নমস্কাৰ! অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সুবিধাৰ্থে AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ২: পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা – বিতৰণ, ঘনত্ব আৰু বৃদ্ধি (The World Population – Distribution, Density and Growth) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (Class 12 Geography)
অধ্যায় ২: পৃথিৱীৰ জনসংখ্যা – বিতৰণ, ঘনত্ব আৰু বৃদ্ধি
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
জনসংখ্যাৰ বিতৰণৰ আৰ্হি: বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ অতিশয় অসমান। বিশ্বৰ প্ৰায় ৯০% লোকে পৃথিৱীৰ মাত্ৰ ১০% মাটিকালিত বসবাস কৰে। বিশ্বৰ সৰ্বাধিক জনসংখ্যা থকা ১০ খন দেশে বিশ্বৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ প্ৰায় ৬০% সামৰি লয় (ইয়াৰে ৬ খনেই এছিয়া মহাদেশত অৱস্থিত)।
জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব: ই হৈছে মুঠ জনসংখ্যা আৰু মুঠ মাটিকালিৰ অনুপাত। ইয়াক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত থকা মানুহৰ সংখ্যাৰে জোখা হয়। সূত্ৰ: জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব = জনসংখ্যা ÷ মাটিকালি।
জনসংখ্যাৰ বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ:
ভৌগোলিক কাৰক: পানীৰ উপলব্ধতা (নদী উপত্যকাবোৰত ঘন বসতি), ভূ-প্ৰকৃতি (পাহাৰতকৈ সমতল ভূমিত মানুহ বেছি থাকে), জলবায়ু (চৰম জলবায়ুত মানুহ কম থাকে), আৰু মাটি (সাৰুৱা মাটিত কৃষি ভাল হয় বাবে মানুহ বেছি থাকে)।
অৰ্থনৈতিক কাৰক: খনিজ সম্পদ (খনি থকা ঠাইত উদ্যোগ গঢ়ি উঠে), নগৰীকৰণ (নগৰত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা থাকে), আৰু ঔদ্যোগীকৰণ (কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা দিয়ে)।
সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰক: ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব থকা ঠাইত মানুহ বেছি থাকে। ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা বা যুদ্ধৰ বাবে মানুহে ঠাই এৰি যায়।
জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ উপাদান:
জন্ম: অশোধিত জন্মৰ হাৰ (Crude Birth Rate – CBR) ৰে জোখা হয়।
মৃত্যু: অশোধিত মৃত্যুৰ হাৰ (Crude Death Rate – CDR) ৰে জোখা হয়।
প্ৰব্ৰজন (Migration): মানুহৰ এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ যোৱা কাৰ্য।
প্ৰব্ৰজনৰ কাৰকসমূহ:
বিকৰ্ষণী কাৰক (Push Factors): যিবোৰ কাৰণত মানুহে নিজৰ ঠাই এৰিবলৈ বাধ্য হয় (যেনে- নিবনুৱা সমস্যা, দৰিদ্ৰতা, ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ)।
আকৰ্ষণী কাৰক (Pull Factors): যিবোৰ কাৰণত মানুহ নতুন ঠাইলৈ আকৰ্ষিত হয় (যেনে- কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা, শান্তি, নিৰাপত্তা, ভাল জলবায়ু)।
জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন তত্ত্ব (Demographic Transition Theory): সমাজ এখনৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ লগে লগে জনসংখ্যাৰ কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হয় তাক এই তত্ত্বই বুজায়:
প্ৰথম স্তৰ: উচ্চ জন্মৰ হাৰ আৰু উচ্চ মৃত্যুৰ হাৰ (জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি লেহেমীয়া, সমাজখন কৃষিভিত্তিক আৰু অশিক্ষিত)।
দ্বিতীয় স্তৰ: জন্মৰ হাৰ উচ্চ হৈ থাকে কিন্তু চিকিৎসা আৰু অনাময় ব্যৱস্থাৰ উন্নতিৰ বাবে মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায় (জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ ঘটে)।
তৃতীয় স্তৰ: জন্ম আৰু মৃত্যু দুয়োটাৰে হাৰ নিম্ন হয় (জনসংখ্যা সুস্থিৰ হয়, সমাজখন নগৰীয়া, শিক্ষিত আৰু ঔদ্যোগিক হয়)।
জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: থমাছ মালথাছৰ (Thomas Malthus, ১৭৯৮) তত্ত্ব অনুসৰি, জনসংখ্যা খাদ্য যোগানতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনখন মহাদেশত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি সৰ্বাধিক?
(a) আফ্ৰিকা (b) দক্ষিণ আমেৰিকা (c) এছিয়া (d) উত্তৰ আমেৰিকা
- উত্তৰ: (a) আফ্ৰিকা
(ii) তলৰ কোনটো বিৰল জনসংখ্যাৰ অঞ্চল নহয়?
(a) আটাকামা (b) দক্ষিণ-পূব এছিয়া (c) নিৰক্ষীয় অঞ্চল (d) মেৰু অঞ্চল
- উত্তৰ: (b) দক্ষিণ-পূব এছিয়া (ই এটা ঘন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চল)।
(iii) তলৰ কোনটো বিকৰ্ষণী কাৰক (Push factor) নহয়?
(a) পানীৰ নাটনি (b) চিকিৎসা/শৈক্ষিক সুবিধা (c) নিবনুৱা সমস্যা (d) মহামাৰী
- উত্তৰ: (b) চিকিৎসা/শৈক্ষিক সুবিধা (ই এটা আকৰ্ষণী কাৰক)।
(iv) তলৰ কোনটো তথ্য শুদ্ধ নহয়?
(a) যোৱা ৫০০ বছৰত মানৱ জনসংখ্যা দহ গুণতকৈ বেছি বৃদ্ধি পাইছে।
(b) জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰথম স্তৰত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি বেছি হয়।
- উত্তৰ: (b) জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰথম স্তৰত জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি বেছি হয়। (প্ৰথম স্তৰত জন্ম আৰু মৃত্যু দুয়োটাৰে হাৰ বেছি হোৱা বাবে জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি লেহেমীয়া হয়)।
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) জনসংখ্যাৰ বিতৰণত প্ৰভাৱ পেলোৱা তিনিটা ভৌগোলিক কাৰকৰ নাম লিখা।
- উত্তৰ: তিনিটা ভৌগোলিক কাৰক হ’ল:
১. পানীৰ উপলব্ধতা: খোৱা পানী আৰু কৃষিৰ বাবে মানুহে নদী উপত্যকাত বসবাস কৰিবলৈ ভাল পায়।
২. ভূ-প্ৰকৃতি: পৰ্বত-পাহাৰতকৈ সমতল ভূমিত কৃষি আৰু যাতায়াতৰ সুবিধা থকা বাবে মানুহ বেছি থাকে।
৩. জলবায়ু: চৰম গৰম বা চেঁচা জলবায়ুতকৈ নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ুত মানুহ বেছিকৈ বসবাস কৰে।
(ii) বিশ্বত বহুতো উচ্চ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব থকা অঞ্চল আছে। এনে কিয় হয়?
- উত্তৰ: অনুকূল ভৌগোলিক অৱস্থা (যেনে- সাৰুৱা মাটি, সমতল ভূমি, পৰ্যাপ্ত পানী) আৰু অৰ্থনৈতিক সুবিধা (যেনে- খনিজ সম্পদৰ প্ৰাচুৰ্য, ঔদ্যোগীকৰণ, আৰু নগৰীকৰণ) থকা অঞ্চলবোৰত কৰ্মসংস্থাপন আৰু জীৱনধাৰণৰ মান উন্নত হয় বাবে এনে অঞ্চলত জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব উচ্চ হয়।
(iii) জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা উপাদান কি কি?
- উত্তৰ: জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা প্ৰধান উপাদান হ’ল— জন্ম (Births), মৃত্যু (Deaths), আৰু প্ৰব্ৰজন (Migration)।
৩। পাৰ্থক্য লিখা:
(i) জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ।
- উত্তৰ:
- জন্মৰ হাৰ (CBR): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বছৰত প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে জন্ম গ্ৰহণ কৰা জীৱিত শিশুৰ সংখ্যাকে অশোধিত জন্মৰ হাৰ বোলে। ই জনসংখ্যা বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
- মৃত্যুৰ হাৰ (CDR): কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট বছৰত প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে মৃত্যু হোৱা লোকৰ সংখ্যাকে অশোধিত মৃত্যুৰ হাৰ বোলে। মৃত্যুৰ হাৰ কমিলেও জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়।
(ii) প্ৰব্ৰজনৰ বিকৰ্ষণী কাৰক আৰু আকৰ্ষণী কাৰক।
- উত্তৰ:
- বিকৰ্ষণী কাৰক (Push Factors): যিবোৰ নেতিবাচক কাৰণত মানুহে নিজৰ জন্মস্থান বা বাসস্থান এৰিবলৈ বাধ্য হয়, তাক বিকৰ্ষণী কাৰক বোলে। যেনে- নিবনুৱা সমস্যা, দৰিদ্ৰতা, প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।
- আকৰ্ষণী কাৰক (Pull Factors): যিবোৰ ইতিবাচক কাৰণত মানুহ নতুন এখন ঠাইলৈ আকৰ্ষিত হৈ প্ৰব্ৰজন কৰে, তাক আকৰ্ষণী কাৰক বোলে। যেনে- উন্নত কৰ্মসংস্থাপন, ভাল শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধা, শান্তি।
৪। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু ঘনত্বত প্ৰভাৱ পেলোৱা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
- উত্তৰ: বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ আৰু ঘনত্ব প্ৰধানকৈ তিনিটা কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
১. ভৌগোলিক কাৰক: পানী জীৱনৰ বাবে অপৰিহাৰ্য, সেয়েহে নদী উপত্যকাসমূহ ঘন বসতিপূৰ্ণ। পৰ্বত-পাহাৰতকৈ সমতল ভূমিত যাতায়াত আৰু কৃষিৰ সুবিধা বেছি বাবে তাত মানুহ বেছি থাকে। অতিমাত্ৰা গৰম বা চেঁচা জলবায়ুৰ সলনি নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ু মানুহৰ বাবে অনুকূল। তদুপৰি, সাৰুৱা মাটিয়ে কৃষিক সহায় কৰে বাবে তাত জনবসতি ঘন হয়।
২. অৰ্থনৈতিক কাৰক: খনিজ সম্পদ থকা ঠাইত উদ্যোগ গঢ়ি উঠে আৰু ই শ্ৰমিকসকলক আকৰ্ষণ কৰে (যেনে- কাটংগা তামৰ বলয়)। নগৰীকৰণে উন্নত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা দিয়ে বাবে মানুহ নগৰলৈ ঢাপলি মেলে। ঔদ্যোগিক অঞ্চলবোৰতো বৃহৎ পৰিমাণৰ কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি হয় (যেনে- জাপানৰ কোবে-ওচাকা অঞ্চল)।
৩. সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক কাৰক: ধৰ্মীয় বা সাংস্কৃতিক গুৰুত্ব থকা ঠাইলৈ মানুহ আকৰ্ষিত হয়। আনহাতে, ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা বা যুদ্ধ-বিগ্ৰহ থকা ঠাইৰ পৰা মানুহে প্ৰব্ৰজন কৰে।
(ii) জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ তিনিটা স্তৰ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন তত্ত্বই সমাজ এখনৰ বিকাশৰ লগে লগে জনসংখ্যাৰ কেনেদৰে পৰিৱৰ্তন হয় তাক বুজায়। ইয়াৰ তিনিটা স্তৰ আছে:
প্ৰথম স্তৰ: এই স্তৰত জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটা উচ্চ হয়। মহামাৰী আৰু খাদ্যৰ অভাৱত মৃত্যুৰ হাৰ বেছি হোৱা বাবে মানুহে বেছিকৈ সন্তান জন্ম দিয়ে। সমাজখন কৃষিভিত্তিক, অশিক্ষিত আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে পিছপৰা হয়। সেয়েহে জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি অতি লেহেমীয়া হয়।
দ্বিতীয় স্তৰ: এই স্তৰৰ আৰম্ভণিত জন্মৰ হাৰ উচ্চ হৈ থাকে, কিন্তু চিকিৎসা বিজ্ঞান, অনাময় ব্যৱস্থা আৰু খাদ্য যোগানৰ উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়। জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰৰ মাজত থকা এই বৃহৎ পাৰ্থক্যৰ বাবে জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায় (জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ)।
তৃতীয় স্তৰ: এই স্তৰত জন্ম আৰু মৃত্যু দুয়োটাৰে হাৰ যথেষ্ট হ্ৰাস পায় আৰু দুয়োটা প্ৰায় সমান হৈ পৰে। ফলত জনসংখ্যা সুস্থিৰ হয় বা অতি লেহেমীয়াকৈ বৃদ্ধি পায়। সমাজখন নগৰীয়া, শিক্ষিত আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে উন্নত হয় আৰু মানুহে পৰিয়াল পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. জনসংখ্যাৰ ঘনত্বৰ সংজ্ঞা দিয়া। (AHSEC 2015, 2019)
- উত্তৰ: কোনো এখন ঠাইৰ মুঠ জনসংখ্যা আৰু সেই ঠাইখনৰ মুঠ মাটিকালিৰ অনুপাতকেই জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বোলে। ইয়াক প্ৰতি বৰ্গ কিলোমিটাৰত থকা মানুহৰ সংখ্যাৰে প্ৰকাশ কৰা হয়।
২. অশোধিত জন্মৰ হাৰ (CBR) নিৰ্ণয় কৰা সূত্ৰটো কি? (AHSEC 2016, 2021)
- উত্তৰ: CBR = (Bi / P) × 1000, য’ত ‘Bi’ মানে নিৰ্দিষ্ট বছৰটোত জন্ম গ্ৰহণ কৰা জীৱিত শিশুৰ সংখ্যা আৰু ‘P’ মানে সেই বছৰটোৰ মাজভাগৰ আনুমানিক জনসংখ্যা।
৩. জনসংখ্যা খাদ্য যোগানতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায় বুলি কোনে তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল? (AHSEC 2017, 2022)
- উত্তৰ: থমাছ মালথাছে (Thomas Malthus) ১৭৯৮ চনত এই তত্ত্ব আগবঢ়াইছিল।
৪. জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক বৃদ্ধি আৰু প্ৰকৃত বৃদ্ধিৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? (AHSEC 2018, 2023)
- উত্তৰ: স্বাভাৱিক বৃদ্ধি হৈছে কেৱল জন্ম আৰু মৃত্যুৰ পাৰ্থক্য (জন্ম – মৃত্যু)। আনহাতে, প্ৰকৃত বৃদ্ধিত প্ৰব্ৰজনকো অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয় (জন্ম – মৃত্যু + অন্তৰ্গমন – বহিৰ্গমন)।
৫. প্ৰব্ৰজনৰ যিকোনো দুটা বিকৰ্ষণী কাৰকৰ নাম লিখা। (AHSEC 2020, 2025 Expected)
- উত্তৰ: নিবনুৱা সমস্যা আৰু প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. অৰ্থনৈতিক কাৰকে জনসংখ্যাৰ বিতৰণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায় ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2016, 2022) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক কাৰকে জনসংখ্যাৰ বিতৰণত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলায়:
- খনিজ সম্পদ: খনি থকা অঞ্চলত উদ্যোগ গঢ়ি উঠে আৰু ই শ্ৰমিকসকলক আকৰ্ষণ কৰে (যেনে- আফ্ৰিকাৰ কাটংগা তামৰ বলয়)।
- নগৰীকৰণ: নগৰত উন্নত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুবিধা থাকে বাবে গ্ৰামাঞ্চলৰ পৰা মানুহ নগৰলৈ আহে।
- ঔদ্যোগীকৰণ: ঔদ্যোগিক অঞ্চলত কেৱল কাৰখানাৰ শ্ৰমিকেই নহয়, পৰিবহণ, বেংক আৰু অন্যান্য সেৱা খণ্ডতো কৰ্মসংস্থাপনৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ ফলত জনবসতি ঘন হয় (যেনে- জাপানৰ কোবে-ওচাকা অঞ্চল)।
৭. অন্তৰ্গমন (Immigration) আৰু বহিৰ্গমন (Emigration) ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2017, 2024) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ:
- অন্তৰ্গমন: যেতিয়া প্ৰব্ৰজনকাৰীসকল নতুন এখন ঠাই বা দেশলৈ সোমাই আহে, তাক অন্তৰ্গমন বোলে। ই গন্তব্যস্থানৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰে।
- বহিৰ্গমন: যেতিয়া প্ৰব্ৰজনকাৰীসকলে নিজৰ ঠাই বা দেশ এৰি থৈ যায়, তাক বহিৰ্গমন বোলে। ই উৎস স্থানৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰে।
৮. থমাছ মালথাছৰ জনসংখ্যা তত্ত্বটো আলোচনা কৰা। (AHSEC 2019, 2023) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: ১৭৯৮ চনত থমাছ মালথাছে তেওঁৰ তত্ত্বত কৈছিল যে মানুহৰ জনসংখ্যা খাদ্য যোগানতকৈ বহুত দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়। যদি মানুহে পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ দৰে প্ৰতিষেধক ব্যৱস্থাৰে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নকৰে, তেন্তে প্ৰকৃতিয়ে দুৰ্ভিক্ষ, মহামাৰী আৰু যুদ্ধৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা হ্ৰাস কৰিব, যিটো মানৱ জাতিৰ বাবে অতি ভয়ংকৰ হ’ব।
৯. নদী উপত্যকাসমূহ বিশ্বৰ আটাইতকৈ ঘন বসতিপূৰ্ণ অঞ্চল কিয়? (AHSEC 2015, 2021) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: নদী উপত্যকাসমূহ ঘন বসতিপূৰ্ণ হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল পানীৰ সহজ উপলব্ধতা। পানী খোৱা, ৰন্ধা-বঢ়া, গা-ধোৱা, পশুপালন আৰু কৃষি কাৰ্যৰ বাবে অপৰিহাৰ্য। তদুপৰি, নদী উপত্যকাৰ মাটি অতি সাৰুৱা হয় যিয়ে কৃষিকৰ্মত সহায় কৰে আৰু ইয়াৰ সমতল ভূমিত যাতায়াত ব্যৱস্থা গঢ়ি তোলাটো সহজ।
১০. জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন তত্ত্বটো চিত্ৰৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2018, 2025 Expected) [৫ নম্বৰ]
- উত্তৰ:(পৰীক্ষাত পাঠ্যপুথিৰ Fig 2.2 ৰ দৰে এটা সৰল ৰেখাচিত্ৰ আঁকিব য’ত স্তৰ ১, ২ আৰু ৩ দেখুওৱা হ’ব)। জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন তত্ত্বই সমাজ এখনৰ বিকাশৰ লগে লগে জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তন কেনেদৰে হয় তাক বুজায়:
- প্ৰথম স্তৰ: উচ্চ জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ। জনসংখ্যাৰ বৃদ্ধি লেহেমীয়া। সমাজখন কৃষিভিত্তিক আৰু চিকিৎসা ব্যৱস্থা অনুন্নত।
- দ্বিতীয় স্তৰ: জন্মৰ হাৰ উচ্চ হৈ থাকে কিন্তু চিকিৎসাৰ উন্নতিৰ বাবে মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যাৰ বিস্ফোৰণ ঘটে (যেনে- ভাৰতৰ দৰে উন্নয়নশীল দেশসমূহ)।
- তৃতীয় স্তৰ: জন্ম আৰু মৃত্যু দুয়োটাৰে হাৰ নিম্ন হয়। জনসংখ্যা সুস্থিৰ হয়। সমাজখন নগৰীয়া, শিক্ষিত আৰু উন্নত হয় (যেনে- জাপান, কানাডা)।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. বিশ্বৰ কিমান শতাংশ মাটিকালিত ৯০% লোকে বসবাস কৰে?
- উত্তৰ: বিশ্বৰ প্ৰায় ১০% মাটিকালিত ৯০% লোকে বসবাস কৰে।
২. প্ৰব্ৰজনৰ ক্ষেত্ৰত ‘উৎস স্থান’ (Place of Origin) আৰু ‘গন্তব্য স্থান’ (Place of Destination) মানে কি?
- উত্তৰ: মানুহে যিখন ঠাই এৰি যায় তাক উৎস স্থান বোলে (ইয়াত জনসংখ্যা কমে), আৰু যিখন ঠাইলৈ গৈ উপস্থিত হয় তাক গন্তব্য স্থান বোলে (ইয়াত জনসংখ্যা বাঢ়ে)।
৩. ঔদ্যোগীকৰণৰ বাবে ঘন বসতিপূৰ্ণ হোৱা এটা অঞ্চলৰ উদাহৰণ দিয়া।
- উত্তৰ: জাপানৰ কোবে-ওচাকা (Kobe-Osaka) অঞ্চল।
৪. জনসংখ্যাৰ ঋণাত্মক বৃদ্ধি (Negative Growth) কি?
- উত্তৰ: দুটা সময়ৰ ব্যৱধানত যদি কোনো অঞ্চলৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস পায় (অৰ্থাৎ জন্মৰ হাৰতকৈ মৃত্যুৰ হাৰ বেছি হয় বা মানুহে ঠাইখন এৰি যায়), তেন্তে তাক জনসংখ্যাৰ ঋণাত্মক বৃদ্ধি বোলে।
৫. জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ তৃতীয় স্তৰত থকা দুখন দেশৰ নাম লিখা।
- উত্তৰ: জাপান আৰু কানাডা (বা আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভূ-প্ৰকৃতি আৰু জলবায়ুয়ে জনসংখ্যাৰ বিতৰণত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ:
- ভূ-প্ৰকৃতি: মানুহে পৰ্বত-পাহাৰতকৈ সমতল ভূমিত বসবাস কৰিবলৈ বেছি পছন্দ কৰে, কাৰণ সমতল ভূমিত কৃষি কাৰ্য, ঘৰ-দুৱাৰ নিৰ্মাণ আৰু ৰাস্তা-ঘাট বনোৱা সহজ। সেয়েহে গংগা উপত্যকা ঘন বসতিপূৰ্ণ আৰু হিমালয় অঞ্চল বিৰল বসতিপূৰ্ণ।
- জলবায়ু: অতিমাত্ৰা গৰম বা চেঁচা মৰুভূমি অঞ্চলত মানুহৰ বসবাসৰ বাবে অসুবিধা হয়। আনহাতে, ভূমধ্যসাগৰীয় অঞ্চলৰ দৰে আৰামদায়ক আৰু নাতিশীতোষ্ণ জলবায়ু থকা ঠাইত মানুহ বেছিকৈ থাকে।
৭. “জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণত পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ।” – বহলাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: পৰিয়াল পৰিকল্পনা মানে হ’ল সন্তান জন্মৰ মাজত ব্যৱধান ৰখা বা সন্তান জন্ম ৰোধ কৰা। দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে দেশৰ সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা পেলায়। গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰীৰ সহজলভ্যতা, সজাগতা সৃষ্টি আৰু ডাঙৰ পৰিয়ালৰ বাবে কৰৰ বোজা জাপি দিয়া আদি ব্যৱস্থাৰে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ উপৰিও পৰিয়াল পৰিকল্পনাই মহিলাৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰাতো গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
৮. ‘জনসংখ্যাৰ ধনাত্মক বৃদ্ধি’ (Positive Growth) ৰ ধাৰণাটো বুজাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: দুটা সময়ৰ ব্যৱধানত যদি কোনো অঞ্চলৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়, তেন্তে তাক জনসংখ্যাৰ ধনাত্মক বৃদ্ধি বোলে। ই দুটা কাৰণত হ’ব পাৰে:
১. যেতিয়া অঞ্চলটোত মৃত্যুৰ হাৰতকৈ জন্মৰ হাৰ বেছি হয়।
২. যেতিয়া আন দেশ বা অঞ্চলৰ পৰা মানুহ স্থায়ীভাৱে সেই অঞ্চললৈ প্ৰব্ৰজন কৰে (অন্তৰ্গমন)।
৯. আদিম সমাজত জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ কিয় উচ্চ আছিল? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: জনগাঁথনিগত পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰথম স্তৰত থকা আদিম সমাজত চিকিৎসা বিজ্ঞানৰ অভাৱ, সঘনাই হোৱা মহামাৰী আৰু খাদ্যৰ অনিশ্চয়তাৰ বাবে মৃত্যুৰ হাৰ অতি উচ্চ আছিল। এই উচ্চ মৃত্যুৰ হাৰৰ ক্ষতিপূৰণ কৰিবলৈকে মানুহে অধিক সন্তান জন্ম দিছিল, যাৰ ফলত জন্মৰ হাৰো উচ্চ আছিল। তদুপৰি, কৃষিভিত্তিক সমাজত ডাঙৰ পৰিয়ালক অৰ্থনৈতিক সম্পদ হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল।
১০. প্ৰব্ৰজনৰ ফলত উৎস স্থান আৰু গন্তব্য স্থানত কেনে প্ৰভাৱ পৰে? সমালোচনামূলক বিশ্লেষণ কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰব্ৰজন হৈছে জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ এক স্বতঃস্ফূৰ্ত প্ৰয়াস।
উৎস স্থানত প্ৰভাৱ: প্ৰব্ৰজনৰ ফলত উৎস স্থানৰ জনসংখ্যা হ্ৰাস পায়। ইয়াৰ ফলত স্থানীয় সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা কমে আৰু নিবনুৱা সমস্যা কিছু পৰিমাণে হ্ৰাস পায়। কিন্তু ইয়াৰ নেতিবাচক দিশটো হ’ল, কৰ্মক্ষম যুৱক-যুৱতীসকলে ঠাই এৰি যোৱাৰ ফলত উৎস স্থানত কেৱল বৃদ্ধ আৰু শিশুসকলহে ৰৈ যায়, যিয়ে ঠাইখনৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত বাধা জন্মায়।
গন্তব্য স্থানত প্ৰভাৱ: গন্তব্য স্থানৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধি পায়। ই উদ্যোগ আৰু নগৰসমূহলৈ সস্তীয়া আৰু দক্ষ শ্ৰমিকৰ যোগান ধৰে, যিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰে। কিন্তু অত্যাধিক প্ৰব্ৰজনৰ ফলত গন্তব্য স্থানত বাসস্থান, পানী, স্বাস্থ্য আদিৰ নাটনি হয় আৰু বস্তি অঞ্চলৰ (slums) সৃষ্টি হৈ সামাজিক সমস্যাৰ উদ্ভৱ হ’ব পাৰে।
