অধ্যায় ১: অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Full Exercise Q&A)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: লৰ্ড কাৰ্জনৰ শাসনকালত।
২। ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ চনৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে।
৩। বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ চনৰ ৭ জুলাই তাৰিখে দিনাজপুৰৰ মহাৰাজৰ পৌৰোহিত্যত বহা এখন ৰাজহুৱা সভাত। (টোকা: ৭ আগষ্টত কলিকতাৰ টাউন হলৰ সভাতো এই প্ৰস্তাৱ আনুষ্ঠানিকভাৱে গ্ৰহণ কৰা হৈছিল)।
৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কোনে কৰিছিল?
উত্তৰ: ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই।
৫। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৬ চনৰ ১৫ আগষ্টত।
৬। ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্ৰতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰ: আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।
৭। কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিবেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰোহিত্যত (১৯০৬ চনৰ কলিকতা অধিবেশন)।
৮। বংগদেশৰ একত্ৰীকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন :
১। বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল হ’ল— ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী।
২। বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য কেৱল প্ৰশাসনিক সুবিধা নাছিল, বৰঞ্চ ইয়াৰ আঁৰত গভীৰ ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য আছিল। সেইবোৰ হ’ল—
(ক) বংগদেশৰ হিন্দু আৰু মুছলমানসকলৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰি ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দুৰ্বল কৰা।
(খ) বঙালী ভাষীসকলক সংখ্যালঘু কৰি তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক প্ৰভাৱ হ্ৰাস কৰা।
(গ) মুছলমানসকলক বিশেষ সুবিধাৰ প্ৰলোভন দি ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি আনুগত্য বৃদ্ধি কৰা।
৩। বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ প্ৰতিবাদত গঢ়ি উঠা আন্দোলনে বিদেশী বস্তু বৰ্জন কৰি দেশীয় বা স্বদেশী বস্তু ব্যৱহাৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। এই আন্দোলনৰ মূল মন্ত্ৰ আছিল ‘স্বদেশী’ অৰ্থাৎ নিজ দেশৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰসাৰ। যিহেতু এই আন্দোলনে দেশৰ অৰ্থনীতি, শিক্ষা আৰু সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত স্বদেশী ভাৱধাৰাক প্ৰসাৰিত কৰিছিল, সেয়েহে ইয়াক ‘স্বদেশী আন্দোলন’ বুলি কোৱা হয়।
৪। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনে ভাৰতৰ জাতীয় শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰধান বৰঙণিবোৰ হ’ল—
(ক) ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ অধীনস্থ শিক্ষা ব্যৱস্থা বৰ্জন কৰি দেশীয় আৰ্হিৰ শিক্ষা প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ি তোলা হৈছিল।
(খ) ১৯০৬ চনৰ ১৫ আগষ্টত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ (National Council of Education) গঠন কৰা হৈছিল।
(গ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ শান্তিনিকেতনৰ আৰ্হিত ‘বেংগল নেচনেল কলেজ’ আৰু বহুতো জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপন কৰা হৈছিল।
(ঘ) কাৰিকৰী শিক্ষাৰ বাবে ‘বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট’ প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।
৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশৰ জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ ফলত দেশীয় শিল্পৰ অভূতপূৰ্ব বিকাশ ঘটিছিল—
(ক) স্বদেশী বস্ত্ৰৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাত বহুতো কাপোৰৰ কল আৰু তাঁত শিল্প গঢ়ি উঠিছিল।
(খ) আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ে ‘বেংগল কেমিকেলছ’ স্থাপন কৰি দেশীয় ঔষধ আৰু ৰাসায়নিক দ্ৰব্য উৎপাদন আৰম্ভ কৰিছিল।
(গ) চাবোন, চেনি, নিমখ, জুইশলা আদি উৎপাদনৰ বাবে সৰু-বৰ বহুতো কাৰখানা স্থাপিত হৈছিল।
(ঘ) স্বদেশী মূলধনেৰে ‘বেংগল লক্ষ্মী কটন মিল’, ‘টাটা আইৰন এণ্ড ষ্টিল’ আদিৰ দৰে বৃহৎ উদ্যোগৰ ভেটি স্থাপন হৈছিল।
৬। স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কঠোৰ হাতেৰে আন্দোলন দমন কৰিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল—
(ক) চৰকাৰে ‘কাৰ্লাইল চাৰ্কুলাৰ’ জাৰি কৰি ছাত্ৰসকলক আন্দোলনত অংশগ্ৰহণ কৰাত বাধা দিছিল।
(খ) ৰাজহুৱা সভা-সমিতি নিষিদ্ধ কৰা হৈছিল আৰু ‘বন্দে মাতৰম’ ধ্বনি দিয়াটো অপৰাধ বুলি গণ্য কৰা হৈছিল।
(গ) আন্দোলনকাৰীৰ ওপৰত লাঠী চালনা, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু কাৰাদণ্ড বিহা হৈছিল।
(ঘ) সংবাদপত্ৰৰ স্বাধীনতা খৰ্ব কৰিবলৈ বিভিন্ন দমনমূলক আইন প্ৰণয়ন কৰা হৈছিল।
৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল হ’ল—
(ক) ভাৰতীয়সকলৰ মাজত জাতীয় চেতনা আৰু দেশপ্ৰেমৰ ভাব বৃদ্ধি পাইছিল।
(খ) বিদেশী বস্তু বৰ্জনৰ ফলত ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিৰ ক্ষতি হৈছিল আৰু দেশীয় শিল্পৰ বিকাশ ঘটিছিল।
(গ) এই আন্দোলনৰ ফলত অৱশেষত ১৯১১ চনত ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বংগ বিভাজন ৰদ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান হ’ল—
(ক) ই ভাৰতীয় স্বাধীনতা সংগ্ৰামক এক গণ-আন্দোলনৰ ৰূপ দিছিল।
(খ) জাতীয় শিক্ষা আৰু সাহিত্য-সংস্কৃতিৰ ক্ষেত্ৰত এক নৱজাগৰণৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
(গ) ভাৰতীয় মহিলাসকলক প্ৰথমবাৰৰ বাবে ঘৰৰ চাৰিবেৰৰ পৰা ওলাই আহি ৰাজনৈতিক আন্দোলনত অংশ ল’বলৈ অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল।
চমু টোকা লিখা :
(১) কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ: স্বদেশী আন্দোলনত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ভূমিকা আছিল অনন্য। তেওঁ ‘আমাৰ সোণাৰ বাংলা’ৰ দৰে কালজয়ী গীত ৰচনা কৰি আন্দোলনকাৰীসকলক অনুপ্ৰাণিত কৰিছিল। বংগ বিভাজনৰ দিনা (১৬ অক্টোবৰ) তেওঁ হিন্দু-মুছলমানৰ ঐক্যৰ প্ৰতীক হিচাপে ‘ৰাখীবন্ধন’ উৎসৱ পালনৰ আহ্বান জনাইছিল। তেওঁ জাতীয় শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ বাবে শান্তিনিকেতনত ব্ৰহ্মচৰ্য আশ্ৰম স্থাপন কৰিছিল।
(২) মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নোবল (ভগ্নী নিবেদিতা): আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰা এইগৰাকী মহীয়সী মহিলাই স্বামী বিবেকানন্দৰ আদৰ্শত অনুপ্ৰাণিত হৈ ভাৰতলৈ আহিছিল। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত তেওঁ কলিকতাত থাকি যুৱক-ছাত্ৰসকলক দেশপ্ৰেমৰ মন্ত্ৰেৰে দীক্ষিত কৰিছিল। তেওঁ স্বদেশী শিল্পৰ প্ৰসাৰ আৰু মহিলা শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
(৩) নবাব ছলিমউল্লা: ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লা আছিল বংগ বিভাজনৰ এজন সমৰ্থক। তেওঁৰ নেতৃত্বতে ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত ঢাকাত ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ নামৰ ৰাজনৈতিক দলটোৰ জন্ম হৈছিল। তেওঁ মুছলমানসকলৰ বাবে সুকীয়া নিৰ্বাচনী মণ্ডল আৰু বিশেষ সুবিধাৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।
ধাৰণাভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Concept-based Q&A)
১। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজনৰ আঁৰত থকা ‘বিভাজন আৰু শাসন’ (Divide and Rule) নীতিটো কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছে হিন্দু আৰু মুছলমানৰ মাজত ধৰ্মীয় বিভেদ সৃষ্টি কৰি তেওঁলোকৰ ঐক্য বিনষ্ট কৰা আৰু ব্ৰিটিছ শাসন সুদৃঢ় কৰা নীতিটোকে ‘বিভাজন আৰু শাসন’ নীতি বোলা হয়।
২। প্ৰশ্ন: ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটোৰ গুৰুত্ব কি আছিল?
উত্তৰ: বঙ্কিমচন্দ্ৰ চট্টোপাধ্যায়ৰ এই গীতটো স্বদেশী আন্দোলনৰ মূল মন্ত্ৰত পৰিণত হৈছিল। ই ভাৰতীয়সকলৰ মাজত একতা আৰু দেশপ্ৰেমৰ প্ৰবল জোৱাৰ আনিছিল।
৩। প্ৰশ্ন: স্বদেশী আন্দোলনত মহিলাসকলৰ ভূমিকা কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: মহিলাসকলে ঘৰৰ পৰা ওলাই আহি বিদেশী বস্তু বৰ্জন কৰিছিল, পিকেটিং কৰিছিল আৰু আনকি নিজৰ অলংকাৰ আদিও আন্দোলনৰ পুঁজিলৈ দান কৰিছিল।
৪। প্ৰশ্ন: ‘জাতীয় শিক্ষা’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা মুক্ত, দেশীয় সংস্কৃতি আৰু প্ৰয়োজনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি গঢ়ি তোলা শিক্ষা ব্যৱস্থাকে জাতীয় শিক্ষা বোলা হয়।
৫। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজনৰ ফলত অসমৰ কি পৰিৱৰ্তন হৈছিল?
উত্তৰ: অসমক পূৰ্ববংগৰ সৈতে সংলগ্ন কৰি ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ এখন নতুন প্ৰদেশ গঠন কৰা হৈছিল, যাৰ ৰাজধানী আছিল ঢাকা।
৬। প্ৰশ্ন: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত সংবাদপত্ৰৰ ভূমিকা কি আছিল?
উত্তৰ: ‘বেংগলী’, ‘হিতবাদী’, ‘সঞ্জীৱনী’, ‘যুগান্তৰ’ আদি সংবাদপত্ৰই ব্ৰিটিছৰ বিৰুদ্ধে জনমত গঠন কৰাত আৰু আন্দোলনৰ বাৰ্তা বিয়পোৱাত সহায় কৰিছিল।
৭। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজন কিয় ৰদ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তীব্ৰতা আৰু ভাৰতীয়সকলৰ প্ৰবল প্ৰতিবাদৰ বাবে ব্ৰিটিছ চৰকাৰ অতিষ্ঠ হৈ ১৯১১ চনত বিভাজন ৰদ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
৮। প্ৰশ্ন: ‘স্বদেশী’ আৰু ‘বৰ্জন’ (Boycott) ৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: এই দুয়োটা এটা মুদ্ৰাৰ ইপিঠি-সিপিঠি। বিদেশী বস্তু ‘বৰ্জন’ কৰিলেহে ‘স্বদেশী’ বস্তুৰ ব্যৱহাৰ আৰু উৎপাদন বৃদ্ধি পোৱাটো সম্ভৱ আছিল।
৯। প্ৰশ্ন: মুছলিম লীগ গঠনৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰ: মুছলমানসকলৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ সুৰক্ষিত কৰা আৰু ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি আনুগত্য প্ৰদৰ্শন কৰাই আছিল ইয়াৰ প্ৰাথমিক উদ্দেশ্য।
১০। প্ৰশ্ন: স্বদেশী আন্দোলনে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত কি প্ৰভাৱ পেলাইছিল?
উত্তৰ: ই ভাৰতীয় আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল আৰু দেশীয় উদ্যোগসমূহক পুনৰুজ্জীৱিত কৰিছিল।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Previous Year Q&A)
১। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজন কেতিয়া ৰদ কৰা হৈছিল? (HSLC 2015, 2019)
উত্তৰ: ১৯১১ চনত।
২। প্ৰশ্ন: মুছলিম লীগ কেতিয়া গঠন হৈছিল? (HSLC 2016)
উত্তৰ: ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত।
৩। প্ৰশ্ন: কাৰ নেতৃত্বত ১৯০৬ চনত মুছলমানসকলৰ এটা সঁজাতী দলে ভাইচৰয় লৰ্ড মিণ্টোক সাক্ষাৎ কৰিছিল? (HSLC 2017)
উত্তৰ: আগা খাঁৰ নেতৃত্বত।
৪। প্ৰশ্ন: ‘আমাৰ সোণাৰ বাংলা’ গীতটো কোনে ৰচনা কৰিছিল? (HSLC 2018)
উত্তৰ: ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে।
৫। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজনৰ সময়ত ভাৰতৰ ভাইচৰয় কোন আছিল? (HSLC 2020)
উত্তৰ: লৰ্ড কাৰ্জন।
৬। প্ৰশ্ন: স্বদেশী আন্দোলনৰ যিকোনো দুটা ফলাফল লিখা। (HSLC 2014)
উত্তৰ: (১) দেশীয় শিল্পৰ বিকাশ আৰু (২) ভাৰতীয়সকলৰ মাজত জাতীয় চেতনাৰ জাগৰণ।
৭। প্ৰশ্ন: ‘কাৰ্লাইল চাৰ্কুলাৰ’ কি আছিল? (HSLC 2022)
উত্তৰ: বংগৰ মুখ্য সচিব আৰ. ডব্লিউ. কাৰ্লাইলে জাৰি কৰা এটা নিৰ্দেশনা, যাৰ দ্বাৰা ছাত্ৰসকলক স্বদেশী আন্দোলনত অংশ লোৱাত বাধা দিয়া হৈছিল।
৮। প্ৰশ্ন: বংগ বিভাজনৰ প্ৰকৃত উদ্দেশ্য কি আছিল? (HSLC 2013)
উত্তৰ: বংগৰ হিন্দু-মুছলমানৰ একতা ভাঙি জাতীয়তাবাদী আন্দোলন দুৰ্বল কৰা।
৯। প্ৰশ্ন: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত গঢ়ি উঠা এটা জাতীয় উদ্যোগৰ নাম লিখা। (HSLC 2021)
উত্তৰ: বেংগল কেমিকেলছ।
১০। প্ৰশ্ন: ১৯০৬ চনৰ কংগ্ৰেছৰ কলিকতা অধিবেশনৰ সভাপতি কোন আছিল? (HSLC 2023)
উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজী।
৪. ২০ টা বহু বিকল্পী প্ৰশ্নোত্তৰ (20 MCQ Q&A)
১। বংগ বিভাজনৰ পৰিকল্পনা প্ৰথম কোনে কৰিছিল?
(ক) লৰ্ড কাৰ্জন (খ) উইলিয়াম ৱাৰ্ড (গ) লৰ্ড মিণ্টো (ঘ) জন মৰ্লে
উত্তৰ: (খ) উইলিয়াম ৱাৰ্ড
২। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ ৰাজধানী ক’ত আছিল?
(ক) কলিকতা (খ) গুৱাহাটী (গ) ঢাকা (ঘ) শ্বিলং
উত্তৰ: (গ) ঢাকা
৩। বংগ বিভাজনৰ দিনটোক কি দিৱস হিচাপে পালন কৰা হৈছিল?
(ক) বিজয় দিৱস (খ) শোক দিৱস (গ) স্বাধীনতা দিৱস (ঘ) গণতন্ত্ৰ দিৱস
উত্তৰ: (খ) শোক দিৱস
৪। ‘সঞ্জীৱনী’ পত্ৰিকাৰ সম্পাদক কোন আছিল?
(ক) কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰ (খ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় (গ) বিপিন চন্দ্ৰ পাল (ঘ) অৰবিন্দ ঘোষ
উত্তৰ: (ক) কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰ
৫। বংগ বিভাজনৰ সময়ত ভাৰত সচিব কোন আছিল?
(ক) লৰ্ড কাৰ্জন (খ) জন মৰ্লে (গ) হাৰ্বাট ৰিজলী (ঘ) লৰ্ড মিণ্টো
উত্তৰ: (খ) জন মৰ্লে
৬। ‘ডন চচাইটি’ (Dawn Society) কোনে প্ৰতিষ্ঠা কৰিছিল?
(ক) সতীশ চন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায় (খ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (গ) অৰবিন্দ ঘোষ (ঘ) ৰাজা ৰামমোহন ৰায়
উত্তৰ: (ক) সতীশ চন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায়
৭। বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে প্ৰথম প্ৰতিবাদী সভা ক’ত অনুষ্ঠিত হৈছিল?
(ক) ঢাকা (খ) খুলনা (গ) পাবনা (ঘ) বাৰিষাল
উত্তৰ: (খ) খুলনা
৮। ‘বন্দে মাতৰম’ গীতটো কোনখন উপন্যাসৰ অন্তৰ্গত?
(ক) গোৰা (খ) আনন্দমঠ (গ) ঘৰে বাইৰে (ঘ) সীতাৰাম
উত্তৰ: (খ) আনন্দমঠ
৯। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত কোনে ‘ৰাখীবন্ধন’ৰ আহ্বান জনাইছিল?
(ক) মহাত্মা গান্ধী (খ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (গ) বাল গংগাধৰ তিলক (ঘ) লালা লাজপত ৰায়
উত্তৰ: (খ) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ
১০। ‘বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট’ কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
(ক) ১৯০৫ (খ) ১৯০৬ (গ) ১৯০৭ (ঘ) ১৯০৮
উত্তৰ: (খ) ১৯০৬ (২৫ জুলাই)
১১। মুছলিম লীগৰ প্ৰথম সভাপতি কোন আছিল?
(ক) নবাব ছলিমউল্লা (খ) আগা খাঁ (গ) মহম্মদ আলী জিন্নাহ (ঘ) লিয়াকত আলী খাঁ
উত্তৰ: (খ) আগা খাঁ
১২। ১৯১১ চনত ভাৰতৰ ৰাজধানী কলিকতাৰ পৰা ক’লৈ স্থানান্তৰ কৰা হৈছিল?
(ক) মুম্বাই (খ) দিল্লী (গ) চেন্নাই (ঘ) লক্ষ্ণৌ
উত্তৰ: (খ) দিল্লী
১৩। ‘লাল-বাল-পাল’ ত্ৰিমূৰ্তিৰ ‘পাল’ গৰাকী কোন আছিল?
(ক) বিপিন চন্দ্ৰ পাল (খ) বি চি পাল (গ) বিনয় পাল (ঘ) কোনো এজনো নহয়
উত্তৰ: (ক) বিপিন চন্দ্ৰ পাল
১৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত কোনগৰাকী নেতাই ‘নাইটহুড’ উপাধি ত্যাগ কৰিছিল?
(ক) ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ (খ) গোপাল কৃষ্ণ গোখলে (গ) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় (ঘ) আনন্দমোহন বসু
উত্তৰ: (খ) গোপাল কৃষ্ণ গোখলে
১৫। ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ প্ৰদেশৰ প্ৰথম লেফটেনেণ্ট গভৰ্ণৰ কোন আছিল?
(ক) বামফিল্ড ফুলাৰ (খ) এণ্ড্ৰু ফ্ৰেজাৰ (গ) লৰ্ড কাৰ্জন (ঘ) উইলিয়াম ৱাৰ্ড
উত্তৰ: (ক) বামফিল্ড ফুলাৰ
১৬। বংগ বিভাজনৰ পৰিকল্পনা কোনখন চৰকাৰী পত্ৰত প্ৰকাশ পাইছিল?
(ক) ৰিজলী পেপাৰ (খ) কাৰ্জন পেপাৰ (গ) মিণ্টো পেপাৰ (ঘ) মৰ্লে পেপাৰ
উত্তৰ: (ক) ৰিজলী পেপাৰ
১৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ প্ৰধান কেন্দ্ৰ কোনটো আছিল?
(ক) মহাৰাষ্ট্ৰ (খ) পঞ্জাৱ (গ) বংগদেশ (ঘ) মাদ্ৰাজ
উত্তৰ: (গ) বংগদেশ
১৮। ‘বেংগল কেমিকেলছ’ ক’ত স্থাপন কৰা হৈছিল?
(ক) ঢাকা (খ) কলিকতা (গ) চট্টগ্ৰাম (ঘ) ৰাজশাহী
উত্তৰ: (খ) কলিকতা
১৯। বংগ বিভাজনৰ বিৰুদ্ধে হোৱা আন্দোলনক কোনে ‘ঐতিহাসিক ঘটনা’ বুলি অভিহিত কৰিছিল?
(ক) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায় (খ) গোপাল কৃষ্ণ গোখলে (গ) মহাত্মা গান্ধী (ঘ) জৱাহৰলাল নেহৰু
উত্তৰ: (ক) সুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়
২০। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত কোনটো শ্লোগান আটাইতকৈ জনপ্ৰিয় আছিল?
(ক) ইনকিলাব জিন্দাবাদ (খ) বন্দে মাতৰম (গ) জয় হিন্দ (ঘ) কৰিম কিম্বা মৰিম
উত্তৰ: (খ) বন্দে মাতৰম
বংগ বিভাজন (১৯০৫-১৯১১) আৰু স্বদেশী আন্দোলন
অনুশীলনী
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
১। বংগ বিভাজন কোনগৰাকী ভাইচৰয়ৰ শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল?
উত্তৰ: বংগ বিভাজন ভাইচৰয় লৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ (Lord Nathaniel Curzon) শাসনকালত সংঘটিত হৈছিল।
২। ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ কোন তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ খ্ৰীষ্টাব্দৰ ১৬ অক্টোবৰ তাৰিখে বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হৈছিল।
৩। বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ কোনখন সভাত গ্ৰহণ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৫ চনৰ ৭ আগষ্টত কলিকতাৰ কাছিম বজাৰৰ টাউন হলত অনুষ্ঠিত হোৱা এখন বিশাল জনসভাত বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হৈছিল।
৪। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন সম্পাদনা কোনে কৰিছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত ‘যুগান্তৰ’ নামৰ সংবাদপত্ৰখন ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তই সম্পাদনা কৰিছিল।
৫। বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো কেতিয়া গঠন হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯০৬ চনৰ ১১ মাৰ্চত বংগদেশত ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ নামৰ অনুষ্ঠানটো গঠন হৈছিল।
৬। ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্রতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা কোন আছিল?
উত্তৰ: ‘বেংগল কেমিকেলছ’ নামৰ উদ্যোগ প্রতিষ্ঠানটোৰ প্ৰধান উদ্যোক্তা আছিল আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়।
৭। কাৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত জাতীয় কংগ্ৰেছৰ অধিৱেশনে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজীৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত কলিকতা অধিৱেশনত (১৯০৬) জাতীয় কংগ্ৰেছে ভাৰতীয়ৰ বাবে ‘স্বৰাজ’ বিচাৰি প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰিছিল।
৮। বংগদেশৰ একত্ৰিকৰণ কেতিয়া হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯১১ চনৰ ১২ ডিচেম্বৰত বংগদেশৰ একত্ৰিকৰণ হৈছিল।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
১। বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনে সৃষ্টি কৰা ‘পূৰ্ববংগ আৰু অসম’ নামৰ প্ৰদেশখনৰ সৈতে সংলগ্ন হোৱা বংগদেশৰ প্ৰধান তিনিটা ভৌগোলিক সংমণ্ডল হ’ল – ঢাকা, চট্টগ্রাম আৰু ৰাজশাহী।
২। বংগ বিভাজনৰ অন্তর্নিহিত উদ্দেশ্য কি আছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: লৰ্ড কাৰ্জনে শাসনৰ সুবিধাৰ বাবে বংগ বিভাজনৰ যুক্তি দিছিল যদিও ইয়াৰ আঁৰত এক গভীৰ ৰাজনৈতিক উদ্দেশ্য লুকাই আছিল। মূল উদ্দেশ্য আছিল হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰি বংগৰ জাতীয়তাবাদী আন্দোলনক দুৰ্বল কৰা। ঐক্যবদ্ধ বংগক এক বৃহৎ শক্তি হিচাপে গণ্য কৰা হৈছিল আৰু এই বিভাজনেৰে সেই শক্তিক ভাঙি পেলোৱাৰ পৰিকল্পনা কৰা হৈছিল।
৩। বংগ বিভাজনবিৰোধী আন্দোলনে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম কিয় পাইছিল চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: বংগ বিভাজনৰ পৰিণতি হিচাপে, জনসভাত সংঘবদ্ধভাৱে বিদেশী বস্তু (বিদেশত প্ৰস্তুত কৰা পণ্য) বৰ্জন আৰু স্বদেশী বস্তু (নিজ দেশত ভাৰতীয়ৰ হাতেৰে প্ৰস্তুত কৰা) গ্ৰহণৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হৈছিল। এই স্বদেশী বস্তুৰ গ্ৰহণ আৰু বিদেশী বস্তু বৰ্জনৰ কাৰ্যসূচীৰ বাবেই এই আন্দোলনটোৱে ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নাম পাইছিল।
৪। স্বদেশী আন্দোলনে জাতীয় শিক্ষালৈ আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত ছাত্ৰ সমাজক আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ বংগ চৰকাৰে ‘কাৰ্লাইল জাননী’ (Carlyle Circular) জাৰি কৰিছিল। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত ছাত্ৰসকলে চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান বৰ্জন কৰে আৰু তেওঁলোকৰ বাবে জাতীয় শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰে। ফলস্বৰূপে, ‘জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ’ (১৯০৬) গঠন হয় আৰু ইয়াৰ অধীনত বহুতো জাতীয় বিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয় স্থাপন কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত ‘বংগ জাতীয় মহাবিদ্যালয়’ আৰু ‘বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট’ অন্যতম আছিল, যিটোৱে ভাৰতত জাতীয় শিক্ষাৰ ভেটি শক্তিশালী কৰিছিল।
৫। স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ছোৱাত বংগদেশৰ জাতীয় শিল্পৰ বিকাশ কেনেদৰে হৈছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ সময়ত আত্মশক্তি বিকাশৰ মানসিকতাৰে বংগদেশত জাতীয় শিল্প-কাৰখানা গঢ়ি তোলাৰ এক অনুকূল পৰিৱেশৰ সৃষ্টি হৈছিল। স্বদেশী সামগ্ৰীৰ চাহিদা বৃদ্ধি পোৱাত বিভিন্ন কুটিৰ শিল্প যেনে— সূতা কটা কল, তাঁত-শাল, চাবোন, চেনি, জুইশলা আদিৰ কাৰখানা গঢ়ি উঠিছিল। ইয়াৰ লগতে জাতীয় বেংক আৰু বীমা কোম্পানীও স্থাপন হৈছিল। আচাৰ্য প্ৰফুল্ল চন্দ্ৰ ৰায়ে ‘বেংগল কেমিকেলছ’ আৰু জামছেদজী টাটাই লৌহ শিল্প কাৰখানা স্থাপন কৰিছিল, যিয়ে ভাৰতৰ উদ্যোগ ক্ষেত্ৰত এক নতুন যুগৰ সূচনা কৰিছিল।
৬। স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰাৰ উদ্দেশ্যে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে কি কি আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যসূচী গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলন দমন কৰিবলৈ ব্ৰিটিছ চৰকাৰে বিভিন্ন দমনমূলক নীতি গ্ৰহণ কৰিছিল। তেওঁলোকে উদাৰপন্থী নেতাসকলক হাতৰ মুঠিত ৰাখিবলৈ বিভিন্ন উপাধি, পদক আৰু পদ যাচিছিল। আনহাতে, আন্দোলনকাৰীসকলৰ ওপৰত কঠোৰ ব্যৱস্থা লোৱা হৈছিল। ছাত্ৰসকলক আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ ‘কাৰ্লাইল জাননী’ৰ দৰে নিৰ্দেশনা জাৰি কৰা হৈছিল। চৰকাৰে মুছলমানসকলক বিভাজনৰ সপক্ষে আনিবলৈ ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লাৰ জৰিয়তে মুছলিম লীগ গঠনত উচতনি দিছিল।
৭। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা ফলাফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা উল্লেখযোগ্য ফলাফল হ’ল:
- জাতীয় সাহিত্যৰ বিকাশ: আন্দোলনৰ পটভূমিত দেশপ্ৰেমমূলক কবিতা, গীত, নাটক আৰু প্ৰবন্ধই সাহিত্যৰ ভঁৰাল চহকী কৰিছিল।
- জাতীয় শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ: চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান বৰ্জনৰ ফলত বহুতো জাতীয় বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয় আৰু কাৰিকৰী শিক্ষানুষ্ঠান গঢ় লৈ উঠিছিল।
- স্বদেশী শিল্পৰ উত্থান: বিদেশী সামগ্ৰী বৰ্জনৰ ফলত দেশীয় শিল্প-উদ্যোগ, যেনে— বস্ত্ৰ শিল্প, চাবোন, জুইশলা আদিৰ দ্ৰুত বিকাশ হৈছিল।
৮। স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা অৱদান উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: স্বদেশী আন্দোলনৰ তিনিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অৱদান হ’ল:
- গণ-আন্দোলনৰ শিক্ষা: এই আন্দোলনে ভাৰতবাসীক গণ-আন্দোলনৰ জৰিয়তে অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰাৰ ৰাজনৈতিক শিক্ষা দিছিল।
- স্বৰাজৰ দাবী: এই আন্দোলনৰ জৰিয়তেই জাতীয় কংগ্ৰেছে পোনপ্ৰথমে ১৯০৬ চনত ‘স্বৰাজ’ৰ দাবী উত্থাপন কৰিছিল।
- নাৰীৰ অংশগ্ৰহণ: এই আন্দোলনে ভাৰতীয় নাৰীক ৰাজনৈতিক আন্দোলনলৈ উলিয়াই আনিছিল আৰু তেওঁলোকৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণে সংগ্ৰামক নতুন শক্তি প্ৰদান কৰিছিল।
চমু টোকা লিখা:
(১) কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ:
স্বদেশী আন্দোলনত কবিগুৰু ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ভূমিকা আছিল অপৰিসীম। তেওঁ তেওঁৰ লেখনী আৰু গীতৰ জৰিয়তে বংগবাসীক একত্ৰিত হ’বলৈ আহ্বান জনাইছিল। বংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হোৱাৰ দিনা তেওঁৰ আহ্বানতে ‘ৰাখীবন্ধন’ উৎসৱ পালন কৰি হিন্দু-মুছলমানৰ মাজত সম্প্ৰীতিৰ এনাজৰী সুদৃঢ় কৰা হৈছিল। তেওঁৰ “আমাৰ সোনাৰ বাংলা” গীতটোৱে পিছলৈ বাংলাদেশৰ ৰাষ্ট্ৰীয় সংগীতৰ মৰ্যাদা লাভ কৰে। জাতীয় শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ ক্ষেত্ৰতো তেওঁ গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছিল।
(২) মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নবোল (ভগিনী নিবেদিতা):
আয়াৰলেণ্ডত জন্মগ্ৰহণ কৰা মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নবোল, যি স্বামী বিবেকানন্দৰ শিষ্যা আৰু ভগিনী নিবেদিতা নামেৰে পৰিচিত, স্বদেশী আন্দোলনৰ এক অন্যতম প্ৰেৰণাৰ উৎস আছিল। তেওঁ ভাৰতীয় যুৱক-যুৱতীসকলক জাতীয় আন্দোলনত জঁপিয়াই পৰিবলৈ আৰু দেশীয় শিল্পৰ জৰিয়তে স্বনিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ উৎসাহিত কৰিছিল। তেওঁ অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ ‘বংগ মাতা’ ছবিখনক ‘ভাৰত মাতা’ ৰূপে তুলি ধৰি জাতীয় চেতনা জাগ্ৰত কৰাত সহায় কৰিছিল। ব্ৰিটিছসকলে তেওঁক ইংৰাজৰ অন্যতম দুৰ্দান্ত আৰু বিপজ্জনক বিৰোধী বুলি গণ্য কৰিছিল।
(৩) নবাব ছলিমউল্লা:
ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লা বংগ বিভাজনৰ সময়ৰ এজন গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যক্তি আছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰে তেওঁক ব্যৱহাৰ কৰি পূৰ্ব বংগৰ মুছলমানসকলক বিভাজনৰ সপক্ষে আনিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল। লৰ্ড কাৰ্জনে তেওঁক কম সুদত এক বৃহৎ পৰিমাণৰ ঋণ দি হাত কৰিছিল। ছলিমউল্লাৰ নেতৃত্বতে ১৯০৬ চনৰ ৩০ ডিচেম্বৰত ঢাকাত ‘সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ’ নামৰ ৰাজনৈতিক দলটোৰ জন্ম হৈছিল, যাৰ উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি মুছলমানসকলৰ আনুগত্য বৃদ্ধি কৰা আৰু তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰা।
Nice questions and answers
Thank you sir