অসমীয়া মাধ্যমৰ ছাত্ৰ-ছাত্ৰীসকলৰ সুবিধাৰ্থে AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ৪: প্ৰাথমিক বৃত্তিসমূহ (Primary Activities) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (Class 12 Geography)
অধ্যায় ৪: প্ৰাথমিক বৃত্তিসমূহ (Primary Activities)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
প্ৰাথমিক বৃত্তিসমূহ প্ৰত্যক্ষভাৱে পৰিৱেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, কাৰণ এই কাৰ্যকলাপসমূহত পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ যেনে- মাটি, পানী, উদ্ভিদ, নিৰ্মাণ সামগ্ৰী আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ জড়িত হৈ থাকে। এই বৃত্তিত নিয়োজিত লোকসকলক তেওঁলোকৰ বহিঃবিভাগৰ কামৰ স্বৰূপৰ বাবে ‘ৰঙা-কলাৰ শ্ৰমিক’ (red-collar workers) বুলি কোৱা হয়। প্ৰধান প্ৰাথমিক বৃত্তিসমূহৰ ভিতৰত চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ, পশুপালন, কৃষি আৰু খনিজাত দ্ৰব্য আহৰণ আদি উল্লেখযোগ্য।
চিকাৰ আৰু সংগ্ৰহ হৈছে মানৱ সমাজৰ আটাইতকৈ পুৰণি অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ, যি সাধাৰণতে প্ৰতিকূল জলবায়ুৰ অঞ্চলত আদিম সমাজৰ দ্বাৰা কৰা হয়। যেতিয়া মানুহে উপলব্ধি কৰিলে যে কেৱল চিকাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি জীয়াই থকাটো সম্ভৱ নহয়, তেতিয়া পশুপালনৰ আৰম্ভণি ঘটিল। পশুপালনক দুটা ভাগত ভগাব পাৰি: যাযাবৰী পশুপালন (Nomadic herding), যিটো এক আদিম জীৱন নিৰ্বাহৰ প্ৰণালী আৰু ইয়াত ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজন বা ‘ঋতুকালীন প্ৰব্ৰজন’ (transhumance) দেখা যায়; আৰু বাণিজ্যিক পশুপালন (Commercial livestock rearing), যিটো এক সুসংগঠিত, মূলধন-নিৰ্ভৰ কাৰ্যকলাপ আৰু ইয়াক স্থায়ী ৰেঞ্চ (ranches) বা বিশাল পামসমূহত কৰা হয়।
ভৌগোলিক আৰু আৰ্থ-সামাজিক অৱস্থাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৃথিৱীত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ কৃষি কাৰ্য কৰা হয়। আদিম জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি বা স্থানান্তৰিত কৃষিত (slash-and-burn agriculture) হাবি-জংঘল পুৰি খেতি কৰা হয়। নিবিড় জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি ঘাইকৈ ঘন বসতিপূৰ্ণ মৌচুমী অঞ্চলত কৰা হয় য’ত মাটিৰ সৰ্বোচ্চ ব্যৱহাৰ আৰু মানৱ শ্ৰমৰ প্ৰাধান্য থাকে। ৰোপণ কৃষি (Plantation agriculture) ইউৰোপীয় উপনিৱেশিকসকলৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল, যিটো অধিক মূলধন আৰু শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হোৱা এক লাভজনক একক শস্যৰ কৃষি। বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষি মধ্য-অক্ষাংশৰ নাতিশীতোষ্ণ অঞ্চলত কৰা হয় আৰু ই সম্পূৰ্ণৰূপে যন্ত্ৰচালিত। মিশ্ৰ কৃষিত (Mixed farming) শস্য উৎপাদন আৰু পশুপালন দুয়োটাতে সমান গুৰুত্ব দিয়া হয়। দুগ্ধ পাম (Dairy farming) হৈছে অধিক মূলধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা এক ব্যৱস্থা যি সাধাৰণতে নগৰীয়া বজাৰৰ ওচৰত গঢ়ি উঠে। ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষি উচ্চ মূল্যৰ শস্য যেনে- টেঙা জাতীয় ফল আৰু আঙুৰৰ খেতিৰ (viticulture) বাবে বিখ্যাত। বজাৰমুখী উদ্যান কৃষি (Market gardening) নগৰীয়া গ্ৰাহকৰ বাবে শাক-পাচলি, ফল-মূল আৰু ফুলৰ খেতিৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত।
খনিজ পদাৰ্থ আহৰণ বা খনন কাৰ্যৰ লাভজনকতা খনিজ পদাৰ্থৰ পৰিমাণ আৰু গুণাগুণৰ দৰে ভৌগোলিক কাৰক, আৰু বজাৰৰ চাহিদা তথা প্ৰযুক্তিৰ দৰে অৰ্থনৈতিক কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। খনন কাৰ্য দুবিধ: মুক্ত খনন বা ধৰাপৃষ্ঠৰ খনন (surface/open-cast mining), যিটো সহজ আৰু কম খৰচী; আৰু ভূ-গৰ্ভৰ খনন (underground/shaft mining), যিটো ব্যয়বহুল আৰু অতিশয় বিপদজনক।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটো ৰোপণ কৃষিৰ শস্য নহয়?
(a) কফি (b) কুঁহিয়াৰ (c) ঘেঁহু (d) ৰবৰ
উত্তৰ: (c) ঘেঁহু
(ii) তলৰ কোনখন দেশত সমবায় কৃষিৰ পৰীক্ষা আটাইতকৈ সফল হৈছিল?
(a) ৰাছিয়া (b) ডেনমাৰ্ক (c) ভাৰত (d) নেদাৰলেণ্ড
উত্তৰ: (b) ডেনমাৰ্ক
(iii) ফুলৰ খেতিক কি বুলি কোৱা হয়?
(a) ট্ৰাক ফাৰ্মিং (b) কাৰখানাভিত্তিক কৃষি (c) মিশ্ৰ কৃষি (d) পুষ্প কৃষি (Floriculture)
উত্তৰ: (d) পুষ্প কৃষি (Floriculture)
(iv) তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ কৃষি ইউৰোপীয় উপনিৱেশিকসকলৰ দ্বাৰা বিকাশ কৰা হৈছিল?
(a) কলখোজ (b) দ্ৰাক্ষা কৃষি (c) মিশ্ৰ কৃষি (d) ৰোপণ কৃষি
উত্তৰ: (d) ৰোপণ কৃষি
(v) তলৰ কোনটো অঞ্চলত বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষি কৰা নহয়?
(a) আমেৰিকা আৰু কানাডাৰ প্ৰেইৰী (b) ইউৰোপৰ ষ্টেপছ (c) আৰ্জেণ্টিনাৰ পাম্পাছ (d) আমাজন অৱবাহিকা
উত্তৰ: (d) আমাজন অৱবাহিকা
(vi) তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ কৃষিত টেঙা জাতীয় ফলৰ খেতি অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ?
(a) বজাৰমুখী উদ্যান কৃষি (b) ৰোপণ কৃষি (c) ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষি (d) সমবায় কৃষি
উত্তৰ: (c) ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষি
(vii) তলৰ কোন প্ৰকাৰৰ কৃষিক ‘কাটি পুৰি কৰা খেতি’ (slash and burn agriculture) বুলিও কোৱা হয়?
(a) বিস্তৃত জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি (b) আদিম জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি (c) বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষি (d) মিশ্ৰ কৃষি
উত্তৰ: (b) আদিম জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি
(viii) তলৰ কোনটোৱে একক শস্যৰ খেতি (monoculture) অনুসৰণ নকৰে?
(a) দুগ্ধ পাম (b) মিশ্ৰ কৃষি (c) ৰোপণ কৃষি (d) বাণিজ্যিক শস্য কৃষি
উত্তৰ: (b) মিশ্ৰ কৃষি
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) স্থানান্তৰিত কৃষিৰ ভৱিষ্যত অন্ধকাৰ। আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্থানান্তৰিত কৃষিৰ ভৱিষ্যত অন্ধকাৰ কাৰণ ইয়াৰ ফলত ব্যাপক হাৰত নিৰ্বনানীকৰণ আৰু মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পায়। বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ হেঁচাত মাটিৰ উৰ্বৰতা ঘূৰাই পাবলৈ প্ৰয়োজনীয় সময়ৰ ব্যৱধান কমি আহিছে। তদুপৰি, পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে চৰকাৰে হাবি-জংঘল ধ্বংস কৰাত বাধা আৰোপ কৰাৰ ফলত এই আদিম কৃষিৰ ভৱিষ্যত অন্ধকাৰ হৈ পৰিছে।
(ii) বজাৰমুখী উদ্যান কৃষি নগৰৰ ওচৰত কৰা হয়। কিয়?
উত্তৰ: বজাৰমুখী উদ্যান কৃষিত উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ (যেনে- সতেজ শাক-পাচলি, ফল-মূল, ফুল) অতি সোনকালে নষ্ট হোৱা বিধৰ। নগৰ অঞ্চলত এই সামগ্ৰীসমূহৰ চাহিদা আৰু গ্ৰাহকৰ ক্ৰয় ক্ষমতা বেছি থাকে। সেয়েহে সামগ্ৰীসমূহ নষ্ট হোৱাৰ আগতেই দ্ৰুতগতিত বজাৰত উপলব্ধ কৰাবৰ বাবে এই কৃষি নগৰৰ ওচৰত কৰা হয়।
(iii) বৃহৎ পৰিসৰৰ দুগ্ধ পাম যাতায়াত আৰু শীতলীকৰণ ব্যৱস্থাৰ উন্নতিৰ ফল।
উত্তৰ: গাখীৰ আৰু দুগ্ধজাত সামগ্ৰীসমূহ অতি সোনকালে বেয়া হয়। দ্ৰুত যাতায়াত ব্যৱস্থা, শীতলীকৰণ (refrigeration) আৰু পেষ্টুৰাইজেচন প্ৰক্ৰিয়াৰ বিকাশৰ ফলত এই সামগ্ৰীসমূহ বেয়া নোহোৱাকৈ বহু দূৰৈৰ বজাৰলৈ পঠিয়াব পৰা গৈছে, যাৰ ফলত বৃহৎ পৰিসৰৰ বাণিজ্যিক দুগ্ধ পাম গঢ়ি উঠাটো সম্ভৱ হৈছে।
৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) যাযাবৰী পশুপালন আৰু বাণিজ্যিক পশুপালনৰ মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা।
উত্তৰ: যাযাবৰী পশুপালন হৈছে এক আদিম জীৱন নিৰ্বাহৰ প্ৰণালী য’ত পশুপালকসকলে প্ৰাকৃতিক চৰণীয়া পথাৰ আৰু পানীৰ সন্ধানত নিজৰ পশুধনৰ সৈতে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ ঘূৰি ফুৰে। তেওঁলোকে খাদ্য, বস্ত্ৰ আৰু আশ্ৰয়ৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে পশুধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। অঞ্চলভেদে তেওঁলোকে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ জন্তু পোহে আৰু ইয়াত মূলধন বা আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ প্ৰয়োগ প্ৰায় নাথাকে বুলিব পাৰি।
আনহাতে, বাণিজ্যিক পশুপালন হৈছে এক সুসংগঠিত আৰু অধিক মূলধন-নিৰ্ভৰ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ। এই ব্যৱস্থাত পশুপালন বিশাল আৰু স্থায়ী ৰেঞ্চ (ranches) বা পামসমূহত কৰা হয়। যাযাবৰী পশুপালনৰ বিপৰীতে, ইয়াত ব্যৱসায়িক উদ্দেশ্যত (যেনে- মাংস, ঊণ, ছাল আদি ৰপ্তানি কৰিবলৈ) কেৱল এবিধ নিৰ্দিষ্ট জন্তুহে (যেনে- গৰু বা ভেড়া) পোহা হয়। ইয়াত জন্তুৰ প্ৰজনন, জিনীয় উৎকৰ্ষ সাধন, ৰোগ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পশু চিকিৎসাৰ ওপৰত বিজ্ঞানসন্মতভাৱে অধিক গুৰুত্ব প্ৰদান কৰা হয়।
(ii) ৰোপণ কৃষিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। বিভিন্ন দেশৰ কেইবিধমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰোপণ শস্যৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ৰোপণ কৃষি হৈছে ইউৰোপীয় উপনিৱেশিকসকলৰ দ্বাৰা ক্ৰান্তীয় অঞ্চলত প্ৰৱৰ্তন কৰা এক বৃহৎ পৰিসৰৰ আৰু লাভজনক কৃষি ব্যৱস্থা। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল- এই কৃষিকাৰ্য অতি বিশাল কৃষি পামত (estates) কৰা হয় যাৰ বাবে প্ৰচুৰ মূলধনৰ প্ৰয়োজন। ইয়াত উচ্চ পৰ্যায়ৰ পৰিচালনা আৰু কাৰিকৰী সহায়ৰ লগতে বিজ্ঞানসন্মত কৃষি পদ্ধতি প্ৰয়োগ কৰা হয়। ৰোপণ কৃষি হৈছে একক শস্যৰ কৃষি (monoculture), অৰ্থাৎ ইয়াত কেৱল এবিধ শস্যৰ উৎপাদনতহে গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই কৃষিত বৃহৎ সংখ্যক সস্তীয়া শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়। উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ কাৰখানা আৰু ৰপ্তানিৰ বাবে বজাৰলৈ নিবলৈ এক সুচল যাতায়াত ব্যৱস্থাৰ প্ৰয়োজন।
কেইবিধমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰোপণ শস্য আৰু দেশৰ নাম হ’ল: ভাৰত আৰু শ্ৰীলংকাৰ চাহ, মালয়েছিয়াৰ ৰবৰ, ব্ৰাজিলৰ কফি (যাক ‘ফাজেণ্ডা’ বোলা হয়), আৰু ৱেষ্ট ইণ্ডিজৰ কুঁহিয়াৰ আৰু কল।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ৰঙা-কলাৰ শ্ৰমিক (Red-collar workers) কাক বোলে? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: প্ৰাথমিক বৃত্তিত নিয়োজিত লোকসকলক তেওঁলোকৰ বহিঃবিভাগৰ (outdoor) কামৰ স্বৰূপৰ বাবে ৰঙা-কলাৰ শ্ৰমিক বুলি কোৱা হয়।
২. ঋতুকালীন প্ৰব্ৰজন (Transhumance) কি? (AHSEC 2016, 2021)
উত্তৰ: যাযাবৰী পশুপালকসকলে গ্ৰীষ্মকালত ভৈয়ামৰ পৰা পাহাৰৰ চৰণীয়া পথাৰলৈ আৰু শীতকালত পাহাৰৰ পৰা ভৈয়ামলৈ নিজৰ পশুধনৰ সৈতে কৰা ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজনকেই ঋতুকালীন প্ৰব্ৰজন বোলে।
৩. ভিটিকালচাৰ (Viticulture) বা দ্ৰাক্ষা কৃষি কি? (AHSEC 2017, 2023)
উত্তৰ: ভিটিকালচাৰ হৈছে আঙুৰৰ খেতি। ই ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষিৰ এক বিশেষত্ব, যি বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ মানৰ ৱাইন (wine) আৰু শুকান ফল (যেনে- কিচমিচ) উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত।
৪. বজাৰমুখী উদ্যান কৃষিক কেতিয়াবা ‘ট্ৰাক ফাৰ্মিং’ (Truck farming) কিয় বোলা হয়? (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চলত কৃষকসকলে কেৱল শাক-পাচলিৰ খেতি কৰে, তাত খেতিপথাৰৰ পৰা বজাৰলৈ ট্ৰাকেৰে এৰাতিৰ ভিতৰত সামগ্ৰী কঢ়িওৱা হয়। সেয়েহে ইয়াক ট্ৰাক ফাৰ্মিং বুলি কোৱা হয়।
৫. খনন কাৰ্যৰ আটাইতকৈ সহজ আৰু কম খৰচী পদ্ধতিটো কি? (AHSEC 2020, 2025 Expected)
উত্তৰ: মুক্ত খনন বা ধৰাপৃষ্ঠৰ খনন (Open-cast mining) হৈছে আটাইতকৈ সহজ আৰু কম খৰচী পদ্ধতি।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. প্ৰাথমিক আৰু দ্বিতীয়ক বৃত্তিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2016, 2024) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰাথমিক বৃত্তি প্ৰত্যক্ষভাৱে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ইয়াত পৃথিৱীৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ (যেনে- মাটি, পানী, খনিজ পদাৰ্থ) পোণপটী…টীয়াকৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে- কৃষি, মৎস্য পালন, আৰু খনন কাৰ্য। আনহাতে, দ্বিতীয়ক বৃত্তিয়ে প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহক প্ৰক্ৰিয়াকৰণ আৰু উৎপাদনৰ জৰিয়তে অধিক মূল্যৱান সামগ্ৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে- খনিৰ পৰা লোৰ আকৰ আহৰণ কৰাটো প্ৰাথমিক বৃত্তি, কিন্তু সেই লোৰ আকৰৰ পৰা তীখা (steel) নিৰ্মাণ কৰাটো দ্বিতীয়ক বৃত্তি।
৭. নিবিড় জীৱন নিৰ্বাহ কৃষিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা। (AHSEC 2017, 2022) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিবিড় জীৱন নিৰ্বাহ কৃষি ঘাইকৈ ঘন বসতিপূৰ্ণ মৌচুমী এছিয়াৰ অঞ্চলসমূহত দেখা যায়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব বেছি হোৱা বাবে কৃষিভূমিৰ আকাৰ অতি সৰু হয়।
২. কৃষকসকলে পৰিয়ালৰ শ্ৰমিকৰ সহায়ত মাটিৰ সৰ্বোচ্চ ব্যৱহাৰ কৰে।
৩. যন্ত্ৰ-পাতিৰ ব্যৱহাৰ সীমিত আৰু বেছিভাগ কাম হাতেৰেই কৰা হয়।
৪. মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখিবলৈ পামৰ পৰা পোৱা জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ইয়াত প্ৰতি একক মাটিত উৎপাদন বেছি যদিও প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ উৎপাদনশীলতা কম।
৮. খনন কাৰ্যৰ লাভজনকতাত প্ৰভাৱ পেলোৱা দুটা প্ৰধান কাৰক কি কি? (AHSEC 2019, 2023) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: খনন কাৰ্যৰ লাভজনকতা প্ৰধানকৈ দুটা কাৰকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
১. ভৌগোলিক কাৰক: খনিজ পদাৰ্থৰ ভাণ্ডাৰৰ আকাৰ, ইয়াৰ গুণাগুণ (grade), আৰু ই ভূ-গৰ্ভত কেনেদৰে অৱস্থিত (mode of occurrence) তাৰ ওপৰত খননৰ সুবিধা নিৰ্ভৰ কৰে।
২. অৰ্থনৈতিক কাৰক: খনিজ পদাৰ্থবিধৰ বজাৰৰ চাহিদা, খননৰ বাবে উপলব্ধ প্ৰযুক্তি, আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় মূলধন, আৰু শ্ৰমিক তথা যাতায়াতৰ খৰচৰ ওপৰত ইয়াৰ লাভজনকতা নিৰ্ভৰ কৰে।
৯. মিশ্ৰ কৃষিৰ (Mixed farming) বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2021) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: মিশ্ৰ কৃষি হৈছে এক উন্নত কৃষি ব্যৱস্থা যি উত্তৰ-পশ্চিম ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ পূব অংশৰ দৰে উন্নত অঞ্চলত দেখা যায়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. এই কৃষিত শস্য উৎপাদন আৰু পশুপালন দুয়োটাতে সমান গুৰুত্ব দিয়া হয়।
২. কৃষি পামবোৰ মজলীয়া আকাৰৰ হয় আৰু ইয়াত ঘেঁহু, বাৰ্লি আদিৰ লগতে পশুখাদ্যৰ (fodder) খেতি কৰা হয়।
৩. মাটিৰ উৰ্বৰতা বজাই ৰাখিবলৈ শস্যৰ আৱৰ্তন (crop rotation) আৰু আন্তঃশস্য (intercropping) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪. এই কৃষিত যন্ত্ৰ-পাতি, ৰাসায়নিক সাৰ আৰু দক্ষ শ্ৰমিকৰ বাবে অধিক মূলধনৰ প্ৰয়োজন হয়।
১০. ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষিৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2018, 2025 Expected) [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষি হৈছে এক অতিশয় বিশেষায়িত বাণিজ্যিক কৃষি ব্যৱস্থা যি ভূমধ্যসাগৰৰ দাঁতিকাষৰীয়া দেশসমূহৰ লগতে কেলিফৰ্ণিয়া, চিলি, দক্ষিণ আফ্ৰিকা আৰু অষ্ট্ৰেলিয়াৰ কিছু অংশত কৰা হয়। ইয়াৰ গুৰুত্ব তলত দিয়া ধৰণৰ:
১. এই অঞ্চলটো বিশ্বৰ ভিতৰতে টেঙা জাতীয় ফলৰ (citrus fruits) আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ যোগানধৰোঁতা।
২. দ্ৰাক্ষা কৃষি বা আঙুৰৰ খেতি (Viticulture) এই অঞ্চলৰ এক বিশেষত্ব, যিয়ে বিশ্বৰ শ্ৰেষ্ঠ মানৰ ৱাইন (wine) উদ্যোগক সহায় কৰে। নিম্ন মানৰ আঙুৰৰ পৰা কিচমিচ আদি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
৩. ইয়াৰ উপৰিও এই অঞ্চলত জলফাই (olives) আৰু ডিমৰু (figs) ৰ খেতি কৰা হয়।
৪. ভূমধ্যসাগৰীয় কৃষিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ অৰ্থনৈতিক সুবিধাটো হ’ল যে ই শীতকালত সতেজ ফল-মূল আৰু শাক-পাচলি উৎপাদন কৰে, যেতিয়া ইউৰোপ আৰু উত্তৰ আমেৰিকাৰ শীতপ্ৰধান ঔদ্যোগিক বজাৰসমূহত ইয়াৰ চাহিদা সৰ্বাধিক থাকে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ কি?
উত্তৰ: যিবোৰ মানৱীয় কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে আয় বা উপাৰ্জন হয়, তাক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বোলে। ইয়াক প্ৰাথমিক, দ্বিতীয়ক, তৃতীয়ক আৰু চতুৰ্থক বৃত্তিত ভগোৱা হয়।
২. ভাৰত আৰু মেক্সিকোত স্থানান্তৰিত কৃষিক কি নামেৰে জনা যায়?
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলত ইয়াক ‘ঝুম খেতি’ (Jhuming) আৰু মধ্য আমেৰিকা তথা মেক্সিকোত ইয়াক ‘মিলপা’ (Milpa) বুলি জনা যায়।
৩. ‘চিকল’ (Chicle) কি আৰু ই ক’ৰ পৰা পোৱা যায়?
উত্তৰ: চুইংগাম (chewing gum) চোবোৱাৰ পিছত সোৱাদ নোহোৱা হৈ যোৱা অংশটোক চিকল বোলে। ই ক্ৰান্তীয় অৰণ্যত পোৱা ‘জাপোটা’ (zapota) গছৰ আঠা বা ৰসৰ পৰা তৈয়াৰ কৰা হয়।
৪. কলখোজ (Kolkhoz) কি?
উত্তৰ: কলখোজ হৈছে পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নত প্ৰৱৰ্তন কৰা এক সামূহিক কৃষি (Collective farming) ব্যৱস্থা। ইয়াত উৎপাদনৰ আহিলাসমূহ সমাজৰ অধীনত থাকে আৰু সকলোৱে মিলি সামূহিকভাৱে শ্ৰম কৰে।
৫. কাৰখানাভিত্তিক কৃষি (Factory farming) কি?
উত্তৰ: কাৰখানাভিত্তিক কৃষি হৈছে এক আধুনিক ঔদ্যোগিক ব্যৱস্থা য’ত পশুধন, বিশেষকৈ হাঁহ-কুকুৰা আৰু গৰু-ম’হক গোহালি বা আবেষ্টনীৰ ভিতৰত ৰাখি কাৰখানাত প্ৰস্তুত কৰা খাদ্য খুৱাই বিজ্ঞানসন্মতভাৱে পালন কৰা হয়। ইয়াৰ বাবে প্ৰচুৰ মূলধনৰ প্ৰয়োজন।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. বিশ্ব পৰ্যায়ত সংগ্ৰহ বৃত্তিটো (Gathering) গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ উঠাৰ সম্ভাৱনা কিয় কম? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: সংগ্ৰহ হৈছে এক আদিম অৰ্থনৈতিক কাৰ্য য’ত বন্য উদ্ভিদ আৰু অৰণ্যৰ সামগ্ৰী আহৰণ কৰা হয়। বিশ্ব পৰ্যায়ত ইয়াৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পোৱাৰ সম্ভাৱনা অতি কম কাৰণ সংগ্ৰহ কৰা সামগ্ৰীসমূহে আধুনিক বিশ্বৰ বজাৰত প্ৰতিযোগিতাত তিষ্ঠি থাকিব নোৱাৰে। বৰ্তমান সময়ত কৃত্ৰিমভাৱে উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ (synthetic products) অধিক উন্নত মানৰ আৰু কম মূল্যত উপলব্ধ হোৱাৰ বাবে ক্ৰান্তীয় অৰণ্যৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা প্ৰাকৃতিক সামগ্ৰীৰ চাহিদা বহুখিনি হ্ৰাস পাইছে।
৭. বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষিৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ বৰ্ণনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষি সাধাৰণতে মধ্য-অক্ষাংশৰ অৰ্ধ-শুষ্ক অঞ্চলসমূহত (যেনে- ইউৰেছিয়াৰ ষ্টেপছ, আমেৰিকাৰ প্ৰেইৰী) কৰা হয়। ইয়াৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. ঘেঁহু হৈছে এই কৃষিৰ প্ৰধান শস্য।
২. কৃষি পামবোৰৰ আকাৰ অতি বিশাল হয়, যাৰ বাবে মাটি চহোৱাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি শস্য চপোৱালৈকে সকলো কাম যন্ত্ৰৰ সহায়ত কৰা হয়।
৩. ইয়াত প্ৰতি একৰ মাটিত উৎপাদন কম হয়, কিন্তু যন্ত্ৰৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ আৰু কম শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হোৱা বাবে প্ৰতিজন শ্ৰমিকৰ বিপৰীতে উৎপাদনৰ হাৰ অতি উচ্চ হয়।
৮. সমবায় কৃষি (Co-operative farming) আৰু সামূহিক কৃষিৰ (Collective farming) মাজত পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: সমবায় কৃষিত এদল কৃষকে নিজৰ ইচ্ছা অনুসৰি অধিক লাভৰ বাবে একগোট হৈ সমবায় সমিতি গঠন কৰে, কিন্তু ইয়াত কৃষকৰ নিজৰ মাটিৰ ওপৰত ব্যক্তিগত মালিকীস্বত্ব অটুট থাকে। ই পশ্চিম ইউৰোপত, বিশেষকৈ ডেনমাৰ্কত অতি সফল হৈছিল। আনহাতে, সামূহিক কৃষিত উৎপাদনৰ আহিলা আৰু মাটিৰ ওপৰত সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ মালিকীস্বত্ব থাকে। কৃষকসকলে নিজৰ মাটি আৰু পশুধন একত্ৰিত কৰি সামূহিকভাৱে শ্ৰম কৰে। এই ব্যৱস্থা ঘাইকৈ পূৰ্বৰ ছোভিয়েট ইউনিয়নত (কলখোজ আৰ্হি) প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।
৯. ভূ-গৰ্ভৰ খনন (Underground mining) কিয় বিপদজনক বুলি গণ্য কৰা হয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: যেতিয়া খনিজ পদাৰ্থবোৰ পৃথিৱীৰ বহুত গভীৰতাত থাকে, তেতিয়া ভূ-গৰ্ভৰ খনন বা ‘শ্বাফ্ট’ (shaft) পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। এই পদ্ধতি অতিশয় বিপদজনক কাৰণ শ্ৰমিকসকলে গভীৰ সুৰংগৰে তললৈ যাবলগীয়া হয়। ভূ-গৰ্ভত বিষাক্ত গেছ নিৰ্গত হোৱা, জুই লগা, হঠাতে পানী সোমাই অহা, বা খনিৰ ছাদ খহি পৰাৰ দৰে দুৰ্ঘটনা ঘটি শ্ৰমিকৰ মৃত্যু হোৱাৰ আশংকা সদায় থাকে।
১০. বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষিত প্ৰতি একৰ মাটিত উৎপাদন কম কিন্তু প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ উৎপাদন কিয় বেছি হয় বুজাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বিস্তৃত বাণিজ্যিক শস্য কৃষিত কৃষি পামবোৰ হাজাৰ হাজাৰ একৰ জুৰি বিস্তৃত হৈ থাকে। মাটিৰ পৰিমাণ ইমানেই বিশাল হয় যে কৃষকসকলে প্ৰতি একৰ মাটিত নিবিড়ভাৱে যত্ন ল’ব নোৱাৰে বা পৰ্যাপ্ত সাৰ-পানী প্ৰয়োগ কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত প্ৰতি একৰ মাটিত উৎপাদনৰ হাৰ কম হয়। কিন্তু, এই বিশাল কৃষি পামবোৰত ‘কম্বাইন হাৰ্ভেষ্টাৰ’ৰ দৰে অত্যাধুনিক যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয় বাবে অতি কম সংখ্যক শ্ৰমিকৰ প্ৰয়োজন হয়। সেয়েহে, উৎপাদিত বিশাল পৰিমাণৰ শস্যক কম সংখ্যক শ্ৰমিকৰ মাজত ভাগ কৰিলে প্ৰতিজন ব্যক্তিৰ বিপৰীতে উৎপাদনৰ হাৰ অতি উচ্চ হয়।
