নমস্কাৰ! অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সুবিধাৰ্থে AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ৫: দ্বিতীয়ক বৃত্তিসমূহ (Secondary Activities) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (Class 12 Geography)
অধ্যায় ৫: দ্বিতীয়ক বৃত্তিসমূহ (Secondary Activities)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
প্ৰাথমিক বৃত্তিত উৎপাদিত কেঁচা সামগ্ৰীসমূহক যন্ত্ৰ-পাতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা কাৰ্যকেই দ্বিতীয়ক বৃত্তি বোলা হয়। নিৰ্মাণ কাৰ্য (Manufacturing), প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু নিৰ্মাণ উদ্যোগসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
আধুনিক বৃহৎ পৰিসৰৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল— কৰ্মৰ বিভাজন আৰু দক্ষতাৰ বিশেষীকৰণ, যন্ত্ৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ (Mechanisation), প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন, আৰু এক জটিল সাংগঠনিক গাঁথনি। উদ্যোগ এটা ক’ত গঢ়ি উঠিব সেয়া কেইবাটাও কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ ভিতৰত বজাৰৰ সুবিধা, কেঁচামালৰ উপলব্ধতা, শ্ৰমিকৰ যোগান, শক্তিৰ উৎস, যাতায়াত আৰু যোগাযোগ ব্যৱস্থা, চৰকাৰী নীতি আৰু একত্ৰীকৰণৰ সুবিধা (Agglomeration economies) প্ৰধান। অৱশ্যে ‘স্থানমুক্ত উদ্যোগ’ (Footloose industries) সমূহ নিৰ্দিষ্ট কেঁচামালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয় আৰু যিকোনো স্থানতে গঢ়ি উঠিব পাৰে।
উদ্যোগসমূহক বিভিন্ন ভাগত ভগাব পাৰি। আকাৰৰ ভিত্তিত উদ্যোগ তিনি প্ৰকাৰৰ: ঘৰুৱা বা কুটিৰ উদ্যোগ (আটাইতকৈ সৰু, পৰিয়ালৰ শ্ৰমিকৰ দ্বাৰা পৰিচালিত), ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ (সাধাৰণ যন্ত্ৰ আৰু অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিকৰ ব্যৱহাৰ), আৰু বৃহৎ উদ্যোগ (বিশাল বজাৰ, প্ৰচুৰ মূলধন আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োজন)। কেঁচামালৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহক কৃষিভিত্তিক, খনিজভিত্তিক, ৰসায়নভিত্তিক, বনজভিত্তিক আৰু প্ৰাণীভিত্তিক উদ্যোগত ভগোৱা হয়। উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহক মূল বা প্ৰাথমিক উদ্যোগ (যেনে- লো আৰু তীখা) আৰু উপভোক্তা সামগ্ৰীৰ উদ্যোগত (যেনে- চাহ, চাবোন) ভগোৱা হয়। মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহ ৰাজহুৱা খণ্ড, ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু যুটীয়া খণ্ডৰ হ’ব পাৰে।
উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ (High Technology Industry) হৈছে নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ শেহতীয়া সংযোজন, য’ত গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ (R&D) ওপৰত সৰ্বাধিক গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াত ‘নীলা-কলাৰ’ শ্ৰমিকতকৈ ‘বগা-কলাৰ’ (white-collar) পেছাদাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বেছি থাকে। এনে উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ উদ্যোগসমূহ একত্ৰিত হৈ গঢ়ি উঠা অঞ্চলক ‘টেকন’পলিছ’ (Technopolies) বোলা হয়, যেনে- ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ চিলিকন ভেলী।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটো উক্তি ভুল?
(a) সস্তীয়া জল পৰিবহণে হুগলী নদীৰ পাৰত মৰাপাট উদ্যোগ গঢ়ি উঠাত সহায় কৰিছে।
(b) চেনি, কপাহী বস্ত্ৰ আৰু উদ্ভিদজাত তেল হৈছে স্থানমুক্ত উদ্যোগ (footloose industries)।
(c) জলবিদ্যুৎ আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ বিকাশে উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত কয়লাৰ গুৰুত্ব বহুখিনি হ্ৰাস কৰিছে।
(d) ভাৰতৰ বন্দৰ নগৰসমূহে উদ্যোগসমূহক আকৰ্ষণ কৰিছে।
উত্তৰ: (b) চেনি, কপাহী বস্ত্ৰ আৰু উদ্ভিদজাত তেল হৈছে স্থানমুক্ত উদ্যোগ। (কাৰণ এইবোৰ ওজন হ্ৰাস পোৱা কেঁচামালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, সেয়েহে এইবোৰ স্থানমুক্ত উদ্যোগ নহয়)।
(ii) তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ অৰ্থনীতিত উৎপাদনৰ কাৰকসমূহ ব্যক্তিগত মালিকানাধীন হয়?
(a) পুঁজিবাদী (b) মিশ্ৰ (c) সমাজবাদী (d) এটাও নহয়
উত্তৰ: (a) পুঁজিবাদী
(iii) তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ উদ্যোগে আন উদ্যোগৰ বাবে কেঁচামাল উৎপাদন কৰে?
(a) কুটিৰ উদ্যোগ (b) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ (c) মূল বা প্ৰাথমিক উদ্যোগ (Basic Industries) (d) স্থানমুক্ত উদ্যোগ
উত্তৰ: (c) মূল বা প্ৰাথমিক উদ্যোগ
(iv) তলৰ কোনটো যোৰ শুদ্ধকৈ মিলোৱা হৈছে?
(a) মটৰগাড়ী উদ্যোগ … লছ এঞ্জেলছ
(b) জাহাজ নিৰ্মাণ উদ্যোগ … লুচাকা
(c) উৰাজাহাজ উদ্যোগ … ফ্ল’ৰেন্স
(d) লো আৰু তীখা উদ্যোগ … পিটছবাৰ্গ
উত্তৰ: (d) লো আৰু তীখা উদ্যোগ … পিটছবাৰ্গ
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ (High-Tech industry) কি?
উত্তৰ: উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ হৈছে নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ শেহতীয়া প্ৰজন্ম, য’ত উন্নত বৈজ্ঞানিক আৰু অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী নিৰ্মাণৰ বাবে নিবিড় গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ (R&D) প্ৰয়োগ কৰা হয়। ইয়াত ৰবটিক্স, কম্পিউটাৰৰ সহায়ত নিৰ্মাণ (CAD) আদিৰ ব্যৱহাৰ হয় আৰু বগা-কলাৰ শ্ৰমিকৰ প্ৰাধান্য থাকে।
(ii) নিৰ্মাণ কাৰ্য (Manufacturing) কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক কেঁচামালক যন্ত্ৰ-পাতি, শক্তি আৰু শ্ৰমৰ সহায়ত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই নিৰ্মাণ কাৰ্য বোলা হয়। ই হস্তশিল্পৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মহাকাশযান নিৰ্মাণলৈকে সকলো সামৰি লয়।
(iii) স্থানমুক্ত উদ্যোগ (Footloose industries) কি?
উত্তৰ: যিবোৰ উদ্যোগ কোনো নিৰ্দিষ্ট কেঁচামালৰ (ওজন হ্ৰাস পোৱা বা নোপোৱা) ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয় আৰু যিকোনো স্থানতে গঢ়ি উঠিব পাৰে, তাক স্থানমুক্ত উদ্যোগ বোলে। এইবোৰে সাধাৰণতে সৰু সৰু যন্ত্ৰাংশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে আৰু পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে।
৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক বৃত্তিৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: প্ৰাথমিক বৃত্তি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই বৃত্তিত পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ যেনে- মাটি, পানী, খনিজ পদাৰ্থ, আৰু উদ্ভিদ আদি পোণপটীয়াভাৱে আহৰণ বা ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কৃষি, মৎস্য পালন, চিকাৰ, আৰু খনন কাৰ্য হৈছে প্ৰাথমিক বৃত্তিৰ উদাহৰণ।
আনহাতে, দ্বিতীয়ক বৃত্তিয়ে প্ৰাথমিক বৃত্তিত উৎপাদিত কেঁচামালসমূহক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। এই বৃত্তিয়ে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্য সংযোজন কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কপাহ উৎপাদন কৰাটো প্ৰাথমিক বৃত্তি, কিন্তু সেই কপাহৰ পৰা সূতা আৰু কাপোৰ নিৰ্মাণ কৰাটো দ্বিতীয়ক বৃত্তি। দ্বিতীয়ক বৃত্তিত যন্ত্ৰ-পাতি, কাৰখানা আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ বেছিকৈ দেখা যায়।
(ii) বিশ্বৰ উন্নত দেশসমূহত আধুনিক ঔদ্যোগিক কাৰ্যকলাপৰ প্ৰধান ধাৰাসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: বিশ্বৰ উন্নত দেশসমূহত আধুনিক ঔদ্যোগিক কাৰ্যকলাপৰ কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ ধাৰা পৰিলক্ষিত হৈছে। প্ৰথমতে, উন্নত দেশসমূহে এতিয়া পৰম্পৰাগত গধুৰ উদ্যোগ আৰু খনন কাৰ্যৰ পৰা আঁতৰি আহিছে, কাৰণ এইবোৰত শ্ৰমিকৰ খৰচ অতি বেছি। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে তেওঁলোকে উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ (High-tech industries) যেনে- ৰবটিক্স, কম্পিউটাৰ নিৰ্মাণ, আৰু ফাৰ্মাচিউটিকেলছৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিছে।
দ্বিতীয়তে, স্বয়ংক্ৰিয়কৰণ (Automation) আৰু কম্পিউটাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নিৰ্মাণ ব্যৱস্থাৰ (CAD) বহুল প্ৰয়োগ ঘটিছে, যাৰ ফলত মানৱ শ্ৰমৰ প্ৰয়োজনীয়তা হ্ৰাস পাইছে। তৃতীয়তে, উন্নত দেশসমূহত ‘টেকন’পলিছ’ (Technopolies) বা উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰসমূহ গঢ়ি উঠিছে। তদুপৰি, পৰিৱেশ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ আৰু উৎপাদনৰ ব্যয় হ্ৰাস কৰিবলৈ উন্নত দেশসমূহে তেওঁলোকৰ বহুতো উদ্যোগ উন্নয়নশীল দেশলৈ স্থানান্তৰিত কৰা দেখা গৈছে।
(iii) বহুতো দেশত উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগসমূহ কিয় প্ৰধান মহানগৰসমূহৰ প্ৰান্তীয় অঞ্চললৈ (peripheral areas) আকৰ্ষিত হৈছে ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগসমূহ (High-tech industries) প্ৰধান মহানগৰৰ মূল ব্যৱসায়িক কেন্দ্ৰৰ (CBD) সলনি মহানগৰৰ প্ৰান্তীয় বা উপকণ্ঠ অঞ্চলসমূহত গঢ়ি উঠা দেখা যায়। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হ’ল মাটিৰ মূল্য। মহানগৰৰ কেন্দ্ৰভাগত মাটিৰ মূল্য অতিমাত্ৰা বেছি আৰু স্থানৰ অভাৱ থাকে। কিন্তু প্ৰান্তীয় অঞ্চলত কম মূল্যত বিশাল পৰিমাণৰ মাটি উপলব্ধ হয়।
উচ্চ প্ৰযুক্তিৰ উদ্যোগসমূহক বিশাল কাৰখানাৰ সলনি আধুনিক, বহল আৰু পৰিপাটিকৈ সজোৱা কাৰ্যালয়, পৰীক্ষাগাৰ আৰু গৱেষণা কেন্দ্ৰৰ প্ৰয়োজন হয়। প্ৰান্তীয় অঞ্চলত এনে ‘বিজনেছ পাৰ্ক’ (Business parks) নিৰ্মাণ কৰাটো সহজ। তদুপৰি, এই অঞ্চলসমূহ ঘাইপথ আৰু যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা মূল চহৰৰ সৈতে সুন্দৰকৈ সংযুক্ত হৈ থাকে, যিয়ে শ্ৰমিক আৰু সামগ্ৰীৰ আহ-যাহত সুবিধা প্ৰদান কৰে। প্ৰদূষণমুক্ত আৰু শান্ত পৰিৱেশো ইয়াৰ অন্যতম কাৰণ।
(iv) আফ্ৰিকা মহাদেশ প্ৰাকৃতিক সম্পদত চহকী যদিও ঔদ্যোগিকভাৱে আটাইতকৈ পিছপৰা মহাদেশ। মন্তব্য কৰা।
উত্তৰ: আফ্ৰিকা মহাদেশত সোণ, হীৰা, তাম, কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে প্ৰচুৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ মজুত আছে। তথাপিও ঔদ্যোগিকভাৱে এই মহাদেশখন অতিশয় পিছপৰা। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ হৈছে মূলধন আৰু উন্নত প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ। উদ্যোগ গঢ়ি তুলিবলৈ প্ৰয়োজনীয় বিশাল পুঁজি আৰু আধুনিক যন্ত্ৰ-পাতি আফ্ৰিকাৰ বেছিভাগ দেশৰ নাই।
দ্বিতীয়তে, ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আন্তঃগাঁথনি যেনে- সুচল যাতায়াত ব্যৱস্থা, নিৰৱচ্ছিন্ন বিদ্যুৎ যোগান আৰু দক্ষ শ্ৰমিকৰ ইয়াত ঘোৰ অভাৱ। তৃতীয়তে, ঐতিহাসিকভাৱে আফ্ৰিকা দীৰ্ঘদিন ধৰি ইউৰোপীয় দেশসমূহৰ উপনিৱেশ আছিল, যিসকলে কেৱল ইয়াৰ কেঁচামালসমূহ নিজৰ দেশলৈ লৈ যোৱাতহে গুৰুত্ব দিছিল, উদ্যোগ স্থাপনত নহয়। তদুপৰি, সঘনাই ঘটি থকা ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু গৃহযুদ্ধই আফ্ৰিকাত ঔদ্যোগিক বিকাশ আৰু বিদেশী বিনিয়োগত বাধাৰ সৃষ্টি কৰি আহিছে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. নিৰ্মাণ কাৰ্য (Manufacturing) বুলিলে কি বুজা? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক কেঁচামালক যন্ত্ৰ-পাতি আৰু শ্ৰমৰ সহায়ত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা কাৰ্যকেই নিৰ্মাণ কাৰ্য বোলে।
২. দুটা কৃষিভিত্তিক উদ্যোগৰ নাম লিখা। (AHSEC 2016, 2021)
উত্তৰ: চেনি উদ্যোগ আৰু কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগ।
৩. স্থানমুক্ত উদ্যোগ (Footloose industry) কি? (AHSEC 2017, 2023)
উত্তৰ: যিবোৰ উদ্যোগ কোনো নিৰ্দিষ্ট কেঁচামালৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয় আৰু যাতায়াতৰ সুবিধা থকা যিকোনো স্থানতে গঢ়ি উঠিব পাৰে, তাক স্থানমুক্ত উদ্যোগ বোলে।
৪. ‘টেকন’পলিছ’ (Technopolies) কি? এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চলত উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগসমূহ (High-tech industries) একত্ৰিত হৈ এক স্বাৱলম্বী আৰু বিশেষায়িত ঔদ্যোগিক কেন্দ্ৰ গঢ়ি তোলে, তাক টেকন’পলিছ বোলে। উদাহৰণ: ছান ফ্ৰান্সিস্কোৰ চিলিকন ভেলী।
৫. দুটা খনিজভিত্তিক উদ্যোগৰ নাম লিখা। (AHSEC 2020, 2025 Expected)
উত্তৰ: লো আৰু তীখা উদ্যোগ, আৰু চিমেণ্ট উদ্যোগ।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. আকাৰৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহক কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়? আলোচনা কৰা। (AHSEC 2016, 2024) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিনিয়োগ কৰা মূলধন, শ্ৰমিকৰ সংখ্যা আৰু উৎপাদনৰ পৰিমাণৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উদ্যোগসমূহক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়:
১. কুটিৰ বা ঘৰুৱা উদ্যোগ: ই আটাইতকৈ সৰু উদ্যোগ। ইয়াত স্থানীয় কেঁচামাল আৰু সাধাৰণ সঁজুলি ব্যৱহাৰ কৰি পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ দ্বাৰা ঘৰতেই সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়।
২. ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ: ইয়াত সৰু যন্ত্ৰ-পাতি আৰু অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই ঘৰৰ বাহিৰত সৰু কাৰখানাত পৰিচালিত হয় আৰু ইয়াৰ জৰিয়তে স্থানীয় লোকৰ কৰ্মসংস্থাপন বৃদ্ধি পায়।
৩. বৃহৎ উদ্যোগ: ইয়াত বিশাল মূলধন, উন্নত প্ৰযুক্তি, বৃহৎ যন্ত্ৰ-পাতি আৰু হাজাৰ হাজাৰ দক্ষ শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়। ইয়াত বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰা হয়।
৭. উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত প্ৰভাৱ পেলোৱা যিকোনো তিনিটা কাৰক আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2022) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উদ্যোগ এটা ক’ত গঢ়ি উঠিব সেয়া কেইবাটাও কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
১. কেঁচামালৰ উপলব্ধতা: গধুৰ আৰু ওজন হ্ৰাস পোৱা কেঁচামাল (যেনে- লোৰ আকৰ, কুঁহিয়াৰ) ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগসমূহ যাতায়াতৰ খৰচ কমাবলৈ কেঁচামাল পোৱা স্থানৰ ওচৰতে গঢ়ি উঠে।
২. বজাৰৰ সুবিধা: উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ বিক্ৰী কৰিবলৈ বজাৰৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে উপভোক্তা সামগ্ৰীৰ উদ্যোগসমূহ ঘন বসতিপূৰ্ণ আৰু গ্ৰাহকৰ ক্ৰয় ক্ষমতা থকা বজাৰৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে।
৩. যাতায়াত আৰু যোগাযোগ: কেঁচামাল কাৰখানালৈ আনিবলৈ আৰু উৎপাদিত সামগ্ৰী বজাৰলৈ নিবলৈ এক সুচল আৰু দ্ৰুত যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ অতি প্ৰয়োজন।
৮. কুটিৰ উদ্যোগ আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2019, 2023) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কুটিৰ উদ্যোগ হৈছে আটাইতকৈ সৰু নিৰ্মাণ গোট য’ত সামগ্ৰীসমূহ ঘৰৰ ভিতৰতেই পৰিয়ালৰ সদস্যসকলৰ দ্বাৰা নিৰ্মাণ কৰা হয়। ইয়াত সাধাৰণ সঁজুলি আৰু স্থানীয় কেঁচামাল ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু মূলধনৰ প্ৰয়োজন অতি কম। আনহাতে, ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ ঘৰৰ বাহিৰত সৰু কাৰখানাত পৰিচালিত হয়। ইয়াত শক্তি চালিত সৰু যন্ত্ৰ-পাতি আৰু বাহিৰৰ পৰা অনা অৰ্ধ-দক্ষ শ্ৰমিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কুটিৰ উদ্যোগতকৈ ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগত মূলধনৰ বিনিয়োগ আৰু উৎপাদনৰ পৰিমাণ বেছি হয়।
৯. উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ (High-technology industry) কি? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2021) [৩/৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: উচ্চ প্ৰযুক্তিবিদ্যাৰ উদ্যোগ হৈছে নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ শেহতীয়া আৰু আটাইতকৈ উন্নত প্ৰজন্ম, য’ত বৈজ্ঞানিক আৰু অভিযান্ত্ৰিক সামগ্ৰী নিৰ্মাণৰ বাবে নিবিড় গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ (R&D) প্ৰয়োগ কৰা হয়।
ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. ইয়াত শাৰীৰিক শ্ৰম কৰা ‘নীলা-কলাৰ’ শ্ৰমিকতকৈ মানসিক শ্ৰম কৰা অতি দক্ষ ‘বগা-কলাৰ’ (white-collar) পেছাদাৰী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বেছি থাকে।
২. উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত ৰবটিক্স আৰু কম্পিউটাৰৰ দ্বাৰা পৰিচালিত নিৰ্মাণ ব্যৱস্থাৰ (CAD) ব্যাপক ব্যৱহাৰ হয়।
৩. এই উদ্যোগসমূহ বিশাল কাৰখানাৰ সলনি আধুনিক, পৰিপাটিকৈ সজোৱা কাৰ্যালয় আৰু পৰীক্ষাগাৰত পৰিচালিত হয়।
১০. মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহক কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়? (AHSEC 2018, 2025 Expected) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: মালিকীস্বত্বৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহক তিনিটা ভাগত ভগোৱা হয়:
১. ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগ (Public Sector): এই উদ্যোগসমূহ চৰকাৰৰ মালিকানাধীন আৰু চৰকাৰৰ দ্বাৰাই পৰিচালিত হয়। সমাজবাদী দেশসমূহত এনে উদ্যোগ বেছিকৈ দেখা যায়।
২. ব্যক্তিগত খণ্ডৰ উদ্যোগ (Private Sector): এই উদ্যোগসমূহ ব্যক্তিগত বিনিয়োগকাৰী বা ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠানৰ মালিকানাধীন হয়। পুঁজিবাদী অৰ্থনীতিত এনে উদ্যোগৰ প্ৰাধান্য থাকে।
৩. যুটীয়া খণ্ডৰ উদ্যোগ (Joint Sector): এই উদ্যোগসমূহ চৰকাৰ আৰু ব্যক্তিগত খণ্ড উভয়ে মিলি যুটীয়াভাৱে প্ৰতিষ্ঠা আৰু পৰিচালনা কৰে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মূল বা প্ৰাথমিক উদ্যোগ (Basic industries) কি?
উত্তৰ: যিবোৰ উদ্যোগে উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ আন উদ্যোগত কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ যোগান ধৰে, তাক মূল বা প্ৰাথমিক উদ্যোগ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে- লো আৰু তীখা উদ্যোগ।
২. উপভোক্তা সামগ্ৰীৰ উদ্যোগ (Consumer goods industries) কি?
উত্তৰ: যিবোৰ উদ্যোগে গ্ৰাহকে পোণপটীয়াভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে, তাক উপভোক্তা সামগ্ৰীৰ উদ্যোগ বোলে। যেনে- বেকাৰী, চাহ, চাবোন আদিৰ উদ্যোগ।
৩. বনজভিত্তিক উদ্যোগৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কাগজ উদ্যোগ (য’ত বাঁহ, কাঠ আদি কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ হয়)।
৪. কৃষি-ব্যৱসায় (Agri-business) কি?
উত্তৰ: কৃষি-ব্যৱসায় হৈছে ঔদ্যোগিক পৰিসৰত কৰা এক বৃহৎ বাণিজ্যিক কৃষি ব্যৱস্থা, য’ত বৃহৎ কৰ্প’ৰেট সংস্থাসমূহে ধন বিনিয়োগ কৰে। ই সম্পূৰ্ণৰূপে যন্ত্ৰচালিত আৰু ৰাসায়নিক সাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
৫. একত্ৰীকৰণৰ সুবিধা (Agglomeration economies) বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া বহুতো উদ্যোগ এটা নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলত একেলগে গঢ়ি উঠে, তেতিয়া তেওঁলোকে ইটোৱে সিটোৰ পৰা যাতায়াত, বজাৰ আৰু অন্যান্য আন্তঃগাঁথনিৰ ক্ষেত্ৰত যি পাৰস্পৰিক সুবিধা লাভ কৰে, তাকে একত্ৰীকৰণৰ সুবিধা বোলে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. কেঁচামালৰ ভিত্তিত উদ্যোগসমূহৰ শ্ৰেণীবিভাজন ব্যাখ্যা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যৱহৃত কেঁচামালৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি উদ্যোগসমূহক পাঁচটা ভাগত ভগোৱা হয়:
১. কৃষিভিত্তিক উদ্যোগ: কৃষিজাত সামগ্ৰী প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰা উদ্যোগ (যেনে- চেনি, কপাহী বস্ত্ৰ)।
২. খনিজভিত্তিক উদ্যোগ: খনিজ পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগ (যেনে- লো আৰু তীখা, চিমেণ্ট)।
৩. ৰসায়নভিত্তিক উদ্যোগ: প্ৰাকৃতিক ৰাসায়নিক পদাৰ্থ ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগ (যেনে- পেট্ৰ’কেমিকেল, প্লাষ্টিক)।
৪. বনজভিত্তিক উদ্যোগ: অৰণ্যৰ পৰা পোৱা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগ (যেনে- কাগজ, আচবাব)।
৫. প্ৰাণীভিত্তিক উদ্যোগ: জন্তুৰ পৰা পোৱা সামগ্ৰী ব্যৱহাৰ কৰা উদ্যোগ (যেনে- চামৰা, ঊণ)।
৭. উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত বজাৰৰ সুবিধাই কেনদৰে প্ৰভাৱ পেলায়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত বজাৰৰ সুবিধা হৈছে আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক। ‘বজাৰ’ মানে কেৱল এখন ঠাই নহয়, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ ক্ৰয় কৰিব পৰা ক্ষমতা থকা গ্ৰাহকৰ উপস্থিতি। যিবোৰ অঞ্চলত জনসংখ্যা বেছি আৰু মানুহৰ ক্ৰয় ক্ষমতা (purchasing power) উচ্চ, তেনে অঞ্চলত উদ্যোগসমূহ সহজে গঢ়ি উঠে। উদাহৰণস্বৰূপে, ইউৰোপ, উত্তৰ আমেৰিকা আৰু জাপানৰ দৰে উন্নত অঞ্চলসমূহত মানুহৰ ক্ৰয় ক্ষমতা বেছি হোৱা বাবে তাত বিশাল বজাৰ উপলব্ধ আৰু সেয়েহে তাত উদ্যোগৰ ঘনত্বও বেছি।
৮. আধুনিক বৃহৎ পৰিসৰৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ (Modern large scale manufacturing) যিকোনো তিনিটা বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: আধুনিক বৃহৎ পৰিসৰৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. কৰ্মৰ বিভাজন আৰু বিশেষীকৰণ: ইয়াত প্ৰতিজন শ্ৰমিকে এটা নিৰ্দিষ্ট কাম বাৰে বাৰে কৰে, যাৰ ফলত কম সময় আৰু কম খৰচত বৃহৎ পৰিমাণৰ সামগ্ৰী উৎপাদন কৰিব পাৰি।
২. যন্ত্ৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ (Mechanisation): উৎপাদন প্ৰক্ৰিয়াত মানৱ শ্ৰমৰ সলনি স্বয়ংক্ৰিয় যন্ত্ৰ-পাতি আৰু কম্পিউটাৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৩. প্ৰযুক্তিগত উদ্ভাৱন: সামগ্ৰীৰ গুণাগুণ উন্নত কৰিবলৈ, আৱৰ্জনা হ্ৰাস কৰিবলৈ আৰু প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ নিবিড় গৱেষণা আৰু উন্নয়নৰ (R&D) জৰিয়তে নতুন প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱন কৰা হয়।
৯. উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত চৰকাৰী নীতিৰ (Government Policy) ভূমিকা কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উদ্যোগৰ স্থান নিৰ্ণয়ত চৰকাৰী নীতিয়ে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এখন দেশৰ সকলো অঞ্চলৰ সম-বিকাশ (balanced economic development) নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰে ‘আঞ্চলিক নীতি’ গ্ৰহণ কৰে। চৰকাৰে পিছপৰা অঞ্চলসমূহত উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ উদ্যোগপতিসকলক বিভিন্ন ৰেহাই, ৰাজসাহায্য (subsidies), কম মূল্যত মাটি আৰু কৰ ৰেহাই (tax benefits) প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত উদ্যোগপতিসকলে কেৱল লাভজনক অঞ্চলত উদ্যোগ স্থাপন নকৰি চৰকাৰে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া পিছপৰা অঞ্চলসমূহতো উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ আগ্ৰহী হয়।
১০. “সকলোবোৰ দ্বিতীয়ক বৃত্তিয়েই প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্য সংযোজন কৰে।” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰাথমিক বৃত্তিত প্ৰকৃতিৰ পৰা পোণপটীয়াভাৱে সম্পদসমূহ আহৰণ কৰা হয়, কিন্তু সেই অৱস্থাত সম্পদসমূহৰ ব্যৱহাৰ আৰু মূল্য সীমিত থাকে। দ্বিতীয়ক বৃত্তিয়ে এই কেঁচা সম্পদসমূহক যন্ত্ৰ-পাতি আৰু প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰক্ৰিয়াকৰণ কৰি অধিক মূল্যৱান আৰু ব্যৱহাৰোপযোগী সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, কপাহৰ ব্যৱহাৰ সীমিত, কিন্তু ইয়াক সূতা আৰু কাপোৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিলে ইয়াৰ মূল্য বহুগুণে বৃদ্ধি পায়। ঠিক তেনেদৰে, খনিৰ পৰা পোৱা লোৰ আকৰ পোণপটীয়াভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু ইয়াক তীখালৈ (steel) ৰূপান্তৰিত কৰিলে ইয়াৰ পৰা মূল্যৱান যন্ত্ৰ-পাতি নিৰ্মাণ কৰিব পাৰি। সেয়েহে কোৱা হয় যে দ্বিতীয়ক বৃত্তিয়ে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ মূল্য সংযোজন কৰে।
