মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12 Economics (প্ৰশ্নোত্তৰ) অৰ্থনীতি বিজ্ঞান

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12 – (প্ৰশ্নোত্তৰ) অৰ্থনীতি বিজ্ঞান | Class 12 Economics Chapter 3 Assamese Medium | দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Question Answer

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12

মুদ্ৰাৰ ধাৰণা আৰু কাৰ্যাৱলী:
মুদ্ৰা হ’ল সাধাৰণভাৱে গ্ৰহণযোগ্য এক বিনিময়ৰ মাধ্যম। মুদ্ৰাৰ অবিহনে হোৱা বিনিময় ব্যৱস্থাক পণ্য বিনিময় (Barter Exchange) বোলে, য’ত অভাৱৰ সংগতিহীনতা (Double Coincidence of Wants) এক ডাঙৰ সমস্যা। মুদ্ৰাই এই সমস্যা দূৰ কৰে।
মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:

1. বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange): ই দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় সহজ কৰি তোলে।
2. হিচাপৰ একক (Unit of Account): ই সকলো দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্যক এক উমৈহতীয়া এককৰ জৰিয়তে প্ৰকাশ কৰাত সহায় কৰে।
3. মূল্যৰ ভঁৰাল (Store of Value): মুদ্ৰাক ভৱিষ্যতৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি।

মুদ্ৰাৰ চাহিদা (Demand for Money):
মানুহে দুটা প্ৰধান কাৰণত মুদ্ৰা হাতত ৰাখিব বিচাৰে:

×

1. লেনদেনৰ অভিপ্রায় (Transaction Motive): দৈনন্দিন লেনদেন সম্পন্ন কৰিবলৈ মানুহক মুদ্ৰাৰ প্ৰয়োজন হয়। এই চাহিদা আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
2. লাভৰ কল্পনাপ্ৰসূত অভিপ্রায় (Speculative Motive): ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জনৰ আশাত মানুহে মুদ্ৰা হাতত ৰাখে। এই চাহিদা সুদৰ হাৰৰ সৈতে বিপৰীতভাৱে সম্পৰ্কিত। যেতিয়া সুদৰ হাৰ বেছি হয়, মানুহে ঋণপত্ৰ (Bonds) কিনিব বিচাৰে আৰু মুদ্ৰাৰ চাহিদা কমে।

মুদ্ৰাৰ যোগান (Supply of Money):
এখন দেশত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুঠ মুদ্ৰাৰ পৰিমাণকে মুদ্ৰাৰ যোগান বোলে। ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে (RBI) মুদ্ৰাৰ যোগানৰ চাৰিটা বিকল্প জোখ (M1, M2, M3, M4) প্ৰকাশ কৰে।

• M1 (সংকীর্ণ মুদ্ৰা): জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (CU) + বাণিজ্যিক বেংকৰ চাহিদা আমানত (DD)। ই আটাইতকৈ তৰল।
• M3 (বিস্তৃত মুদ্ৰা): M1 + বাণিজ্যিক বেংকৰ শুদ্ধ সময় আমানত। ইয়াক সাধাৰণতে মুদ্ৰাৰ যোগান বুলি ধৰা হয়।

বেংক ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি:
বাণিজ্যিক বেংকসমূহে ঋণ প্ৰদানৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি কৰে। বেংকে নিজৰ জমাৰ এক অংশ (যাক নগদ সংৰক্ষিত পুঁজিৰ অনুপাত বা CRR আৰু বিধিগত তাৰল্য অনুপাত বা SLR বোলে) সংৰক্ষণ কৰি বাকী অংশ ঋণ হিচাপে দিয়ে। এই ঋণ পুনৰ বেংকিং ব্যৱস্থালৈ ঘূৰি আহে আৰু নতুন জমাৰ সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে মুদ্ৰা গুণক (Money Multiplier) প্ৰক্ৰিয়া বোলে।
মুদ্ৰা গুণক = 1/ সংৰক্ষিত অনুপাত (Reserve Ratio)

মুদ্ৰা যোগান নিয়ন্ত্ৰণৰ আহিলা:
ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে (RBI) মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ বিভিন্ন মৌদ্ৰিক নীতিৰ আহিলা ব্যৱহাৰ কৰে:

1. বেংকৰ হাৰ (Bank Rate): যি সুদৰ হাৰত RBI-এ বাণিজ্যিক বেংকক ঋণ দিয়ে।
2. মুক্ত বজাৰৰ কাৰ্যকলাপ (Open Market Operation): RBI-এ চৰকাৰী ঋণপত্ৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰি মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
3. সংৰক্ষিত অনুপাতৰ পৰিৱৰ্তন (Varying Reserve Requirements): CRR আৰু SLR-ৰ হাৰ পৰিৱৰ্তন কৰি।

বিমুদ্ৰাকৰণ (Demonetization):
২০১৬ চনত ভাৰত চৰকাৰে ক’লা ধন, দুৰ্নীতি আৰু ভুৱা নোটৰ প্ৰচলন ৰোধ কৰিবলৈ পুৰণি ৫০০ আৰু ১০০০ টকীয়া নোট বাতিল কৰিছিল। ইয়াৰ পৰিৱৰ্তে নতুন ৫০০ আৰু ২০০০ টকীয়া নোট প্ৰচলন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত অৰ্থনীতিত হ্ৰস্বকালীনভাৱে কিছু সমস্যাৰ সৃষ্টি হ’লেও দীৰ্ঘকালীনভাৱে কৰ সংগ্ৰহ বৃদ্ধি আৰু ডিজিটেল লেনদেনক উৎসাহিত কৰাৰ দৰে কিছুমান যোগাত্মক প্ৰভাৱ পৰিছিল।

পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

১. বিনিময় প্রথা কি? বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাবোৰ কি কি?
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাকৈ প্ৰত্যক্ষভাৱে দ্ৰব্যৰ বিনিময়ত দ্ৰব্যৰ লেনদেন হোৱা ব্যৱস্থাটোকে বিনিময় প্ৰথা (Barter Exchange) বোলে।
অসুবিধাসমূহ:

• অভাৱৰ সংগতিহীনতা (Lack of Double Coincidence of Wants): দুজন ব্যক্তিৰ মাজত বিনিময় হ’বলৈ হ’লে, দুয়োজনৰে ইজনে-সিজনৰ দ্ৰব্যৰ প্ৰতি অভাৱ থাকিব লাগিব, যিটো সদায় সম্ভৱ নহয়।
• মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠীৰ অভাৱ: বিভিন্ন দ্ৰব্যৰ মূল্য তুলনা কৰিবলৈ কোনো উমৈহতীয়া একক নাথাকে।
• মূল্যৰ ভঁৰালৰ অসুবিধা: ক্ষণস্থায়ী দ্ৰব্যসমূহ ভৱিষ্যতৰ বাবে সঞ্চয় কৰি ৰাখিব নোৱাৰি।
• ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনাৰ অসুবিধা: ভৱিষ্যতে পৰিশোধ কৰিবলগীয়া ঋণৰ হিচাপ ৰখাত অসুবিধা হয়।

২. মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীবোৰ কি কি? মুদ্ৰাই কেনেকৈ বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাবোৰ আঁতৰ কৰিলে?
উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:

• বিনিময়ৰ মাধ্যম
• হিচাপৰ একক
• মূল্যৰ ভঁৰাল
• ভৱিষ্যতৰ দেনা-পাওনাৰ মান

মুদ্ৰাই বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাবোৰ এনেদৰে আঁতৰ কৰে:

• মুদ্ৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম হোৱাৰ বাবে ই অভাৱৰ সংগতিহীনতাৰ সমস্যা দূৰ কৰে।
• হিচাপৰ একক হিচাপে ই সকলো দ্ৰব্যৰ মূল্যক এক উমৈহতীয়া মাপকাঠী প্ৰদান কৰে।
• মূল্যৰ ভঁৰাল হিচাপে ই সম্পদ সঞ্চয় কৰা সহজ কৰি তোলে।

৩. মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা কি? ই কেনেকৈ এছোৱা নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত লেনদেনৰ মূল্যৰ সৈতে জড়িত?
উত্তৰ: দৈনন্দিন জীৱনত দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰিবলৈ মানুহে হাতত যি নগদ মুদ্ৰা ৰাখিব বিচাৰে, তাকেই মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা বোলে।
এখন অৰ্থনীতিত এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত হোৱা মুঠ লেনদেনৰ মূল্যৰ ওপৰত মুদ্ৰাৰ লেনদেনৰ চাহিদা নিৰ্ভৰ কৰে। যদি লেনদেনৰ মূল্য (T) বেছি হয়, তেন্তে মুদ্ৰাৰ চাহিদা (M^d)ও বেছি হ’ব। ইয়াক M^d = kT হিচাপে দেখুওৱা হয়, য’ত k এটা ধনাত্মক ভগ্নাংশ। অৰ্থাৎ, মুদ্ৰাৰ চাহিদা মুঠ লেনদেনৰ এক অংশ।

৪. ধৰা হ‘ল এখন ঋণপত্ৰই অন্তৰ্ৱতীকালীন প্ৰতিদান নোহোৱাকৈ দুবছৰৰ অন্তত 500 টকা ওভতাই দিব। যদি বছৰি সুদৰ হাৰ 5% হয়, তেতিয়াহ’লে ঋণপত্ৰখনৰ দাম কিমান হ’ব?
উত্তৰ: ঋণপত্ৰখনৰ বৰ্তমান মূল্য (Present Value) গণনা কৰিব লাগিব।
সূত্ৰ: PV =
ইয়াত, R = ভৱিষ্যতৰ মূল্য = 500 টকা
i = সুদৰ হাৰ = 5% বা 0.05
n = বছৰ = 2
500/(1 + 0.05)²


PV ≈ 453.51 টকা
গতিকে, ঋণপত্ৰখনৰ দাম প্ৰায় 453.51 টকা হ’ব।

৫. মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা সুদৰ হাৰৰ সৈতে বিপৰীতভাৱে জড়িত কিয়?
উত্তৰ: কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা মানে হ’ল ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জনৰ আশাত মুদ্ৰা হাতত ৰখা। সুদৰ হাৰ আৰু ঋণপত্ৰৰ (Bond) দামৰ মাজত বিপৰীত সম্পৰ্ক আছে।

• যেতিয়া সুদৰ হাৰ বেছি হয়, ঋণপত্ৰৰ দাম কম হয়। তেতিয়া মানুহে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ কমিব আৰু ঋণপত্ৰৰ দাম বাঢ়িব বুলি আশা কৰে। সেয়েহে তেওঁলোকে ঋণপত্ৰ কিনিব বিচাৰে আৰু নগদ মুদ্ৰা কমকৈ ৰাখে। গতিকে কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা কমে।
• যেতিয়া সুদৰ হাৰ কম হয়, ঋণপত্ৰৰ দাম বেছি হয়। তেতিয়া মানুহে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ বাঢ়িব আৰু ঋণপত্ৰৰ দাম কমিব বুলি আশংকা কৰে। সেয়েহে তেওঁলোকে ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰি নগদ মুদ্ৰা হাতত ৰাখিব বিচাৰে। গতিকে কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা বাঢ়ে।
  এইদৰেই মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা সুদৰ হাৰৰ সৈতে বিপৰীতভাৱে জড়িত।

৬. তাৰল্য ফান্দ কি?
উত্তৰ: তাৰল্য ফান্দ (Liquidity Trap) হ’ল এনে এক অৱস্থা য’ত সুদৰ হাৰ ইমানেই কম হয় যে মানুহে ভৱিষ্যতে ই কেৱল বাঢ়িব বুলিহে আশা কৰে। এই অৱস্থাত, কোনেও ঋণপত্ৰ কিনিব নিবিচাৰে কাৰণ সুদৰ হাৰ বাঢ়িলে ঋণপত্ৰৰ দাম কমিব আৰু মূলধন লোকচান হ’ব। সেয়েহে সকলোৱে নিজৰ সম্পদ নগদ মুদ্ৰা হিচাপে হাতত ৰাখিব বিচাৰে। এই অৱস্থাত মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা অসীম স্থিতিস্থাপক হৈ পৰে আৰু মৌদ্ৰিক নীতি অকাৰ্যকৰী হৈ পৰে।

৭. ভাৰতবৰ্ষত মুদ্ৰা যোগানৰ বিকল্প সংজ্ঞাবোৰ কি কি?
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে মুদ্ৰা যোগানৰ চাৰিটা সংজ্ঞা দিছে:

• M1 = জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (CU) + বাণিজ্যিক বেংকৰ চাহিদা আমানত (DD)
• M2 = M1 + ডাকঘৰ সঞ্চয়ী বেংকৰ সঞ্চয় আমানত
• M3 = M1 + বাণিজ্যিক বেংকৰ শুদ্ধ সময় আমানত
• M4 = M3 + ডাকঘৰৰ মুঠ আমানত (ৰাষ্ট্ৰীয় সঞ্চয় পত্ৰ বাদ দি)

৮. বিহিত মুদ্ৰা কাক বোলে? আদেশ মুদ্ৰা কি?
উত্তৰ:

• বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender): যি মুদ্ৰাক এখন দেশৰ আইন অনুসৰি লেনদেনৰ মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰিবলৈ সকলো বাধ্য, তাকে বিহিত মুদ্ৰা বোলে। ইয়াক কোনেও অস্বীকাৰ কৰিব নোৱাৰে। যেনে—টকা, পইচা।
• আদেশ মুদ্ৰা (Fiat Money): যি মুদ্ৰাৰ নিজা কোনো আভ্যন্তৰীণ মূল্য নাথাকে (যেনে—সোণ বা ৰূপৰ দৰে) কিন্তু চৰকাৰৰ আদেশৰ বলত বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে চলে, তাকে আদেশ মুদ্ৰা বোলে। বৰ্তমানৰ সকলো কাগজী নোটেই আদেশ মুদ্ৰা।

৯. উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা কি?
উত্তৰ: এখন দেশৰ মুদ্ৰা কৰ্তৃপক্ষৰ (কেন্দ্ৰীয় বেংক) মুঠ দেনাকে উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা (High Powered Money) বা মৌদ্ৰিক ভেটি (Monetary Base) বোলে। ইয়াৰ ভিতৰত জনসাধাৰণ আৰু বাণিজ্যিক বেংকৰ হাতত থকা নগদ মুদ্ৰা, আৰু বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কেন্দ্ৰীয় বেংকত জমা ৰখা পুঁজি অন্তৰ্ভুক্ত।

১০. বাণিজ্যিক বেংকৰ কাৰ্যাৱলী ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:

• আমানত গ্ৰহণ: জনসাধাৰণৰ পৰা বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ আমানত (যেনে—সঞ্চয়ী, চলিত, ম্যাদী) গ্ৰহণ কৰা।
• ঋণ প্ৰদান: ব্যক্তি আৰু প্ৰতিষ্ঠানক বিভিন্ন উদ্দেশ্যত ঋণ প্ৰদান কৰা।
• ঋণ মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি: জমাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ঋণ প্ৰদানৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰা।
• অন্যান্য সেৱা: চেক, ড্ৰাফ্ট, লকাৰ, এটিএম কাৰ্ড আদিৰ দৰে বিভিন্ন বেংকিং সেৱা আগবঢ়োৱা।

১১. মুদ্ৰাগুণক কি? তুমি ইয়াৰ মূল্য কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰিবা?
উত্তৰ: মুদ্ৰাগুণক (Money Multiplier) হ’ল সেই সংখ্যাটো যিয়ে দেখুৱায় যে উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ এক একক বৃদ্ধিয়ে মুদ্ৰাৰ যোগান কিমান গুণে বৃদ্ধি কৰিব। ই বেংক ব্যৱস্থাৰ ঋণ সৃষ্টিৰ ক্ষমতাৰ মাপকাঠী।
ইয়াৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়:
মুদ্ৰাগুণক = 1 / সংৰক্ষিত অনুপাত (Reserve Ratio)
য’ত সংৰক্ষিত অনুপাত হ’ল CRR (নগদ সংৰক্ষিত পুঁজিৰ অনুপাত) আৰু SLR (বিধিগত তাৰল্য অনুপাত)ৰ যোগফল।

১২. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মৌদ্ৰিক নীতিৰ আহিলাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰধান আহিলাসমূহ হ’ল:

• বেংকৰ হাৰ (Bank Rate): যি হাৰত RBI-এ বাণিজ্যিক বেংকক দীৰ্ঘকালীন ঋণ দিয়ে।
• মুক্ত বজাৰৰ কাৰ্যকলাপ (Open Market Operation): চৰকাৰী ঋণপত্ৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা।
• নগদ সংৰক্ষিত পুঁজিৰ অনুপাত (CRR): বাণিজ্যিক বেংকে নিজৰ মুঠ জমাৰ যি অংশ RBI-ৰ ওচৰত জমা ৰাখিব লাগে।
• বিধিগত তাৰল্য অনুপাত (SLR): বাণিজ্যিক বেংকে নিজৰ মুঠ জমাৰ যি অংশ নিজৰ ওচৰত তৰল সম্পদ হিচাপে ৰাখিব লাগে।
• ৰেপো হাৰ (Repo Rate) আৰু বিপৰীত ৰেপো হাৰ (Reverse Repo Rate): হ্ৰস্বকালীন ঋণৰ বাবে ব্যৱহৃত সুদৰ হাৰ।

১৩. অৰ্থনীতিত বাণিজ্যিক বেংকেই মুদ্ৰাৰ স্ৰষ্টা। তুমি এই উক্তিটো গ্ৰহণ কৰা নে?
উত্তৰ: হয়, মই এই উক্তিটো গ্ৰহণ কৰোঁ। যদিও কেন্দ্ৰীয় বেংকে মুদ্ৰা ছপা কৰে, কিন্তু অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগানৰ এক বৃহৎ অংশ বাণিজ্যিক বেংকসমূহেহে সৃষ্টি কৰে। তেওঁলোকে জনসাধাৰণৰ পৰা পোৱা প্ৰাৰম্ভিক জমাৰ এক অংশ সংৰক্ষণ কৰি বাকী অংশ ঋণ হিচাপে দিয়ে। এই ঋণ পুনৰ বেংকিং ব্যৱস্থালৈ জমা হিচাপে ঘূৰি আহে, আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াটো চলি থাকে। এইদৰে, প্ৰাৰম্ভিক জমাৰ কেইবাগুণো বেছি ঋণ মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে মুদ্ৰা গুণক প্ৰক্ৰিয়া বোলে।

১৪. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকক কিয় ‘শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ (lender of last resort) বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বাণিজ্যিক বেংকে বিত্তীয় সংকটৰ সন্মুখীন হয় আৰু আন কোনো উৎসৰ পৰা পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিব নোৱাৰে, তেতিয়া ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে সেই বেংকক ঋণ প্ৰদান কৰি সংকটৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে। এইদৰে, RBI-এ শেষ আশ্ৰয়স্থল হিচাপে কাম কৰে। ই বেংকিং ব্যৱস্থাৰ সুস্থিৰতা বৰ্তাই ৰাখে আৰু জনসাধাৰণৰ বিশ্বাস অটুট ৰখাত সহায় কৰে। এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ বাবেই RBI-ক ‘শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ বুলি কোৱা হয়।

পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)

১. প্ৰশ্ন: বিনিয়োগ গুণকৰ কাৰ্যপ্ৰক্ৰিয়া উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা। বিনিয়োগ গুণকৰ পশ্চাদমুখী ক্ৰিয়া কি? (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
বিনিয়োগ গুণকৰ কাৰ্যপ্ৰক্ৰিয়া: বিনিয়োগ গুণকে দেখুৱায় যে বিনিয়োগৰ প্ৰাৰম্ভিক বৃদ্ধিয়ে জাতীয় আয়ত তাতকৈ বহু গুণে বৃদ্ধি আনে। ইয়াৰ কাৰণ হ’ল এজনৰ ব্যয় আনজনৰ আয়।
উদাহৰণ: ধৰা হওক, MPC = 0.8 আৰু নতুন বিনিয়োগ = 100 কোটি টকা।

• প্ৰথম পৰ্যায়: 100 কোটি টকাৰ বিনিয়োগে 100 কোটি টকাৰ আয় সৃষ্টি কৰিব।
• দ্বিতীয় পৰ্যায়: এই 100 কোটি টকাৰ আয়ৰ 80% (MPC) অৰ্থাৎ 80 কোটি টকা উপভোগত ব্যয় হ’ব, যি আনৰ বাবে 80 কোটি টকাৰ আয় সৃষ্টি কৰিব।
• তৃতীয় পৰ্যায়: এই 80 কোটি টকাৰ আয়ৰ 80% অৰ্থাৎ 64 কোটি টকা আকৌ ব্যয় হ’ব।
  এই প্ৰক্ৰিয়াটো চলি থাকিব। মুঠ আয়ৰ বৃদ্ধি = 100 × (1 / (1-0.8)) = 100 × 5 = 500 কোটি টকা।
  পশ্চাদমুখী ক্ৰিয়া: যেতিয়া বিনিয়োগ কমে, তেতিয়া আয় তাতকৈ বহু গুণে কমি যায়। ইয়াক বিনিয়োগ গুণকৰ পশ্চাদমুখী ক্ৰিয়া বোলে।

২. প্ৰশ্ন: এখন অৰ্থনীতিত বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগানৰ উৎসসমূহ কি কি? (AHSEC 2025)
উত্তৰ: এখন অৰ্থনীতিত বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগানৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হ’ল:

1. ৰপ্তানি (Exports): যেতিয়া এখন দেশে বিদেশলৈ দ্ৰব্য আৰু সেৱা বিক্ৰী কৰে, তেতিয়া বিদেশী মুদ্ৰা লাভ কৰে।
2. বৈদেশিক বিনিয়োগ (Foreign Investment): যেতিয়া বিদেশী নাগৰিক বা কোম্পানীয়ে দেশত বিনিয়োগ (FDI, FII) কৰে।
3. একপক্ষীয় হস্তান্তৰ (Unilateral Transfers): বিদেশত থকা নাগৰিকসকলে পঠোৱা ধন (remittances) আৰু বিদেশৰ পৰা পোৱা অনুদান।

৩. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ দুটা কাৰ্য লিখা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ:

1. মুদ্ৰা প্ৰচলন (Issue of Currency): RBI-য়ে দেশৰ সকলো কাগজী মুদ্ৰা ছপা আৰু প্ৰচলন কৰে।
2. চৰকাৰৰ বেংক (Banker to the Government): ই কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ বেংকিং লেনদেনসমূহ পৰিচালনা কৰে আৰু চৰকাৰক ঋণ দিয়ে।

৪. প্ৰশ্ন: বাণিজ্যিক বেংক আৰু কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ:

• কেন্দ্ৰীয় বেংক: ই দেশৰ শীৰ্ষ বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, ই মুদ্ৰা ছপা কৰে আৰু লাভ অৰ্জন ইয়াৰ উদ্দেশ্য নহয়।
• বাণিজ্যিক বেংক: ই কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ অধীনত কাম কৰে, ই মুদ্ৰা ছপা কৰিব নোৱাৰে আৰু ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল লাভ অৰ্জন কৰা।

৫. প্ৰশ্ন: দেশীয় মুদ্ৰাৰ অৱমূল্যায়ন বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ লিখা। (AHSEC 2020, 2025)
উত্তৰ: যেতিয়া চৰকাৰে স্থিৰ বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ তুলনাত নিজৰ মুদ্ৰাৰ মূল্য ইচ্ছাকৃতভাৱে কমাই দিয়ে, তাক অৱমূল্যায়ন বোলে।
উদাহৰণ: যদি আগতে $1 = ₹70 আছিল আৰু চৰকাৰে ইয়াক $1 = ₹75 কৰে, তেন্তে টকাৰ অৱমূল্যায়ন হ’ল।

দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):

১. ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2017, 2019, 2023)
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:

• মুদ্ৰা প্ৰচলন: দেশত কাগজী মুদ্ৰা ছপা আৰু প্ৰচলন কৰা।
• চৰকাৰৰ বেংক: কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰসমূহৰ বেংকাৰ, এজেণ্ট আৰু বিত্তীয় পৰামৰ্শক হিচাপে কাম কৰা।
• বেংকসমূহৰ বেংক: বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ হিচাপ ৰখা, সিহঁতক ঋণ দিয়া আৰু সিহঁতৰ কাম-কাজ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
• শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা: সংকটৰ সময়ত বাণিজ্যিক বেংকক ঋণ প্ৰদান কৰা।
• বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষক: দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা কৰা।
• ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ: মৌদ্ৰিক নীতিৰ জৰিয়তে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান আৰু ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।

২. বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ মুদ্ৰা সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2016, 2018, 2022)
উত্তৰ: (এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ ওপৰত দিয়া “বেংক ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি” শিতানত আলোচনা কৰা হৈছে।)

চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):

১. মুদ্ৰাৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য লিখা। (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: বিনিময়ৰ মাধ্যম।

২. CRR-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: Cash Reserve Ratio (নগদ সংৰক্ষিত পুঁজিৰ অনুপাত)।

৩. ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকটোৰ নাম কি? (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (Reserve Bank of India)।

৪. বিনিময় প্ৰথাৰ এটা অসুবিধা উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2018)
উত্তৰ: অভাৱৰ সংগতিহীনতা।

৫. M1 মুদ্ৰাৰ যোগানৰ উপাদানসমূহ কি কি?
উত্তৰ: জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (CU) আৰু বাণিজ্যিক বেংকৰ চাহিদা আমানত (DD)।

৬. তাৰল্য ফান্দ কি?
উত্তৰ: যেতিয়া সুদৰ হাৰ অতি কম হয় আৰু সকলোৱে মুদ্ৰা নগদ আকাৰত ৰাখিব বিচাৰে, সেই অৱস্থাক তাৰল্য ফান্দ বোলে।

৭. মুদ্ৰাগুণকৰ সূত্ৰটো কি?
উত্তৰ: মুদ্ৰাগুণক = 1 / সংৰক্ষিত অনুপাত।

৮. ভাৰতত বিমুদ্ৰাকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ৮ নৱেম্বৰ, ২০১৬।

৯. ৰেপো হাৰ কি?
উত্তৰ: যি সুদৰ হাৰত RBI-এ বাণিজ্যিক বেংকক হ্ৰস্বকালীন ঋণ দিয়ে।

১০. ভাৰতত কোনে মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰে?
উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে।

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: পণ্য বিনিময় প্ৰথাৰ এটা প্ৰধান অসুবিধা কি?
   উত্তৰ: অভাৱৰ দ্বৈত সংযোগৰ (Double Coincidence of Wants) অভাৱ।
2. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য লিখা।
   উত্তৰ: বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange)।
3. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ নাম কি?
   উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক (Reserve Bank of India)।
4. প্ৰশ্ন: সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা (Narrow Money) বুলিলে কি বুজা যায়?
   উত্তৰ: M1 (CU + DD) ক সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা বোলা হয়।
5. প্ৰশ্ন: বিহিত মুদ্ৰা (Legal Tender) কাক বোলে?
   উত্তৰ: যি মুদ্ৰাক আইনগতভাৱে লেনদেনৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য, তাকে বিহিত মুদ্ৰা বোলে।
6. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদাৰ ধাৰণাটো কোনে আগবঢ়াইছিল?
   উত্তৰ: জন মেইনার্ড কেইন্সে।
7. প্ৰশ্ন: যদি CRR বৃদ্ধি কৰা হয়, মুদ্ৰাৰ যোগানৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিব?
   উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ যোগান কমিব, কাৰণ বেংকৰ ঋণ দিয়াৰ ক্ষমতা কমিব।
8. প্ৰশ্ন: M1 আৰু M3-ৰ ভিতৰত কোনটো বেছি তৰল?
   উত্তৰ: M1।
9. প্ৰশ্ন: আদেশ মুদ্ৰা (Fiat Money) কাক বোলে?
   উত্তৰ: যি মুদ্ৰাৰ নিজা মূল্য নাথাকে কিন্তু চৰকাৰৰ আদেশত চলে, যেনে—কাগজী নোট।
10. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক কেতিয়া স্থাপন কৰা হৈছিল?
    উত্তৰ: ১৯৩৫ চনত।
11. প্ৰশ্ন: মুকলি বজাৰত RBI-এ ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰিলে মুদ্ৰাৰ যোগান বাঢ়িব নে কমিব?
    উত্তৰ: কমিব, কাৰণ RBI-এ বজাৰৰ পৰা মুদ্ৰা শোষণ কৰিব।
12. প্ৰশ্ন: বেংকৰ হাৰ (Bank Rate) আৰু ৰেপো হাৰৰ (Repo Rate) মাজত পাৰ্থক্য কি?
    উত্তৰ: বেংকৰ হাৰ দীৰ্ঘকালীন ঋণৰ বাবে আৰু ৰেপো হাৰ হ্ৰস্বকালীন ঋণৰ বাবে প্ৰযোজ্য।
13. প্ৰশ্ন: ‘তাৰল্য’ (Liquidity) বুলিলে কি বুজা?
    উত্তৰ: কোনো এটা সম্পদক কিমান সহজে আৰু সোনকালে নগদ মুদ্ৰালৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি, তাকে তাৰল্য বোলে।
14. প্ৰশ্ন: বিস্তৃত মুদ্ৰা (Broad Money) কাক বোলে?
    উত্তৰ: M3-ক বিস্তৃত মুদ্ৰা বোলে।
15. প্ৰশ্ন: বিমুদ্ৰাকৰণৰ এটা মূল উদ্দেশ্য কি আছিল?
    উত্তৰ: ক’লা ধন আৰু ভুৱা নোটৰ প্ৰচলন ৰোধ কৰা।

B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ যোগানৰ M1 আৰু M3 জোখৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
   উত্তৰ: M1 হ’ল সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা, য’ত কেৱল জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (CU) আৰু বেংকৰ চাহিদা আমানত (DD) অন্তৰ্ভুক্ত। আনহাতে, M3 হ’ল বিস্তৃত মুদ্ৰা, য’ত M1-ৰ লগতে বাণিজ্যিক বেংকৰ শুদ্ধ সময় আমানত (Net Time Deposits) অন্তৰ্ভুক্ত। M1, M3-তকৈ অধিক তৰল।
2. প্ৰশ্ন: কেন্দ্ৰীয় বেংকক কিয় “শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা” (Lender of last resort) বুলি কোৱা হয়?
   উত্তৰ: যেতিয়া কোনো বাণিজ্যিক বেংকে বিত্তীয় সংকটৰ সময়ত আন কোনো উৎসৰ পৰা ঋণ নাপায়, তেতিয়া কেন্দ্ৰীয় বেংকে সেই বেংকক ঋণ দি সংকটৰ পৰা উদ্ধাৰ কৰে। এই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকাৰ বাবেই ইয়াক “শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা” বুলি কোৱা হয়।
3. প্ৰশ্ন: মুকলি বজাৰৰ কাৰ্যকলাপ (Open Market Operations) বুলিলে কি বুজা?
   উত্তৰ: মুকলি বজাৰৰ কাৰ্যকলাপ হ’ল কেন্দ্ৰীয় বেংকে মুকলি বজাৰত চৰকাৰী ঋণপত্ৰ ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা কাৰ্য। যেতিয়া RBI-য়ে ঋণপত্ৰ ক্ৰয় কৰে, তেতিয়া অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান বাঢ়ে। আনহাতে, যেতিয়া ই ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰে, তেতিয়া মুদ্ৰাৰ যোগান কমে।
4. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ দুটা প্ৰধান চাহিদা কি কি?
   উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ দুটা প্ৰধান চাহিদা হ’ল:
   1. লেনদেনৰ চাহিদা: দৈনন্দিন ক্ৰয়-বিক্ৰয় আৰু লেনদেনৰ বাবে মুদ্ৰাৰ প্ৰয়োজন।
   1. কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা: ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জনৰ আশাত মুদ্ৰা হাতত ৰখা।
5. প্ৰশ্ন: তাৰল্য ফান্দ (Liquidity Trap) কি?
   উত্তৰ: যেতিয়া সুদৰ হাৰ অতি নিম্ন হয় আৰু সকলোৱে ভৱিষ্যতে ই বাঢ়িব বুলি আশা কৰে, তেতিয়া কোনেও ঋণপত্ৰ কিনিব নিবিচাৰে আৰু সকলোৱে মুদ্ৰা নগদ ৰূপত ৰাখিব বিচাৰে। এই অৱস্থাক তাৰল্য ফান্দ বোলে। এই অৱস্থাত মুদ্ৰাৰ যোগান বঢ়ালেও সুদৰ হাৰ আৰু নাবাঢ়ে।

C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো এটা উদাহৰণৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰা।
   উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংকসমূহে নিজৰ প্ৰাৰম্ভিক আমানতৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ঋণ সৃষ্টি কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটো নগদ সংৰক্ষিত অনুপাত (CRR)-ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
   উদাহৰণ: ধৰা হওক, CRR 20% আৰু কোনো বেংকত নতুনকৈ 1000 টকা জমা হ’ল।
   1. প্ৰথম পৰ্যায়: বেংকে 20% অৰ্থাৎ 200 টকা CRR হিচাপে ৰাখি বাকী 800 টকা ঋণ দিব।
   1. দ্বিতীয় পৰ্যায়: সেই 800 টকা যিজনে ঋণ ল’লে, তেওঁ সেইখিনি খৰচ কৰিব আৰু সেয়া ঘূৰি আহি আকৌ বেংকিং ব্যৱস্থাত জমা হ’ব। এতিয়া বেংকে সেই 800 টকাৰ 20% অৰ্থাৎ 160 টকা সংৰক্ষণ কৰি বাকী 640 টকা ঋণ দিব।
   1. তৃতীয় পৰ্যায়: এই 640 টকা আকৌ বেংকিং ব্যৱস্থালৈ ঘূৰি আহিব আৰু এই প্ৰক্ৰিয়াটো চলি থাকিব।
      এইদৰে, 1000 টকাৰ প্ৰাৰম্ভিক আমানতৰ পৰা মুঠ আমানতৰ সৃষ্টি হ’ব = 1000 × (1/CRR) = 1000 × (1/0.20) = 5000 টকা।
      ইয়াত মুদ্ৰা গুণক (Money Multiplier) হ’ল 5।
2. প্ৰশ্ন: কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ মুদ্ৰা যোগান নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰিমাণবাচক আহিলাসমূহ কি কি? ব্যাখ্যা কৰা।
   উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় বেংকে মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰধান পৰিমাণবাচক আহিলাসমূহ হ’ল:
   1. বেংকৰ হাৰ (Bank Rate): যদি RBI-য়ে মুদ্ৰাস্ফীতি নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব বিচাৰে, তেন্তে ই বেংকৰ হাৰ বঢ়াই দিয়ে। ফলত বাণিজ্যিক বেংকৰ বাবে ঋণ লোৱা ব্যয়বহুল হয় আৰু সিহঁতেও নিজৰ ঋণৰ সুদৰ হাৰ বঢ়ায়। ইয়াৰ ফলত ঋণৰ চাহিদা কমি যায় আৰু মুদ্ৰাৰ যোগান সংকুচিত হয়। ইয়াৰ বিপৰীতটো মন্দাৱস্থাৰ সময়ত কৰা হয়।
   1. মুক্ত বজাৰৰ কাৰ্যকলাপ (Open Market Operations): মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সময়ত, RBI-য়ে চৰকাৰী ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰে। ইয়াৰ ফলত বাণিজ্যিক বেংকৰ হাতত থকা নগদ ধন কমি যায় আৰু সিহঁতৰ ঋণ দিয়াৰ ক্ষমতা হ্ৰাস পায়। মন্দাৱস্থাৰ সময়ত, RBI-য়ে ঋণপত্ৰ ক্ৰয় কৰি মুদ্ৰাৰ যোগান বঢ়ায়।
   1. নগদ সংৰক্ষিত অনুপাত (Cash Reserve Ratio – CRR): CRR বঢ়াই দিলে বাণিজ্যিক বেংকৰ হাতত ঋণ দিবলৈ থকা ধনৰ পৰিমাণ কমি যায়, যাৰ ফলত মুদ্ৰাৰ যোগান কমে। CRR কমাই দিলে মুদ্ৰাৰ যোগান বাঢ়ে।
3. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ কি কি? মুদ্ৰাই কেনেকৈ পণ্য বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাসমূহ আঁতৰ কৰিলে?
   উত্তৰ: মুদ্ৰাৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য হ’ল:
   1. বিনিময়ৰ মাধ্যম (Medium of Exchange): ই ক্ৰয়-বিক্ৰয় সহজ কৰি তোলে।
   1. মূল্যৰ ভঁৰাল (Store of Value): ই সম্পদ সঞ্চয় কৰাৰ সুবিধা দিয়ে।
   1. হিচাপৰ একক (Unit of Account): ই দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য জোখাৰ এক উমৈহতীয়া মাপকাঠী প্ৰদান কৰে।
   1. স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মান (Standard of Deferred Payment): ই ভৱিষ্যতৰ লেনদেন আৰু ঋণৰ হিচাপ সহজ কৰে।
      পণ্য বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধা দূৰীকৰণ:
   1. মুদ্ৰাই “অভাৱৰ দ্বৈত সংযোগ”ৰ সমস্যা দূৰ কৰে, কাৰণ এতিয়া বিক্ৰেতাই নিজৰ দ্ৰব্যৰ বিনিময়ত মুদ্ৰা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু সেই মুদ্ৰাৰে নিজৰ প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্য কিনিব পাৰে।
   1. মুদ্ৰা মূল্যৰ ভঁৰাল হোৱাৰ বাবে সম্পদ সঞ্চয় কৰা সহজ হৈ পৰে, যিটো ক্ষণস্থায়ী দ্ৰব্যৰ ক্ষেত্ৰত সম্ভৱ নাছিল।
   1. মুদ্ৰা হিচাপৰ একক হোৱাৰ বাবে সকলো দ্ৰব্যৰ মূল্য সহজে তুলনা কৰিব পৰা যায়।
4. প্ৰশ্ন: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ কি কি?
   উত্তৰ: ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ’ল:
   1. মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰা: দেশৰ কাগজী মুদ্ৰা ছপা আৰু প্ৰচলন কৰা।
   1. চৰকাৰৰ বেংক: কেন্দ্ৰীয় আৰু ৰাজ্য চৰকাৰৰ বেংকিং লেনদেন পৰিচালনা কৰা আৰু চৰকাৰক ঋণ দিয়া।
   1. বেংকসমূহৰ বেংক: বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ হিচাপ ৰখা, সিহঁতক ঋণ দিয়া আৰু সিহঁতৰ মাজত হোৱা লেনদেন নিষ্পত্তি কৰা।
   1. ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ: অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান আৰু ঋণৰ পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
   1. বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষক: দেশৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল সংৰক্ষণ আৰু পৰিচালনা কৰা।
5. প্ৰশ্ন: মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ লেনদেন আৰু কল্পনাপ্ৰসূত অভিপ্রায়ৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা।
   উত্তৰ:
   1. লেনদেনৰ অভিপ্রায় (Transaction Motive): দৈনন্দিন জীৱনত দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰিবলৈ মানুহে হাতত নগদ মুদ্ৰা ৰাখে। এই চাহিদা আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে; আয় বাঢ়িলে লেনদেনৰ চাহিদাও বাঢ়ে।
   1. কল্পনাপ্ৰসূত অভিপ্রায় (Speculative Motive): ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ বা ঋণপত্ৰৰ মূল্যৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জনৰ আশাত মানুহে মুদ্ৰা হাতত ৰাখে। এই চাহিদা সুদৰ হাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সুদৰ হাৰ কমিলে কল্পনাপ্ৰসূত চাহিদা বাঢ়ে আৰু সুদৰ হাৰ বাঢ়িলে ই কমে।

(ক) অতি চমু প্রশ্ন উত্তৰ: (মূল্যাংক-১)

১। বিনিময় প্রথা কি?
উত্তৰ : এবিধ পণ্যৰ সলনি আন এবিধ পণ্য গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাকে বিনিময় প্রথা বোলে।

২। মুদ্ৰাৰ লেন-দেনৰ চাহিদাৰ সমীকৰণ, MDT = K.T টোত, সোঁহাতে থকা ‘T’ য়ে কি সূচায়?
উত্তৰঃ এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত হোৱা মুঠ লেনদেনৰ মূল্যক সূচায়।

৩। মুদ্ৰাৰ চলনশীলতাৰ বেগ কি?
উত্তৰ : এক নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ মুদ্ৰাই এক নিৰ্দিষ্ট সময়ছোৱাৰ ভিতৰত যিমানবাৰ বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে কাৰ্য্য সম্পাদন কৰে, সেই সংখ্যাটোৱেই মুদ্ৰাৰ চলনশীলতাৰ বেগ।

৪। এজন মানুহে প্রতি মাহত 700 টকা উপাৰ্জন কৰে। তেওঁৰ গড় নগদ ধাৰণ উলিওৱা।
উত্তৰঃ মানুহজনৰ মাহিলি আয় =700 টকা।
গড় নগদ জমা হ’ল = (700 টকা +0) ÷ 2 = 350 টকা

৫। এজন ব্যক্তিৰ মুদ্ৰাৰ গড় লেন-দেনৰ চাহিদা কি?
উত্তৰ : মানুহ এজনৰ গড় লেন-দেনৰ চাহিদা হ’ল তেওঁৰ মাহিলি লেনদেন আধা ।

৬। শুদ্ধ বা অশুদ্ধ লিখা :
মুদ্ৰাৰ লেন-দেনৰ চাহিদা এখন অৰ্থনীতিৰ প্ৰকৃত আয় আৰু গড় দৰ স্তৰৰ লগত ধণাত্মক ভাবে জড়িত।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

৭। তাৰল্য ফান্দত, মুদ্ৰাৰ কল্পনা প্রসূত চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা কি?
উত্তৰঃ অসীম।

৮। “মুদ্ৰাৰ কল্পনা প্রসূত চাহিদা বজাৰৰ সুদৰ হাৰৰ লগত-(প্ৰত্যক্ষ/ঋণাত্মক) ভাৱে জড়িত।
উত্তৰ: ঋণাত্মক।

৯। এখন আধুনিক অর্থনীতিত, মানুহে মুদ্ৰা ৰাখে বহলভাৱে দুটা অভিপ্ৰায়ৰ বাবে। এটা হ’ল, লেনদেনৰ অভিপ্রায়, আনটো কি?
উত্তৰ: আনটো হ’ল- কল্পনাপ্রভূত অভিপ্রায়।

১০। ভাৰতত মুদ্ৰাগত নোট প্ৰৱৰ্ত্তন/প্রচলিত কৰা মুদ্ৰাগত কৰ্তৃত্বৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ৰিজাৰ্ভ বেংক।

১১। বাণিজ্যিক বেংকে RBI ৰ লগত ৰখা ৰিজাৰ্ভ কিয় ব্যয় বহুল।
উত্তৰ : কাৰণ বেংকসমূহে সিমান পৰিমাণৰ মুদ্ৰা সুদ অৰ্জন কৰা বিনিয়োগমূলক আঁচনিৰ বাবে দিব পাৰে।

১২। RBIই বাণিজ্যিক বেংকৰ পৰা ৰিজাৰ্ভ ৰখাটো কিয় প্রয়োজনীয়।
উত্তৰ : বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ সুৰক্ষিত আমানত অনুপাত সুচলভাৱে আগবঢ়াই নিবলৈ সেই বেংকসমূহৰ পৰা ৰিজাৰ্ভ ৰখাটো প্ৰয়োজনীয়।

১৩। নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত (CRR) কি ?
উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংক সমূহে নিজৰ জমাৰ বিপৰীতে কিমান অংশ কেন্দ্ৰীয় বেংকত জমা ৰাখে তাকেই নগদ জমাৰ অনুপাত বোলা হয়।

১৪। SLR (বিধিসম্মত তাৰল্য অনুপাত) কি?
উত্তৰঃ বিধিসন্মত তাল্য অনুপাত্‌ হ’ল সেইটো যিটো বেংকসমূহে সৰ্বমুঠ চাহিদা আৰু কাল আমানতৰ যিটো অংশ নগদ সদৃশ পৰিসম্পদৰ ৰূপত ৰাখিব লাগে।

১৫। বাণিজ্যিক বেংক ঋণৰ হাৰ কি?
উত্তৰ: যি সুদৰ হাৰত আমানতকাৰীক টকা দিয়া হয় তাকে বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণৰ হাৰ বোলে।

১৬। বাণিজ্যিক বেংকে এজন ব্যক্তিৰ ঋণৰ যোগ্যতা কিদৰে বিবেচনা কৰে।
উত্তৰঃ তেওঁৰ চলিত সম্পত্তি বা তেওঁ প্ৰদান কৰা আনুষংগিক পত্ৰ সংগ্ৰহৰ দ্বাৰা বিচাৰ কৰে।

১৭।  উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ সংজ্ঞা দিয়া ।
উত্তৰ : দেশৰ মুদ্ৰা কৰ্তৃপক্ষৰ সৰ্বমুঠ আর্থিক দায় (Liability) মুদ্ৰাৰ ভিত্তি হিচাপে বা প্ৰসাৰণ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্রা হিচাপে বিবেচিত হয়।

১৮। শুদ্ধ অংশটো বাছি উলিওৱাঃ
বাণিজ্যিক বেংকৰ যিটো অংশ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ লগত ৰখা হয় তাক কোৱা হয় ——।
(সংৰক্ষিত জমা অনুপাত/নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত/বিধিসম্মত তাৰল্য অনুপাত)
উত্তৰঃ নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত

১৯। শুদ্ধ বা অশুদ্ধ লিখা :
স্থায়ী জমা যাক সময়ভিত্তিক জমা বুলিও জনা যায়, পৰিপূৰ্ণতাৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় সীমা বা স্থিৰ সময় সীমা নাথাকে।
উত্তৰঃ অশুদ্ধ।

২০। খালী ঠাই পূৰ কৰা :
_____হ’ল আটাইতকৈ তাৰল্য সম্পদ, যি সকলোৰে দ্বাৰা সহজে গ্রহণযোগ্য।
উত্তৰঃ মুদ্রা।

২১। মুদ্ৰা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মুদ্ৰা বুলিলে বিনময়ৰ মাধ্যম হিচাবে ব্যৱহাৰ কৰা দ্ৰব্যৰ আৰু সেৱাৰ মূল্য নিৰ্দ্ধাৰণ কৰিব পৰা, জমা কৰি ৰখা দ্ৰব্যৰ মূল্য হিচাপে যি বস্তুক ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু যি বস্তু সকলোৰে গ্রহণযোগ্য তাকে মুদ্রা বোলে।

২২। শুদ্ধ-অশুদ্ধ বিচাৰ কৰা – মুদ্ৰা হিচাপৰ এক সুবিধাজনক একক’।
উত্তৰঃ শুদ্ধ।

২৩। মুদ্ৰাৰ ক্রয় ক্ষমতাৰ অৱনতি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ মূল্য হ্রাস হোৱাকে ক্রয় ক্ষমতাৰ অৱনতি বোলে।

২৪। তাৰল্য মুদ্ৰা বুলিলে কি বুজা ?
উত্তৰ : তৰল মুদ্ৰা হৈছে সেইবোৰ মুদ্ৰা যি বোৰক যিকোনো সময়ত অতি সহজে অন্য দ্রব্যলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।

২৫। সত্য নে অসত্য লিখা :
চাহিদা আমানতৰোৰ বৈধ মুদ্ৰা নহয় ৷
উত্তৰঃ সত্য।

২৬। প্রচলিত মুদ্রা আমানত অনুপাত নিৰ্ভৰ কৰা কাৰক এটাৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ চাহিদা আমানত।

২৭। তৰলতাৰ ফান্দত মুদ্ৰাৰ লাভকল্পী চাহিদাৰ স্থিতিস্থাপকতা কি?
উত্তৰ: অসীম।

২৮। সঠিক শব্দটো বাছনি কৰি খালী ঠাই পূৰ কৰা :
‘মুদ্ৰাৰ লাভকল্পী চাহিদা _____ (পোনপটীয়াকৈ, ওলোটাকৈ) সুতৰ বজাৰ হাৰৰ সৈতে সম্পর্কিত।
উত্তৰঃ ওলোটাকৈ।

২৯। এখন আধুনিক অৰ্থনীতিত জনসাধাৰণে মুদ্ৰা ৰাখে ব্যাপকভাবে দুটা অভিপ্রায়ত। এটা হ’ল লেনদেন অভিপ্ৰায় আৰু আনটো কি?
উত্তৰঃ কল্পনা প্রসূত অভিপ্রায়।

৩০। ভাৰতত প্ৰচলন মুদ্ৰা জাৰি কৰা বিত্তীয় প্ৰাধিকৰণটোৰ নাম কি ?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক।

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12

(খ) চমু প্রশ্ন উত্তৰ: (মূল্যাংক-৩)

১। ধৰা, কোনো মধ্যৱৰ্ত্তী প্রতিদান নিদিয়াকৈ এখন বেণ্ড তিনি বছৰৰ মূৰত 600 টকাৰ প্রতিশ্রুতি দিয়ে। যদি প্রতি বছৰত সুদৰ হাৰ 10% হয়, তেন্তে বণ্ডখনৰ দৰ কিমান?
উত্তৰ: যদি ঋণ পত্ৰই তিনি বছৰৰ অন্তত অন্তৱৰ্তীকালীন প্রতিদান নোহোৱাকৈ 600 টকা ওভতাই দিয়ে আৰু বছৰি সুদৰ হাৰ 10% হয়, তেনেহ’লে ঋণ পত্ৰখনৰ দাম হ’বঃ
প্ৰথম বছৰৰ সুদ হ’ব = 600 ×10/100 = 60 টকা
ঋণপত্ৰখনৰ দাম = 600-60=540 টকা

দ্বিতীয় বছৰৰ সুদ হ’ব = 540 × 10/100 = 54 টকা
ঋণ পত্ৰখনৰ দাম = 540-54=486 টকা
তৃতীয় বছৰৰ সুদ হ’ব = 486 × 10/100 = 48.6 টকা

ঋণ পত্ৰ এখনৰ দাম = 486-48.6 = 437.40 টকা

২। ধৰা এখন বস্তুৰ দাম 400 টকা আৰু প্ৰতি বছৰত প্ৰতিদানৰ হাৰ 51%। যদি কোনো মধ্যৱৰ্ত্তী প্রতিদান নাথাকে, তেন্তে দুবছৰৰ পিছত মুঠ প্রতিদান কিমান হ’ব?
উত্তৰ : ঋণপত্ৰ এখনৰ দাম = 400 টকা
বছৰি প্ৰতিদানৰ হাৰ = 5%
প্ৰথম বছৰত প্ৰতিদান = 400 x 5/100 = 20 টকা
মুঠ প্রতিদান হ’ব = 400 + 20 = 420 টকা
দ্বিতীয় বছৰত প্ৰতিদান = 420 x 5/100 = 21 টকা
দুবছৰৰ অন্তত মুঠ প্রতিদান হ’ব = 420 + 21 = 441 টকা

৩। চাহিদা আমানত আৰু সময় আমানতৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা। চাহিদা আমানত আইনগতভাৱে গ্রহণযোগ্য হয়নে বা বিহিত মুদ্রা হয়নে?
উত্তৰঃ পার্থক্যসমূহ : (ক) সময় আমানতৰ এটা নিৰ্দিষ্ট সময় থাকে। যেনে স্থায়ী বা ম্যাদী আমানত। কিন্তু চাহিদা আমানতৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময় নাথাকে।
(খ) সময় আমানতত জমাকাৰীয়ে নিজৰ প্ৰয়োজনমতে টকা উলিয়াব নোৱাৰে কিন্তু চাহিদা আমানতত জমাকাৰীয়ে চাহিদা অনুসৰি টকা উলিয়াব পাৰে।
(গ) সময় আমানতত চেকৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি কিন্তু চাহিদা আমানতত চেকৰ ব্যৱহাৰ আছে।
চাহিদা আমানত বিহিত মুদ্ৰা নহয় ।

৪। আদেশী মুদ্রা কি? ধাতু মুদ্ৰাবোৰ আদেশী মুদ্রা হয় নে?
উত্তৰঃ যি মুদ্ৰা চৰকাৰৰ আদেশত গ্ৰহণ কৰা হয়, সেই মুদ্রাই আদেশী মুদ্রা। এই মুদ্রাই চৰকাৰৰ ক্ষমতাৰ বলত সাধাৰণ গ্রহণযোগ্যতা লাভ কৰে। ধাতুমুদ্ৰাবোৰ আদেশী মুদ্রা হয় ।

৫। মুদ্ৰা আমানত অনুপাত কি ? উৎসৱৰ সময়ত ই কিয় বৃদ্ধি হয় ?
উত্তৰ : প্রচলিত মুদ্ৰা আমানত অনুপাত হ’ল জনসাধাৰণে নগদ ৰূপত হাতত ৰখা মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ আৰু বেংক আমনতত ৰখা মুদ্ৰাৰ পৰিমাণৰ অনুপাত ।
উৎসৱৰ সময়ত জনসাধাৰণে অতিৰিক্ত খৰচ পূৰাবৰ বাবে আমানতবোৰ নগদ মুদ্ৰালৈ ৰূপান্তৰিত কৰে। সেইবাবে প্রচলিত মুদ্ৰা আমানত অনুপাত বৃদ্ধি পায়।

৬। সংৰক্ষণ আমানত অনুপাত – ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰ : বেংকে জনসাধৰণৰ আমানতৰ এটা অংশ সংৰক্ষিত মুদ্ৰা হিচাপে নিজৰ হাতত ৰাখে আৰু বাকীখিনি বিভিন্ন বিনিয়োগমূলক আঁচনিত ঋণ প্ৰদান কৰে। সংৰক্ষিত মুদ্ৰাত দুটা বস্তু নিহিত হৈ থাকে— বেংকসমূহত থকা নগদ জমা মুদ্ৰা আৰু ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকত থকা বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ আমানতসমূহ। বেংকসমূহে এই সংৰক্ষিত মুদ্ৰা আমানতকাৰীৰ মুদ্ৰাৰ চাহিদা পূৰাবলৈ ব্যৱহাৰ কৰে। সংৰক্ষিত আমানত অনুপাত হ’ল বাণিজ্যিক বেংকসমূহে সংৰক্ষণত ৰখা মুঠ আমানতৰ সমানুপাত।

৭। RBI ৰ অস্ত্ৰ হিচাপে “বেংক হাৰ”ৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ : ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে বেংকৰ হাৰৰ সাল-সলনিৰ দ্বাৰা বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ সংৰক্ষিত জমা অনুপাতৰ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে, যদিহে বেংকসমূহে ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ ল’ব লগা হয়। ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ নিম্ন (বা উচ্চ) সুদৰ হাৰে বেংকসমূহক আমনতৰ অনুপাত সংৰক্ষণ কম (বা বেছি) ৰাখিবলৈ উৎসাহ দিয়ে । কিয়নো এনে অৱস্থাত ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ লোৱাটো আগতকৈ কম (অথবা বেছি) ব্যয়বহুল হয়। ফলত বেংকসমূহে ধাৰ লওঁতাক অথবা বিনিয়োগকাৰীৰ সৰহকৈ (বা কমকৈ) ঋণ দিবলৈ প্ৰস্তুত হয়। গতিকে ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ বেংক হাৰৰ ওপৰত, বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ প্ৰদানৰ পৰিমাণ নিৰ্ভৰ কৰে।

৮। বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ এখন আৰ্হিমূলক বেলেঞ্চ চীট দেখুওৱা।
উত্তৰঃ বাণিজ্যিক বেংকৰ বেলেঞ্চঞ্চীট (নমুনা উদ্বৃত্ব পত্র)

৯। মুদ্রাস্ফীতি কি?
উত্তৰ : মুদ্রাস্ফীতি হ’ল সামগ্ৰীৰ সাধাৰণ মূল্যাস্তৰ বৃদ্ধি হোৱা আৰু মুদ্ৰাৰ মূল্য হ্রাস পোৱা এটা অৱস্থা ৷ ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থা, মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি, কলা মুদ্ৰাৰ প্ৰকোপ, জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি, বর্ধিত বিনিয়োগ, চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি আদি চাহিদা ভিত্তিক আৰু সামগ্ৰীৰ মজুতকৰণ, প্রশাসনীয় দাম বৃদ্ধি, কৃষি সামগ্ৰীৰ উৎপাদন হ্রাস, পৰোক্ষ কৰ, মন্থৰ ঔদ্যোগিক উৎপাদন আদি যোগানভিত্তিক কাৰণবোৰৰ বাবে মুদ্রাস্ফীতি হয়।

১০। বিনিময় প্রথাৰ তিনিটা অসুবিধা লিখা।
উত্তৰ: অসুবিধা তিনিটা হ’ল:
(a) অভাৱৰ সামঞ্জ্যহীনতা, (b) মুদ্ৰাৰ সঠিক মাপ-কাঠিৰ অভাৱ, (c) সামগ্ৰীসমূহৰ সঞ্চয়ৰ ভড়ালৰ অভাৱ।

১১। মুঠ মুদ্ৰাগত সম্পদৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰঃ মুঠ মুদ্ৰাগত সম্পদ হ’ল যে যিকোনো দেশৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধিৰ প্ৰধান সপোন হিচাপে বিবেচনা কৰা মূলধন গঠন (বা বিনিয়োগ) সঞ্চয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। সঞ্চয়ে, বিনিয়োগৰ বাবে প্রয়োজনীয় মূলধন যোগান ধৰে, য’ত সঞ্চয় মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে কৰা হয় আৰু এইদৰে মুদ্ৰাগত সম্পদৰ সৃষ্টি হয়।

১২। চাহিদা আমানত আৰু সময় আমানতৰ ধাৰণা দুটা ব্যাখ্যা কৰা ৷
উত্তৰঃ চাহিদা আমানত হৈছে সেইবোৰ আমানত যিবোৰ জমাকাৰীয়ে যিকোনো সময়তে চেক বা আন উপায়েৰে উলিয়াব পাৰে। এই জমা চাহিদা অনুযায়ী পৰিশোধ কৰা হয় । সঞ্চয় আমানত হৈছে সেই আমানত য’ত এনে আমানতৰ পৰা দিনটোত বা এক নিৰ্দিষ্ট সময় পৰিসৰত কেইবাৰ ধন উঠাব পাৰি তাৰ উচ্চতম সীমা থাকে।

Class 12 Economics Chapter 3 Assamese Medium

১৩৷ ‘A’ অংশৰ লগত ‘B’ অংশ মিলোৱা :

উত্তৰ:

১৪। আধুনিক অর্থনীতিত মুদ্ৰাৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ ভূমিকা :
(ক) মুদ্রাই উপভোক্তাক ক্রয় কাৰ্য্যৰ ক্ষেত্ৰত স্বতন্ত্ৰতা প্ৰদান কৰে।
(খ) মুদ্রাই জাতীয় উৎপাদন বিভিন্ন উপাদানবিলাকৰ মাজত বিতৰণত সহায় কৰে।
(গ) মুদ্রাই উৎপাদনকাৰীক কি দ্রব্য উৎপাদন কৰিব আৰু কেনেকৈ উৎপাদন কৰিব আদি বিভিন্ন বিষয়সমূহৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণত সহায় কৰে।
(ঘ) চৰকাৰে মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে সকলো কৰ সংগ্ৰহ কৰে।

১৫। সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা আৰু বিস্তৃত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সংকীৰ্ণ মুদ্ৰাত কেৱল জনসাধাৰণৰ হাতত চলিত মুদ্ৰা থকা আৰু বেংকৰ চাহিদা আমানতৰ অন্তৰ্ভুক্ত। সংকীৰ্ণ মুদ্ৰা, মুদ্ৰাৰ বিনিময়ৰ মাধ্যম কাৰ্যটোৰ ভিত্তিত প্রতিষ্ঠিত। আনহাতে, বিস্তৃত মুদ্ৰাত চলিত মুদ্ৰা আৰু ভঙনীয়া পইচাৰ উপৰিও আন কিছুমানক মুদ্ৰাৰ যোগানত অৰ্ন্তভুক্ত কৰা হয় যিবোৰ উচ্চ তাৰল্য গুণসম্পন্ন আৰু যিবোৰক মূল্যৰ ভড়াল হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

১৭। মুদ্ৰাৰ যোগান নিৰ্ধাৰণকাৰী কাৰকৰোৰ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: কাৰকসমূহ :
(ক) উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্রা (H): ই হৈছে এখন দেশৰ মুদ্ৰা কৰ্তৃপক্ষৰ মুঠ মুদ্ৰাৰ যোগান। এই মুদ্রা চলনশীল মুদ্ৰা আৰু চৰকাৰৰ আমানত আৰু কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ সৈতে থকা বাণিজ্যিক বেংকৰ আমানত লৈ গঠিত। অর্থাৎ, উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা হৈছে, জনসাধাৰণে ৰখা চলনশীল মুদ্ৰা আৰু বেংকৰ নগদ সংৰক্ষণৰ যোগফল।

(খ) মুদ্ৰা গুণকৰ আকাৰ : ই হৈছে উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্রা বৃদ্ধিৰ ফলত হোৱা মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধিৰ মাত্ৰা। বেংকৰ নগদ বা সংৰক্ষণ আমানতৰ অনুপাত, যিটোৱে জনসাধাৰণৰ আমানত গুণক আৰু চলনশীল আমানতৰ অনুপাত নিৰ্দ্ধাৰণ কৰে, ইয়ে মুদ্ৰাৰ গুণকৰ পৰিসৰও নিৰ্দ্ধাৰণ কৰে।

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12

(গ) চমু প্রশ্ন উত্তৰ I প্ৰকাৰৰ : (মূল্যাংক -8)

১। মুদ্ৰাৰ কাৰ্য্যবোৰ কি ? বিনিময় প্রথাৰ অসুবিধাবোৰ মুদ্ৰাই কিদৰে আঁতৰ কৰিলে, ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : মুদ্ৰাই চাৰিবিধ কার্য সম্পাদন কৰে? সেইবোৰ হ’ল— (ক) মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম, (খ) মুদ্ৰা মূল্যৰ মাপকাঠী, (গ) মুদ্রা স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড, (ঘ) মুদ্ৰা মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ।

অভাৱৰ সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কাৰ্যকৰী নহয়। কিন্তু মুদ্ৰাৰ সহায়ত সংগতিবিহীন লেনাদেনা সম্ভৱ হয়। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰী সাঁচি থোৱাৰ ব্যৱস্থা নাই। কিন্তু মুদ্ৰাৰ বিনিময়ত এনেবোৰ সামগ্ৰী আহৰণ কৰিব পাৰি বাবে সামগ্ৰীৰ ৰূপত মুদ্ৰা জমা কৰি ৰাখিব পাৰি। মুদ্ৰা সকলোৰে বাবে গ্রহণযোগ্য। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰীসমূহ অনা-নিয়া কৰাত অসুবিধা। কিন্তু মুদ্রাই এনে অসুবিধা নোহোৱা কৰিছে। এনেদৰে বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাসমূহ মুদ্ৰাই নোহোৱা কৰিছে।

২। তাৰল্য ফান্দ কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : অর্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান বাঢ়িলে, সৰ্বসাধাৰণে এই অতিৰিক্ত মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে ঋণপত্র ক্রয় কৰে, তেন্তে ঋণপত্ৰ চাহিদা বৃদ্ধি হ’ব, দাম বাঢ়িব আৰু সুদৰ হাৰ কমিব। যদিহে বজাৰ সুদৰ হাৰ যথেষ্ট কম হয় আৰু প্ৰত্যেকেই আশা কৰিব যে ই ভৱিষ্যতে বাঢ়িব, কোনো লোকেই ঋণপত্র, কিনিবলৈ আগবাঢ়ি নাহিব। প্রত্যেকেই সম্পদবোৰ নগদ মুদ্ৰা ৰূপত ৰাখিব বিচাৰিব আৰু যদিহে দেশত
অতিৰিক্ত মুদ্ৰা প্ৰচলন কৰা হয় তেন্তে ঋণপত্ৰৰ চাহিদা বৃদ্ধি নহয় আৰু সুদৰ হাৰ সৰ্বনিম্ন হাৰৰ তললৈ হ্ৰাস নহয়। এনেকুৱা পৰিস্থিতিকে ‘তাৰল্য ফান্দ’ বোলে।

৩। মুদ্ৰাৰ কল্পনা প্রসূত অভিপ্ৰায় সুদৰ হাৰৰ লগত কিদৰে জড়িত?
উত্তৰ : লাভৰ কল্পনাপ্রসূত চাহিদাৰ অৰ্থনীতিবিদ কেইন্সে দেখুৱাইছে যে চলিত সুদৰ হাৰ আৰু ভৱিষ্যতে প্রত্যাশিত সুদৰ হাৰৰ সম্পৰ্কই নিৰ্ধাৰণ কৰিব যে ব্যক্তি এগৰাকীয়ে মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কিমান পৰিমাণৰ মুদ্ৰা আৰু ঋণপত্ৰ লগত ৰাখিব। সুদৰ হাৰ যিমানেই নিম্নগামী হ’ব, সিমানেই ব্যক্তিয়ে নিজৰ লগত অধিক পৰিমাণৰ মুদ্ৰা ৰাখিব, কল্পনাপ্রসূত চাহিদা বৃদ্ধি হ’ব। ইয়াৰ বিপৰীতে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ যেতিয়া ঊর্ধ্বগামী হ’ব, ব্যক্তিৰ তাৰল্য পছন্দ কমি যাব আৰু কল্পনাপ্রসূত চাহিদাও হ্রাস পাব। গতিকে কল্পনাপ্রসূত চাহিদা আৰু সুদৰ হাৰৰ সম্পৰ্ক বিপৰীতমুখী। অতি নিম্ন সুদৰ হাৰত মুদ্ৰাৰ কল্পনাপ্রসূত চাহিদা অসীম হয় আৰু ই ‘তাৰল্য ফান্দৰ’ সৃষ্টি। সুদৰ হাৰ আৰু তললৈ নানামে৷ সেইদৰে সৰ্বাধিক সুদৰ হাৰত কল্পনাপ্রসূত চাহিদা শূন্য হয়।

৪। আধুনিক অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ কাৰ্যাৱলীবোৰ লিখা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাই চাৰিবিধ কার্য সম্পাদন কৰে। সেইবোৰ হ’ল— (ক) মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম, (খ) মুদ্ৰা মূল্যৰ মাপকাঠী, (গ) মুদ্রা স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড, (ঘ) মুদ্ৰা মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ।

অভাৱৰ সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কাৰ্যকৰী নহয়। কিন্তু মুদ্ৰাৰ সহায়ত সংগতিবিহীন লেনাদেনা সম্ভৱ হয়। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰী সাঁচি থোৱাৰ ব্যৱস্থা নাই। কিন্তু মুদ্ৰাৰ বিনিময়ত এনেবোৰ সামগ্ৰী আহৰণ কৰিব পাৰি বাবে সামগ্ৰীৰ ৰূপত মুদ্ৰা জমা কৰি ৰাখিব পাৰি। মুদ্ৰা সকলোৰে বাবে গ্রহণযোগ্য। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰীসমূহ অনা-নিয়া কৰাত অসুবিধা। কিন্তু মুদ্রাই এনে অসুবিধা নোহোৱা কৰিছে। এনেদৰে বিনিময় প্রথাৰ অসুবিধাসমূহ মুদ্ৰাই নোহোৱা কৰিছে।

Class 12 Economics Chapter 3 Assamese Medium

৫। বিনিময় প্রথাৰ ওপৰত এটা টোকা লিখা।
উত্তৰ : এবিধ পণ্যৰ সলনি আন এবিধ পণ্য গ্রহণ কৰা ব্যৱস্থাকে বিনিময় প্রথা বোলে। অভাৱৰ সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কাৰ্যকৰী নহয়। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰী সঞ্চয় কৰি থোৱাৰ ব্যৱস্থাও নাছিল। ইয়াৰ উপৰি বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰীসমূহ অনা নিয়া কৰাত অসুবিধা হৈছিল। কিন্তু পৰৱৰ্তী সময়ত বিনিময় প্ৰথাৰ অসুবিধাবোৰ মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনে নোহোৱা কৰিছে।

৬। ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা ।
উত্তৰ : ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চৰকাৰৰ বেংক হিচাপে কাম কৰে। ই ৰাজ্যিক চৰকাৰসমূহৰো বেংক। চৰকাৰে যেতিয়া ইয়াৰ উপার্জিত কৰ ৰাজহৰ পৰা চৰকাৰৰ ঘাটি বাজেট পূৰাব নোৱাৰে, তেতিয়া নতুন মুদ্ৰা ছপা কৰে। অৱশ্যে এইদৰে মুদ্ৰা ছপোৱাৰ কোনো বৈধ ক্ষমতা চৰকাৰৰ নাই৷ সেয়েহে ই ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ ওচৰত চৰকাৰী ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা ধাৰ কৰে। ফলত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চৰকাৰলৈ মুদ্ৰা যোগান ধৰে। চৰকাৰে তেতিয়া এইখিনি মুদ্ৰাৰে ইয়াৰ খৰচসমূহ পৰিশোধ কৰে। এইদৰে চৰকাৰৰ দ্বাৰা ঘাটি বাজটেৰ বাবে বিত্ত যোগান ধৰাকে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ ঋণৰ জৰিয়তে ঘাটি বিত্তায়ন কৰা বুলি কোৱা হয়। ইয়াকে ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থা বোলে।

৭। RBIৰ অস্ত্ৰ হিচাপে “বেংক হাৰ”ৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰ : ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে বেংকৰ হাৰৰ সাল-সলনিৰ দ্বাৰা বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ সংৰক্ষিত জমা অনুপাতৰ পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে, যদিহে বেংকসমূহে ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ ল’ব লগা হয়। ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ নিম্ন (বা উচ্চ) সুদৰ হাৰে বেংকসমূহক আমনতৰ অনুপাত সংৰক্ষণ কম (বা বেছি) ৰাখিবলৈ উৎসাহ দিয়ে। কিয়নো এনে অৱস্থাত ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ লোৱাটো আগতকৈ কম (অথবা বেছি) ব্যয়বহুল হয়। ফলত বেংকসমূহে ধাৰ লওঁতাক অথবা বিনিয়োগকাৰীৰ সৰহকৈ (বা কমকৈ) ঋণ দিবলৈ প্ৰস্তুত হয়। গতিকে ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ বেংক হাৰৰ ওপৰত, বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ প্ৰদানৰ পৰিমাণ নিৰ্ভৰ কৰে।

৮। এখন অৰ্থনীতিৰ মুদ্ৰা যোগানৰ গুণক প্ৰক্ৰিয়াৰ বৰ্ণনা দিয়া ।
উত্তৰ: ব্যৱসায়িক বেংকসমূহে মুদ্রা গুণক প্রক্রিয়াৰে মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰে। মুদ্ৰা আমানত অনুপাত, সংৰক্ষণ আমানত অনুপাত, প্ৰসাৰণ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা এই তিনিটাৰ আধাৰত ব্যৱসায়িক বেংকসমূহৰ মুদ্ৰা সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। মুদ্ৰা গুণক প্ৰক্ৰিয়াটো এটা উদাহৰণৰ সহায়ত ব্যাখ্যা কৰিব পাৰি। ধৰা হ’ল এজন সঞ্চয়কাৰীয়ে ‘ক’ বেংকত 1000 টকা জমা দিয়ে। 1000 টকা ‘ক’ বেংকৰ নিষ্ক্রিয় আমানত হ’ব। ধৰা হ’ল এই আমানত 20 শতাংশ বেংকে নিজৰ লগত ৰাখিব পাৰে। ‘ক’ বেংকে 20 শতাংশ অর্থাৎ 200 টকা নিজৰ লগত ৰাখি বাকী 800 টকা ঋণ হিচাপে আগ বঢ়াব পাৰে। এতিয়া বেংক ‘ক’ৰ পৰা ঋণ লোৱা ব্যক্তিজনে (800 টকা) চেকখন আন এজন ব্যক্তিক দিলে। এই দ্বিতীয়জন ব্যক্তিয়ে চেকখন বেংক ‘খ’ত জমা দিলে। বেংক ‘খ’ৰ বাবে ৪০০ টকা প্রাথমিক আমানত। বেংক ‘খ’য়ো 20 শতাংশ অর্থাৎ 160 টকা জমা ৰাখি বাকী 640 টকা ঋণ হিচাপে আগবঢ়ায়। বেংক ‘খ’ৰ ঋণদাতাই 640 টকা তৃতীয় এজন ব্যক্তিক দিলে। তৃতীয়জন ব্যক্তিয়ে বেংক ‘গ’ত জমা দিলে।

এইদৰে বেংক ‘ঘ’, ‘ঙ’, ‘চ’ ইত্যাদিৰ মাজত 800 টকা ভাগ হৈ নোযোৱা পর্যন্ত ঋণ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো চলি থাকিব। এইদৰে মুঠ আমানতৰ পৰিমাণ হ’বগৈ প্ৰথম 1000+ 800+640 + ….. = 5000 টকা অর্থাৎ মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ 5 গুণ বৃদ্ধি হ’ল। এই প্ৰক্ৰিয়াটোকে গুণিত ঋণ সৃষ্টিৰ প্ৰক্ৰিয়া বোলে ৷ এনেদৰে মুদ্ৰা গুণক প্ৰক্ৰিয়াৰে মুদ্ৰা সৃষ্টি হয়।

Class 12 Economics Chapter 3 Assamese Medium

৯। RBI ৰ কাৰ্য্যসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ কাৰ্যবোৰ হ’ল—
(i) নোট ছপা: ৰিজাৰ্ভ বেংক হ’ল দেশৰ মুদ্ৰা যোগানৰ প্ৰধান উৎস। ৰিজাৰ্ভ বেংকে কাগজৰ মুদ্ৰা ছপা কৰোতে মূল্যবান সম্পত্তি সংস্থিতি ৰাখিব লাগে। ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংকে তাৰ বাবে এটা নির্দিষ্ট পৰিমাণৰ সোণ, বিদেশী ঋণপত্র জমা ৰাখিব লাগে।

(ii) মুৰব্বী বেংক : দেশৰ বাণিজ্যিক বেংকবোৰে নিজৰ জমাধনৰ এটা অনুপাত ৰিজাৰ্ভ বেংকত জমা ৰাখিব লাগে। ক্লিয়াৰিং বেংক হিচাপে ৰিজাৰ্ভ বেংকে অন্যান্য বেংকৰ লেনদেন পৰিশোধ কৰিব পাৰে। ই বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ সৰ্বশেষ স্তৰৰ ঋণদাতা।

(iii) চৰকাৰৰ বেংক: সকলোবোৰ চৰকাৰী বিভাগ আৰু অনুষ্ঠানৰ হিচাপ-নিকাচ ৰিজাৰ্ভ বেংকত থাকে। ই চৰকাৰৰ পৰা জমা গ্ৰহণ কৰে, বিত্ত যোগান ধৰে। বাজেট ঘাটি পূৰ্ণত ই চৰকাৰক সহায় কৰে। প্ৰয়োজন হ’লৈ ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে বাজেটৰ ঘাটি পূৰ কৰে।

(iv) ঋণ নিয়ন্ত্রণ : বাণিজ্যিক বেংকবোৰে জনসাধাৰণক দিয়া ঋণ ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংকে নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই নিয়ন্ত্রণ পদ্ধতিক পৰিমাণগত ঋণ নিয়ন্ত্রণ পদ্ধতি আৰু গুণগত ঋণ নিয়ন্ত্রণ পদ্ধতি এই দুভাগত ভাগ কৰিব পাৰি।

(v) বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ৰক্ষক : ভাৰতৰ ৰিজাৰ্ভ বেংক বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভঁৰাল। দেশীয় মুদ্ৰাৰ সৈতে বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰণ কৰে এই ৰিজাৰ্ভ বেংকে।
(vi) তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰকাশ : দেশৰ অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰৰ বিভিন্ন তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰকাশ কৰাটোও ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য। দেশৰ উৎপাদন, বিতৰণ, মুদ্ৰা, ঋণ, আমদানি, ৰপ্তানি, জাতীয় আয় আদি বিষয়ক পাৰিসাংখীয় তথ্য সংগ্ৰহ আৰু প্ৰকাশ কৰাটো ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ কাম।

১০। বাণিজ্যিক বেংকে মুদ্রা সৃষ্টি কৰিব পাৰেনে?
উত্তৰ : বাণিজ্যিক বেংকে মুদ্রা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। কিন্তু কেৱল এটা ব্যৱসায়িক বেংকে মুদ্রা সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰে। মুদ্ৰাৰ সৃষ্টিৰ সৈতে সমগ্ৰ ব্যৱসায়িক বেংক ব্যৱস্থা জড়িত হৈ থাকে।

প্রথমতে, বাণিজ্যিক বেংকে ঋণ প্ৰদানৰ জৰিয়তে মুদ্রা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। ই গ্ৰাহকক ঋণ প্ৰদানৰ জৰিয়তে চাহিদা আমানতৰ সৃষ্টি কৰে। বেংকে সংগৃহীত সঞ্চয়ৰ এটা অংশ নিজৰ হাতত ৰাখি বাকীখিনি ঋণ হিচাপে আগবঢ়ায়। ঋণ লওঁতাই আকৌ অন্য বেংকত চেকৰ মাধ্যমত পোৱা ঋণ দাখিল কৰে। সেই বেংকে আকৌ এটা অংশ নিজৰ হাতত ৰাখি বাকীখিনি ঋণ হিচাপে আগবঢ়ায়। এনেদৰে ঋণ প্ৰক্ৰিয়া চলি থাকিব আৰু মুদ্রা বা ঋণ সৃষ্টি হ’ব।

দ্বিতীয়তে, বাণিজ্যিক বেংকে বন্ধকীৰ (securities) বিপৰীতে বিনিয়োগ কৰি মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰিব পাৰে। বেংকে বন্ধকী ক্রয় কৰোতে বিক্ৰেতাক চেকৰ জৰিয়তে পৰিশোধ কৰে। চেকখন অন্য বেংকত জমা দিয়া হয় আৰু জমাকাৰীৰ বিপৰীতে আমানতৰ সৃষ্টি হয়। এনেদৰে বাণিজ্যিক বেংকসমূহে ঋণ মুদ্রা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।

১১। “এখন অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগানৰ পৰিবৰ্তনৰ বাবে RBI য়ে দায়িত্বশীল।”—উক্ত কথাষাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাম হ’ল যোগান নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। ই অর্থনীতিখনত উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি বা হ্রাস কৰে, ব্যৱসায়িক বেংকৰ কাৰণে ঋণ সৃষ্টিৰ উৎসাহজনক বা নিৰাশাজনক পৰিবেশৰ সৃষ্টি কৰে। RBI য়ে খোলা বজাৰ প্ৰক্ৰিয়াৰে অৰ্থনীতিত উচ্চ ক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰিবৰ উদ্দেশ্যে মুকলি বজাৰত ঋণপত্ৰ ক্ৰয়ৰ ব্যৱস্থা কৰে। আকৌ যদি অর্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান হ্রাস কৰিব বিচাৰে তেন্তে ই মুকলি বজাৰত ঋণপত্র বিক্ৰীৰ ব্যৱস্থা কৰিব। RBI য়ে বেংকৰ হাৰ হ্ৰাস কৰিলে বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কম সুদৰ হাৰত ঋণ সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে আৰু তেওঁলোকৰ পুঁজিৰ বৃহৎ অংশ ঋণ দিয়াৰ ব্যৱস্থা কৰে, ফলত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি হয়।

সেইদৰে ‘বেংক হাৰ’ বৃদ্ধি হ’লে মুদ্ৰাৰ যোগান হ্রাস পায়। মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে RBI য়ে ইয়াৰ নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত হ্রাস কৰে আৰু মুদ্ৰাৰ যোগান হ্রাস কৰাৰ বাবে ই নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত বৃদ্ধি কৰে। RBI য়ে জামিনৰ ওপৰত নিয়ন্ত্রণ, উপভোগ্য ঋণ নিয়ন্ত্ৰণৰ জৰিয়তেও মুদ্ৰাৰ যোগান পৰিৱৰ্তন কৰিব পাৰে। ঋণৰ ৰেচনিং ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে ই কোনো বিশেষ বেংকৰ পুনৰ ভাট্টাৰ সুবিধা কৰি দিব পাৰে অথবা বাণিজ্যিক বেংকৰ হাতত থাকিবলগীয়া পুঁজিৰ পৰিমাণৰ সৰ্বোচ্চ সীমা নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়ে। এনেদৰে RBI য়ে প্রত্যক্ষভাৱে বা বাণিজ্যিক বেংকৰ জৰিয়তে মুদ্ৰাৰ যোগানৰ হ্ৰাস-বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

Class 12 Economics Chapter 3 Assamese Medium

১২। “শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা” হিচাপে RBI ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : ভাৰতীয় মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত ৰিজাৰ্ভ বেংক ব্যৱসায়িক বেংকসমূহৰ বাবে জামিনদাৰ বা প্রতিভূ। যি অৱস্থাত ব্যৱসায়িক বেংকৰ পৰা ঋণ হিচাপে আমানত ওলাই যোৱাৰ পিছত বেংকটোৰ তাৰল্য অৱস্থাৰ অৱনতি ঘটে অর্থাৎ বেংকটোৱে আমানতকাৰীসকলক সঞ্চয় ঘূৰাই দিয়াত অসুবিধাৰ সন্মুখীন হয় তেতিয়া ৰিজাৰ্ভ বেংকে বেংকটোলৈ ঋণ আগবঢ়ায়। এনেদৰে বেংকৰ আমানতকাৰীসকলে সঞ্চয় বেংকৰ পৰা উলিয়াই অনাটো নিশ্চিত হৈ পৰে।

গতিকে ৰেজাৰ্ভ বেংক বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ ত্ৰাণকৰ্তা। অৱশ্যে বিপদগ্রস্ত বেংক এটাই পোনতে RBIৰ পৰা ঋণ নলয়। অন্য বেংকৰ পৰা ধাৰৰ ব্যৱস্থা কৰিব নোৱাৰিলেহে ই RBIৰ পৰা ঋণ বিচাৰিব। গতিকে ৰিজাৰ্ভ বেংকক বেংকসমূহৰ ‘শেষ পৰ্যায়ৰ ঋণদাতা’ হিচাপে গণ্য কৰা হয়।

১৩। ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থাৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চৰকাৰৰ বেংক হিচাপে কাম কৰে। ই ৰাজ্যিক চৰকাৰসমূহৰো বেংক। চৰকাৰে যেতিয়া ইয়াৰ উপার্জিত কৰ ৰাজহৰ পৰা চৰকাৰৰ ঘাটি বাজেট পূৰাব নোৱাৰে, তেতিয়া নতুন মুদ্রা ছপা কৰে। অৱশ্যে এইদৰে মুদ্ৰা ছপোৱাৰ কোনো বৈধ ক্ষমতা চৰকাৰৰ নাই। সেয়েহে ই ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ ওচৰত চৰকাৰী ঋণপত্ৰ বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা ধাৰ কৰে। ফলত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে চৰকাৰলৈ মুদ্ৰা যোগান ধৰে। চৰকাৰে তেতিয়া এইখিনি মুদ্ৰাৰে ইয়াৰ খৰচসমূহ পৰিশোধ কৰে। এইদৰে চৰকাৰৰ দ্বাৰা ঘাটি বাজটেৰ বাবে বিত্ত যোগান ধৰাকে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ ঋণৰ জৰিয়তে ঘাটি বিত্তায়ন কৰা বুলি কোৱা হয়। ইয়াকে ঘাটি বিত্তীয় ব্যৱস্থা বোলে।

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12

১৪। RBI য়ে ব্যৱহাৰ কৰা মুদ্ৰাগত নীতিৰ কৌশলসমূহ কি কি? ইয়াৰে যিকোনো দুটাৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ মৌদ্রিক নীতিৰ আহিলাসমূহ হ’ল—
(1) মুক্ত বজাৰত ঋণপত্ৰৰ ক্রয়-বিক্রয় (Open market operation)
(2) বেংকৰ হাৰ নীতি (Bank rate policy)
(3) প্রয়োজনীয় সংৰক্ষণৰ পৰিৱৰ্তন (Varying reserve requirments)

(1) বেংকৰ হাৰ নীতিঃ যি সুদৰ হাৰত বাণিজ্যিক বেংকবিলাকে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ পৰা ঋণ সংগ্ৰহ কৰে, সেই সুদৰ হাৰকেই বেংক হাৰ বোলে। ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ নিম্ন (অথবা উচ্চ) সুদৰ হাৰে বেংকসমূহক আমানতৰ অনুপাত সংৰক্ষণ কম (বা বেছি) ৰাখিবলৈ উৎসাহ দিয়ে, কিয়নো এনে অৱস্থাত ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ পৰা ঋণ লোৱাটো আগতকৈ কম (অথবা বেছি) ব্যয়বহুল হয়। ফলস্বৰূপে বেংকসমূহে ধাৰ লওঁতাক অথবা বিনিয়োগকাৰীক সৰহকৈ (অথবা কমকৈ) ঋণ দিবলৈ প্ৰস্তুত হয়। ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ বেংক হাৰৰ ওপৰত, বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ প্ৰদানৰ পৰিমাণ নিৰ্ভৰ কৰে।

(2) প্ৰয়োজনীয় সংৰক্ষণৰ পৰিৱৰ্তন : নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত আৰু বিধিগত তাৰল্য অনুপাতে সংৰক্ষিত আমানতৰ অনুপাতৰ নিৰ্দেশিত পন্থাৰে কাম কৰে। নগদ সংৰক্ষণ অনুপাত অথবা বিধিগত তাৰল্য অনুপাতৰ মূল্য বৃদ্ধিয়ে (বা হ্ৰাস) সংৰক্ষণ আমানত অনুপাতত মুদ্ৰা বৃদ্ধিত (হ্ৰাসত) সহায় কৰে আৰু সেয়েহে ঠিক এনেদৰে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগন আৰু মুদ্ৰা গুণকৰ মূল্য হ্রাস (বা বৃদ্ধি) কৰে।

১৫। মুদ্ৰাৰ কাৰ্যবোৰ কি ? বিনিময় প্রথাৰ অসুবিধাবোৰ মুদ্ৰাই কিদৰে আঁতৰ কৰিলে, ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মুদ্ৰাই চাৰিবিধ কার্য সম্পাদন কৰে? সেইবোৰ হ’ল – (ক) মুদ্রা বিনিময়ৰ মাধ্যম, (খ) মুদ্ৰা মূল্যৰ মাপকাঠী, (গ) মুদ্রা স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ড, (ঘ) মুদ্ৰা মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ। অভাৱৰ সংগতি নাথাকিলে বিনিময় প্রথা কাৰ্যকৰী নহয়। কিন্তু মুদ্ৰাৰ সহায়ত সংগতিবিহীন লেনাদেনা সম্ভৱ হয়। বিনিময় প্রথাত সামগ্ৰী সাঁচি থোৱাৰ ব্যৱস্থা নাই। কিন্তু মুদ্ৰাৰ বিনিময়ত এনেবোৰ সামগ্ৰী আহৰণ কৰিব পাৰি বাবে সামগ্ৰীৰ ৰূপত মুদ্ৰা জমা কৰি ৰাখিব পাৰি। মুদ্রা সকলোৰে বাবে গ্রহণযোগ্য। বিনিময় প্রথাত সামগ্রীসমূহ অনা-নিয়া কৰাত অসুবিধা। কিন্তু মুদ্ৰাই এনে অসুবিধা নোহোৱা কৰিছে। এনেদৰে বিনিময় প্রথাৰ অসুবিধাসমূহ মুদ্ৰাই নোহোৱা কৰিছে।

১৬। আধুনিক অর্থনীতিত মুদ্ৰাৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ : আধুনিক অৰ্থনীতিত মূদ্ৰাৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ মুদ্ৰাৰ আৱিস্কাৰ আধুনিক যুগৰ আৱিস্কাৰ সমূহৰ ভিতৰত অতি উল্লেখযোগ্য আৰু সহ্য আৱিস্কাৰ হিচাপে পৰিগণিত হৈছে। মুদ্ৰাৰ আৱিস্কাৰ মানৱ জিৱনৰ বহুতো জটিল সমস্যাৰ সমাধান উলিয়ালে। সভ্যতাৰ ক্ৰম বিকাশৰ লগে লগে বিনিময় প্রথাত নানা অসুবিধাই দেখা দিলে। মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন বহুতো জটিলতাৰে ভৰি পৰিল এনে সময়ত মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনৰ জৰিয়তে জটিল সমস্যা সমূহৰ সমাধান বিচাৰি পোৱা গ’ল। বিনিময় ব্যৱস্থাত মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে অতি সহজে দ্ৰব্যৰ ক্রয় বিক্রয় সম্ভৱপৰ হৈ উঠিল। সম্পদ মূল্য নিৰ্দ্ধাৰণ তথা ভৱিষ্যতৰ কাৰণে জমা ৰখাৰ ক্ষেত্ৰতো মানুহে মুদ্ৰাৰ প্ৰচলন কৰা হ’ল। এনে হোৱাত ব্যাৱসায় বাণিজ্য এক নতুন ৰূপ ললে। পৃথিৱীৰ সকলো দেশত মুদ্ৰাৰ প্ৰচলনে আন্তৰাষ্ট্ৰিয় বাণিজ্যক সম্পর্ক গঢ়ি তোলাত সহায় কৰিলে। অর্থনৈতিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত মুদ্ৰাৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। সম্পদ আহৰণ তথা সম্পদ সঞ্চয় ব্যৱস্থা মুদ্ৰাৰ মাধ্যমত সম্ভৱপৰ হৈ পৰিল।

মুদ্ৰা সংগ্ৰহ তথা সঞ্চয়ৰ জৰিয়তে ভৱিষ্যত জীৱনৰ নিৰাপত্তা সু-নিশ্চিত হৈ পৰিল। মুদ্ৰা হস্তান্তৰ যোগ্য। মুদ্ৰা কোনো এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ অতি সহজে অনা-নিয়া কৰিব পাৰি। হস্তান্তৰ যোগ্যতা থকাৰ কাৰণে যিকোনো ঠাইত যিকোনো সময়ত অতি সহজ মানুহে যাতায়ত তথা ব্যাৱসায় বাণিজ্য গঢ়ি তুলিব পাৰিছে । নিৰাত্তাৰ ফালৰ পৰাও মুদ্ৰা একমাত্র নিৰাপদ সম্পদ বুলিব পাৰি। মুদ্ৰাই শ্রম বিভাজনৰ ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰি উৎপাদনৰ পৰিমাণ বৃদ্ধিত সহায় কৰিছে। মূলধন গঠন ঋণ প্ৰদান তথা উপাদানৰ চলনশীলতা বৃদ্ধি কৰাত মুদ্ৰাই সহায় কৰিছে। মুদ্ৰাৰ জৰিয়তে চৰকাৰী আয় ব্যয় চৰকাৰী ঋণ ইত্যাদিসমূহ সফল ৰূপত ব্যৱহাৰ হেৱাত সহায় কৰিছে। অর্থনৈতিক স্থিতাৱস্থা তথা অর্থনৈতিক বিকাশৰ ক্ষেত্ৰত দেশ এখনত মুদ্ৰাই গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰি আহিছে।

মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থা Class 12

১৭। মুদ্ৰাৰ চাহিদা মানে কি ? মুদ্ৰাৰ চাহিদা কিদৰে সুদৰ হাৰৰ সৈতে জড়িত ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মুদ্ৰাৰ চাহিদা হৈছে তাৰল্যতাৰ চাহিদা অৰ্থাৎ নগদ হিচাপে ৰখাৰ চাহিদা। মুদ্ৰাৰ মুঠ চাহিদা দুটা প্রধান অভিপ্ৰায়ৰ পৰা সৃষ্টি হয় – লেনদেন অভিপ্ৰায় আৰু কল্পনাপ্রসূত অভিপ্রায়।
–
১৮। তাৰল্য ফান্দ কি ? সুদৰ হাৰ কিদৰে ঋণ পত্ৰৰ দৰৰ সৈতে জড়িত লিখা।
উত্তৰঃ তাৰল্য ফান্দ হৈছে সুদৰ হাৰৰ অতি নিম্নস্তৰৰ এক অৱস্থা য’ত জনসাধাৰণে যোগান ধৰা মুদ্ৰা সাঁচি ৰাখিব বিচাৰে এইটো আশাত যাতে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ বৃদ্ধি হ’ব আৰু চুক্তিপত্ৰৰ দাম কমিব।

বজাৰ সুদৰ হাৰ আৰু ঋণপত্ৰৰ দৰৰ মাজত বিপৰীতমুখী সম্পর্ক বিদ্যমান। ধৰা হ’ল, 1000 টকাৰ এখন ঋণপত্ৰই বছৰেকত 100 টকা দিয়ে, অর্থাৎ 10% সুদৰ হাৰত। ধৰা হ’ল, সঞ্চয় বেংক হিচাপত সুদৰ হাৰ 10% ৰ পৰা ৪% লৈ কমি আহিল। এতিয়া এটা প্রশ্ন হ’ল কিমান টকাৰ বিনিময়ত সঞ্চয় বেংক হিচাপত এবছৰৰ অন্তত 100 টকা পোৱা যাব। গণনাৰ পৰা দেখা গৈছে যে 1250 টকাই 100 টকা লাভ দিব। কিন্তু চুক্তিপত্ৰৰ বিক্রেতাই একে পৰিমাণ (100 টকা) কেৱল 1000 টকাতে আগবঢ়াইছে। গতিকে, বজাৰ সুদৰ হাৰ হ্ৰাসৰ ফলস্বৰূপে ঋণপত্ৰৰ দৰ 1000 টকাৰ পৰা 1250 টকালৈ বৃদ্ধি পায়। তেন্তে ঋণপত্ৰৰ দৰে 1000 টকাৰ পৰা 800 টকালৈ কমি আহিব। 800 টকা ঋণপত্ৰৰ দামে এতিয়া সমান পৰিমাণৰ অৰ্থাৎ 100 টকা লাভ দিব। ইয়ে সুদৰ হাৰ আৰু ঋণপত্ৰৰ দৰৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক দেখুওৱায়।

১৯। ভাৰতৰ মৌদ্রিক কর্তৃপক্ষ হিচাপে ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰধান ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকৰ প্ৰধান ভূমিকাসমূহ হ’ল – ই হৈছে মুদ্ৰা আৰু বেংক ব্যৱস্থাৰ শীৰ্ষ স্থানীয় অনুষ্ঠান। ই সমগ্ৰ বেংক ব্যৱস্থাক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
(খ) ই হৈছে বিনা লাভৰ উদ্দেশ্য পৰিচালিত অনুষ্ঠান। ই জনসাধাৰণৰ উদ্দেশ্যত কাম
(গ) কেন্দ্ৰীয় বেংক চৰকাৰৰ বেংক আৰু ই চৰকাৰী মালিকীস্বত্বৰ অনুষ্ঠান।
(ঘ) মুদ্ৰা ছপাৰ ক্ষেত্ৰত কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ একচেটিয়া অধিকাৰ থাকে৷