লেখক — ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মা
অধ্যায় পৰিচয়
“অঙ্কীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ” ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নাট্য-সমালোচনামূলক প্ৰবন্ধ। ইয়াত ভাৰতীয় কাব্যশাস্ত্ৰৰ ৰসতত্ত্ব আৰু শংকৰদেৱ-মাধৱদেৱৰ অঙ্কীয়া নাটৰ স্বকীয় বৈশিষ্ট্যৰ সম্পৰ্ক বিচাৰ কৰা হৈছে। অঙ্কীয়া নাটৰ উদ্দেশ্য কেৱল মনোৰঞ্জন নহয়; ভক্তিৰসৰ জৰিয়তে দৰ্শকৰ চিত্তক ঈশ্বৰমুখী কৰাই ইয়াৰ মূল লক্ষ্য।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিৰ সমাধান
মূল বক্তব্য: ৰস হৈছে কাব্য বা নাটৰ নান্দনিক আত্মা। বিভাৱ, অনুভাৱ আৰু সঞ্চাৰী ভাবৰ সংযোগত স্থায়ী ভাব নান্দনিক আস্বাদনযোগ্য হ’লে ৰসৰ সৃষ্টি হয়। অঙ্কীয়া নাটৰ বাহ্যিক ঘটনাত বিভিন্ন ৰসৰ ভাব থাকিলেও কৃষ্ণ বা ৰামৰ ঈশ্বৰীয় স্বৰূপৰ বাবে শেষত সকলো ভাব ভক্তিৰসত মিলিত হয়।
অধ্যায় ৮ : অঙ্কীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ
পাঠ্যপুথিৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ৰস বুলিলে কি বুজা? ই কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
উত্তৰঃ ৰস হৈছে কাব্য বা নাটৰ সেই নান্দনিক গুণ, যাৰ আস্বাদনে পাঠক বা দৰ্শকৰ মনত বিশেষ আনন্দ আৰু অনুভূতিৰ সৃষ্টি কৰে। কাব্যৰ বিষয়, চৰিত্ৰ, ভাষা, ঘটনা, অভিনয় আৰু সংগীতৰ সমন্বয়ত কোনো স্থায়ী ভাব নান্দনিক আস্বাদনযোগ্য হ’লে তাক ৰস বোলে। ভৰতমুনিৰ ৰসসূত্ৰ হ’ল— “বিভাৱানুভাৱব্যভিচাৰিসংযোগাদ্ৰসনিষ্পত্তিঃ।” বৰ্তমান নৱবিধ ৰস স্বীকৃত: শৃংগাৰ, হাস্য, কৰুণ, বীৰ, ৰৌদ্ৰ, ভয়ানক, বীভৎস, অদ্ভুত আৰু শান্ত।
২। লেখকৰ মতে অঙ্কীয়া নাটত কি ৰস প্ৰকাশ পাইছে— আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাটত বাহ্যিকভাৱে ৰতি, বীৰ, হাস্য, কৰুণ আৰু অদ্ভুত আদি ভাব দেখা যায়; কিন্তু ইয়াৰ প্ৰধান আৰু স্থায়ী ৰস হৈছে ভক্তিৰস। ‘কেলিগোপাল’, ‘ৰুক্মিণীহৰণ’, ‘পাৰিজাতহৰণ’ বা ‘ৰামবিজয়’ত কৃষ্ণ বা ৰাম সাধাৰণ মানৱ নায়ক নহয়, তেওঁলোক ঈশ্বৰ। গোপীৰ কৃষ্ণপ্ৰেম লৌকিক নহয়, ই ভগৱৎপ্ৰেম; ৰাম-কৃষ্ণৰ বীৰত্ব ধৰ্ম আৰু ন্যায়ৰ বিজয়। সেয়ে অন্য ৰসসমূহ ভক্তিৰসৰ সহায়ক আৰু অঙ্কীয়া নাটৰ সামগ্ৰিক উদ্দেশ্য হৈছে ভক্তি, নৈতিকতা আৰু ঈশ্বৰ-স্মৰণ জগোৱা।
৩। ‘পাঁচ প্ৰকাৰ ভক্তিৰস’ কি কি? বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাঁচ প্ৰকাৰ ভক্তিৰস হ’ল শান্ত, দাস্য, সখ্য, বাৎসল্য আৰু শৃংগাৰাত্মক। শান্ত ৰসত ভক্তই কৃষ্ণক পৰম সত্য হিচাপে অনুভৱ কৰি বৈৰাগ্য আৰু প্ৰশান্তি লাভ কৰে। দাস্য ৰসত কৃষ্ণ প্ৰভু আৰু ভক্ত দাস; সেৱা আৰু আনুগত্য ইয়াৰ মূল। সখ্য ৰসত কৃষ্ণ অন্তৰংগ বন্ধু; বিশ্বাস আৰু অকপটতা ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য। বাৎসল্য ৰসত কৃষ্ণ সন্তান আৰু ভক্ত মাতা বা পিতা; মৰম, মমতা আৰু লালন-পালন ইয়াৰ ভিত্তি। শৃংগাৰাত্মক ভক্তিৰসত কৃষ্ণৰ ৰূপ, গুণ আৰু মহিমাৰ প্ৰতি গভীৰ প্ৰেম প্ৰকাশ পায়। এই শৃংগাৰ লৌকিক নহয়; ই অলৌকিক ভগৱৎপ্ৰেম।
৪। ‘কৃষ্ণৰতি’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ভগৱান কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তৰ অন্তৰত জন্মা গভীৰ অনুৰাগ, আসক্তি বা প্ৰেমক কৃষ্ণৰতি বোলে। ই ভক্তিৰ স্থায়ী ভাব। শ্ৰৱণ, কীৰ্তন, স্মৰণ, সেৱা আৰু কৃষ্ণৰ লীলা-গুণ চিন্তনৰ জৰিয়তে কৃষ্ণৰতি জাগে। ভক্তই কৃষ্ণক ঈশ্বৰ, প্ৰভু, বন্ধু, সন্তান বা পৰম প্ৰেমাষ্পদ হিচাপে অনুভৱ কৰে। এই ৰতি বিভাৱ, অনুভাৱ আৰু সঞ্চাৰী ভাবৰ সহায়ত ভক্তিৰসলৈ উন্নীত হয়।
PYQ — প্ৰশ্নোত্তৰ
PYQ ১। ৰসৰ সংজ্ঞা দিয়া আৰু ৰসসূত্ৰটো লিখা।
উত্তৰঃ কাব্য বা নাটৰ নান্দনিক আস্বাদনযোগ্য অনুভূতিক ৰস বোলে। ৰসসূত্ৰ—“বিভাৱানুভাৱব্যভিচাৰিসংযোগাদ্ৰসনিষ্পত্তিঃ।”
PYQ ২। নৱবিধ ৰসৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ শৃংগাৰ, হাস্য, কৰুণ, বীৰ, ৰৌদ্ৰ, ভয়ানক, বীভৎস, অদ্ভুত আৰু শান্ত।
PYQ ৩। অঙ্কীয়া নাটৰ মূল ৰস ভক্তিৰস কিয়?
উত্তৰঃ কৃষ্ণ বা ৰাম ইয়াৰ কেন্দ্ৰীয় ঈশ্বৰীয় চৰিত্ৰ। নাটৰ অন্যান্য ৰস আৰু ঘটনা দৰ্শকৰ হৃদয়ত ভক্তি, আত্মসমৰ্পণ আৰু ঈশ্বৰ-স্মৰণ জগোৱাৰ উদ্দেশ্যে ব্যৱহৃত হয়।
PYQ ৪। দাস্য ভক্তিৰসৰ বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ ইয়াত কৃষ্ণ প্ৰভু আৰু ভক্ত দাস বা সেৱক। সেৱা, বিনয়, আনুগত্য আৰু প্ৰভুৰ মহিমা-চিন্তা ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্য।
PYQ ৫। সখ্য ভক্তিৰস বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ ভক্তই কৃষ্ণক অন্তৰংগ বন্ধু হিচাপে অনুভৱ কৰিলে সখ্য ভক্তিৰস জন্মে। বিশ্বাস, সান্নিধ্য আৰু অকপটতা ইয়াৰ লক্ষণ; গৰখীয়া বা সুদামাৰ সৈতে কৃষ্ণৰ সম্পৰ্ক ইয়াৰ উদাহৰণ।
PYQ ৬। বাৎসল্য ভক্তিৰস কি?
উত্তৰঃ ভক্তই কৃষ্ণক সন্তান আৰু নিজক মাতা বা পিতাৰূপে কল্পনা কৰি যি স্নেহ, মমতা, লালন-পালন আৰু ভৎৰ্সনা অনুভৱ কৰে, সেয়াই বাৎসল্য ভক্তিৰস।
PYQ ৭। অঙ্কীয়া নাটৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাট সাধাৰণতে একাঙ্ক আৰু বৈষ্ণৱ ধৰ্ম বা কৃষ্ণ-ৰামৰ কাহিনীনিৰ্ভৰ। ইয়াত সূত্ৰধাৰ, গীত, শ্লোক, নৃত্য, পদ আৰু অভিনয়ৰ সমন্বয় থাকে।
PYQ ৮। কৃষ্ণৰতি আৰু ভক্তিৰসৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ কৃষ্ণৰতি হৈছে কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তৰ স্থায়ী অনুৰাগ। বিভাৱ, অনুভাৱ আৰু সঞ্চাৰী ভাবৰ সহায়ত এই ৰতি নান্দনিক আস্বাদনযোগ্য হ’লে ভক্তিৰসৰ সৃষ্টি হয়।
PYQ ৯। অঙ্কীয়া নাটৰ শৃংগাৰ লৌকিক নহয়—বুজাই লিখা।
উত্তৰঃ গোপী-কৃষ্ণ বা ৰুক্মিণী-কৃষ্ণৰ সম্পৰ্ক দেহগত লৌকিক প্ৰেম নহয়। কৃষ্ণ ঈশ্বৰ আৰু ভক্তসকল তেওঁৰ প্ৰতি আত্মসমৰ্পিত; সেয়ে এই শৃংগাৰ অলৌকিক ভগৱৎপ্ৰেম।
PYQ ১০। অঙ্কীয়া নাটৰ উদ্দেশ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাটে মনোৰঞ্জনৰ লগতে দৰ্শকৰ হৃদয়ত ভক্তি, নৈতিকতা, আত্মসংযম আৰু ঈশ্বৰ-স্মৰণ জগায়। গীত, অভিনয় আৰু কাহিনীৰ জৰিয়তে ই লোকসমাজক ধৰ্মীয় আৰু মানৱীয় আদৰ্শৰ সৈতে যুক্ত কৰে।
অতিৰিক্ত প্ৰশ্নোত্তৰ
প্ৰশ্ন ১। ৰসক কাব্যৰ আত্মা কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰঃ ৰসে কাব্য বা নাটকক পাঠক-দৰ্শকৰ হৃদয়ত জীৱন্ত কৰি তোলে। নান্দনিক অনুভূতি অবিহনে ঘটনা আৰু ভাষাৰ সৌন্দৰ্য অসম্পূৰ্ণ; সেয়ে ৰসক কাব্যৰ আত্মা কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২। বিভাৱ, অনুভাৱ আৰু সঞ্চাৰী ভাব কি?
উত্তৰঃ বিভাৱ হৈছে ভাব জগোৱা কাৰণ বা পৰিৱেশ। অনুভাৱ হৈছে সেই ভাবৰ বাহ্যিক প্ৰকাশ। সঞ্চাৰী ভাব হৈছে স্থায়ী ভাবক সহায় কৰা ক্ষণস্থায়ী অনুভূতি।
প্ৰশ্ন ৩। শান্ত ভক্তিৰসৰ মূল অনুভূতি কি?
উত্তৰঃ ঈশ্বৰ-চিন্তা, বৈৰাগ্য, বিষয়-বাসনাৰ ত্যাগ আৰু অন্তৰৰ প্ৰশান্তি শান্ত ভক্তিৰসৰ মূল অনুভূতি।
প্ৰশ্ন ৪। শৃংগাৰাত্মক ভক্তিৰসৰ বিশেষত্ব কি?
উত্তৰঃ কৃষ্ণৰ ৰূপ, গুণ আৰু মহিমাৰ প্ৰতি গভীৰ প্ৰেম ইয়াৰ বিশেষত্ব। এই শৃংগাৰ দেহগত নহয়; আত্মসমৰ্পণ আৰু ভগৱৎপ্ৰেম ইয়াৰ কেন্দ্ৰ।
প্ৰশ্ন ৫। সূত্ৰধাৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ সূত্ৰধাৰে নাটৰ আৰম্ভণি কৰে, চৰিত্ৰ আৰু ঘটনাৰ পৰিচয় দিয়ে, দৃশ্যৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে আৰু নাটৰ অৰ্থ বুজাত দৰ্শকক সহায় কৰে।
৬। অঙ্কীয়া নাটত গীত আৰু নৃত্যৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ গীতে আধ্যাত্মিক বক্তব্য প্ৰকাশ কৰে আৰু নৃত্য-অভিনয়ে চৰিত্ৰৰ অনুভূতি জীৱন্ত কৰি তোলে। দুয়োটাই নাটৰ ভক্তি আৰু নাটকীয়তা বৃদ্ধি কৰে।
প্ৰশ্ন ৭। অঙ্কীয়া নাট সাধাৰণ নাটৰ পৰা কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাট একাঙ্ক, বৈষ্ণৱ ভাবনানিৰ্ভৰ আৰু গীত-শ্লোক-পদ-নৃত্য-অভিনয়ৰ সমন্বিত নাট্যৰূপ। ইয়াৰ কাহিনী আৰু চৰিত্ৰ ঈশ্বৰীয় উদ্দেশ্যৰ সৈতে জড়িত।
প্ৰশ্ন ৮। কৃষ্ণৰতিৰ পাঁচটা ৰূপ লিখা।
উত্তৰঃ শান্ত, দাস্য, সখ্য, বাৎসল্য আৰু শৃংগাৰাত্মক—এই পাঁচটা ৰূপত কৃষ্ণৰতি প্ৰকাশ পায়।
প্ৰশ্ন ৯। অঙ্কীয়া নাটৰ নৈতিক শিক্ষা কি?
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাটে ভক্তি, সত্য, ধৰ্ম, আত্মসংযম, বিনয়, ন্যায় আৰু শৰণাগত ভক্তিৰ শিক্ষা দিয়ে। ই অহংকাৰৰ পতন আৰু ধৰ্মৰ বিজয় দেখুৱায়।
প্ৰশ্ন ১০। আধুনিক যুগত অঙ্কীয়া নাটৰ প্ৰাসংগিকতা কি?
উত্তৰঃ অঙ্কীয়া নাটে অসমীয়া বৈষ্ণৱ সংস্কৃতিৰ পৰিচয় ৰক্ষা কৰে, নতুন প্ৰজন্মক লোকনাট্যৰ সৈতে পৰিচিত কৰায় আৰু সমাজত একতা, শৃংখলা আৰু মানৱীয় মূল্যবোধ জগায়।
পৰীক্ষাৰ বাবে শেষ পুনৰাবৃত্তি
ৰস হৈছে কাব্যৰ নান্দনিক আত্মা; অঙ্কীয়া নাটৰ মূল ৰস ভক্তিৰস। পাঁচ প্ৰকাৰ ভক্তিৰস হ’ল শান্ত, দাস্য, সখ্য, বাৎসল্য আৰু শৃংগাৰাত্মক। কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভক্তৰ গভীৰ অনুৰাগক কৃষ্ণৰতি বোলে। উত্তৰ লিখোঁতে সংজ্ঞা, মূল বৈশিষ্ট্য, উদাহৰণ আৰু উপসংহাৰ সুসংগঠিতভাৱে লিখিলে পূৰ্ণ নম্বৰ লাভৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
বিশ্লেষণমূলক পুনৰাবৃত্তি
অঙ্কীয়া নাটৰ ৰস-বিচাৰ বুজিবলৈ প্ৰথমে ৰসৰ সাধাৰণ তত্ত্ব আৰু তাৰ পাছত অঙ্কীয়া নাটৰ ধৰ্মীয় উদ্দেশ্য বিবেচনা কৰিব লাগে। নাটৰ কোনো এটা দৃশ্যত শৃংগাৰ বা বীৰ ৰস স্পষ্ট দেখা গ’লেও সমগ্ৰ নাটৰ প্ৰধান অনুভূতি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ মূল চৰিত্ৰ, কাহিনীৰ গতি আৰু নাট্যকাৰৰ উদ্দেশ্য চাব লাগে। এই দৃষ্টিৰে কৃষ্ণ বা ৰামৰ কাহিনীত সকলো অনুভূতি ভক্তিৰ কেন্দ্ৰলৈ গৈ মিলিত হয়।
ভক্তিৰসৰ পাঁচটা ৰূপে ভক্ত আৰু ভগৱানৰ সম্পৰ্কৰ পাঁচটা মানসিক স্তৰ দেখুৱায়। শান্তত দূৰৰ শ্ৰদ্ধা, দাস্যত সেৱা, সখ্যত বন্ধুত্ব, বাৎসল্যত মমতা আৰু শৃংগাৰত গভীৰ প্ৰেম প্ৰকাশ পায়। এই সকলো ৰূপৰ কেন্দ্ৰত কৃষ্ণৰতি আছে। সেয়ে কৃষ্ণৰতি ভক্তিৰ স্থায়ী ভাব আৰু ভক্তিৰস তাৰ নান্দনিক প্ৰকাশ।
উপসংহাৰ
ড° সত্যেন্দ্ৰনাথ শৰ্মাৰ বিশ্লেষণত অঙ্কীয়া নাট অসমীয়া বৈষ্ণৱ সংস্কৃতিৰ এক সমন্বিত নাট্যৰূপ হিচাপে প্ৰতিভাত হয়। গীত, নৃত্য, পদ, সংলাপ আৰু অভিনয়ে ইয়াৰ সৌন্দৰ্য বৃদ্ধি কৰে; কিন্তু ভক্তি, নৈতিকতা আৰু ঈশ্বৰ-স্মৰণেই ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত প্ৰাণ। এই পাঠ অধ্যয়নে ৰসতত্ত্ব বুজোৱাৰ লগতে অসমীয়া নাট্য-পৰম্পৰা আৰু আধ্যাত্মিক সাহিত্যৰ মূল্য উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।