৰ্ঘ দূৰত্বলৈ কঢ়িওৱা হৈছিল। কিন্তু বৰ্তমান সময়ত ৰেলপথ, সামুদ্ৰিক পথ আৰু আকাশীপথৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশৰ ফলত গধুৰ আৰু বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰীও বিশ্বৰ যিকোনো প্ৰান্তলৈ সহজে আৰু কম খৰচত পঠিয়াব পৰা হৈছে। শীত-তাপ নিয়ন্ত্ৰিত (refrigerated) জাহাজৰ জৰিয়তে সোনকালে বেয়া হোৱা সামগ্ৰীও (যেনে- ফল-মূল, গাখীৰ) দূৰ-দূৰণিলৈ পঠিয়াব পৰা হৈছে, যিয়ে বাণিজ্যৰ পৰিসৰ বহুগুণে বৃদ্ধি কৰিছে।
৮. সামগ্ৰীৰ ভিত্তিত (cargo handled) বন্দৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কঢ়িওৱা সামগ্ৰীৰ ভিত্তিত বন্দৰসমূহক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়:
১. ঔদ্যোগিক বন্দৰ (Industrial Ports): এই বন্দৰসমূহে ঘাইকৈ বৃহৎ পৰিমাণৰ গধুৰ সামগ্ৰী যেনে- শস্য, চেনি, খনিজ আকৰ, তেল আৰু ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আদি কঢ়িয়ায়।
২. বাণিজ্যিক বন্দৰ (Commercial Ports): এই বন্দৰসমূহে সাধাৰণ পেকেট কৰা সামগ্ৰী, নিৰ্মিত সামগ্ৰী আৰু যাত্ৰী পৰিবহণৰ কাম কৰে।
৩. বিস্তৃত বন্দৰ (Comprehensive Ports): এই বন্দৰসমূহে বৃহৎ পৰিমাণৰ গধুৰ সামগ্ৰী আৰু সাধাৰণ সামগ্ৰী দুয়োবিধেই চম্ভালে। বিশ্বৰ বেছিভাগ ডাঙৰ বন্দৰেই এই শ্ৰেণীৰ অন্তৰ্গত।
৯. বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাৰ (WTO) সমালোচনা কিয় কৰা হয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থাক প্ৰায়েই সমালোচনা কৰা হয় কাৰণ মুক্ত বাণিজ্য আৰু গোলকীয়কৰণৰ ফলত সাধাৰণ মানুহৰ জীৱনলৈ সমৃদ্ধি অহা নাই। সমালোচকসকলৰ মতে, WTO ৰ নীতিসমূহে ধনী দেশসমূহক অধিক ধনী আৰু দুখীয়া দেশসমূহক অধিক দুখীয়া কৰি তুলিছে। উন্নত দেশসমূহে নিজৰ স্বাৰ্থ সিদ্ধিৰ বাবে উন্নয়নশীল দেশসমূহৰ বজাৰ দখল কৰিছে, কিন্তু নিজৰ বজাৰখন উন্নয়নশীল দেশৰ সামগ্ৰীৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে মুকলি কৰি দিয়া নাই। তদুপৰি, স্বাস্থ্য, শ্ৰমিকৰ অধিকাৰ, শিশু শ্ৰমিক আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ বিষয়সমূহ ইয়াত আওকাণ কৰা হৈছে বুলি অভিযোগ উত্থাপন হয়।
১০. তৈল বন্দৰ (Oil Ports) কি? দুটা উদাহৰণ দিয়া। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ বন্দৰ কেৱল খনিজ তেল (petroleum) পৰিবহণ আৰু শোধনৰ কামত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাক তৈল বন্দৰ বোলে। ইয়াৰ কিছুমান টেংকাৰ বন্দৰ আৰু কিছুমান শোধনাগাৰ বন্দৰ। উদাহৰণস্বৰূপে, ভেনিজুৱেলাৰ মাৰাকাইবো (Maracaibo) আৰু পাৰস্য উপসাগৰৰ আবাদান (Abadan)।
