“Part II: Economics” Chapter II, ““অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন”–
১. অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Full Exercise Q&A – Detailed for Full Marks)
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
প্ৰশ্ন ১: ব্যাখ্যা কৰা (এটা বাক্যত):
(ক) অৰ্থনৈতিক বিকাশ:
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক বিকাশ হ’ল দেশ এখনৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি হোৱা এক প্ৰক্ৰিয়া।
(খ) অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন:
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগতে জনসাধাৰণৰ জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড আৰু আৰ্থ-সামাজিক পৰিৱেশৰ ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন।
(গ) মানৱ উন্নয়ন:
উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন হ’ল জনসাধাৰণৰ পছন্দৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া, য’ত স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়।
(ঘ) অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা:
উত্তৰ: নিৰ্ধাৰিত এক সময়ৰ ভিতৰত নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা দেশৰ অৰ্থনীতিৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু দিগদৰ্শনেই হ’ল অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা।
(ঙ) গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা:
উত্তৰ: যি পৰিকল্পনাৰ প্ৰস্তুতি আৰু ৰূপায়ণৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত জনসাধাৰণৰ সক্ৰিয় অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা হয়, তাক গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা বোলে।
(চ) উদাৰীকৰণ:
উত্তৰ: দেশৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰি ব্যক্তিগত খণ্ডক অধিক স্বাধীনতা প্ৰদান কৰা কাৰ্যক উদাৰীকৰণ বোলে।
(ছ) ব্যক্তিগতকৰণ:
উত্তৰ: চৰকাৰী খণ্ডৰ উদ্যোগ বা প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ মালিকীস্বত্ব আৰু পৰিচালনা ব্যক্তিগত খণ্ডৰ হাতলৈ হস্তান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হ’ল ব্যক্তিগতকৰণ।
(জ) গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন:
উত্তৰ: দেশ এখনৰ অৰ্থনীতিক বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ অৰ্থনীতিৰ সৈতে একত্ৰিত বা সংলগ্ন কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকে গোলকীকৰণ বোলে।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
প্ৰশ্ন ২: অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য হ’ল:
(১) অৰ্থনৈতিক বিকাশ হ’ল কেৱল জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি হোৱা এক ধাৰণা, কিন্তু অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল আয় বৃদ্ধিৰ লগতে জনসাধাৰণৰ কল্যাণ আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ উন্নতি।
(২) অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ পৰিসৰ সীমিত, আনহাতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক আৰু ই অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।
প্ৰশ্ন ৩: মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা সূচক কি কি?
উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা প্ৰধান সূচক হ’ল:
(১) প্ৰত্যাশিত আয়ুস (Life Expectancy): জন্মৰ সময়ত এজন শিশু কিমান বছৰ জীয়াই থাকিব বুলি আশা কৰা হয়।
(২) শিক্ষা (Education): প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু বিদ্যালয়ত নামভৰ্তিৰ অনুপাত।
(৩) জীৱন-যাত্ৰাৰ মান (Standard of Living): জনমূৰি জাতীয় আয়ৰ জৰিয়তে নিৰ্ধাৰণ কৰা ক্ৰয় ক্ষমতা।
প্ৰশ্ন ৪: সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন হৈছে বুলিলে কি বুজিবা?
উত্তৰ: সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন মানে হ’ল জনসাধাৰণৰ অৰ্থনৈতিক, সামাজিক, সাংস্কৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক পছন্দসমূহৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি কৰা। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল মানুহে কেৱল আয় বৃদ্ধিতে সীমাবদ্ধ নাথাকি স্বাস্থ্যসন্মত দীৰ্ঘ জীৱন যাপন কৰা, জ্ঞান আহৰণ কৰা আৰু এক মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰাৰ সুযোগ লাভ কৰা।
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য হ’ল:
(১) অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ ক্ষিপ্ৰতৰ কৰা।
(২) আৰ্থ-সামাজিক বৈষম্য দূৰ কৰা আৰু সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা কৰা।
(৩) দৰিদ্ৰতা নিৰ্মূল কৰা আৰু নিযুক্তিৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰা।
প্ৰশ্ন ৬: NITI আয়োগৰ সদস্যসকল কোন কোন?
উত্তৰ: NITI আয়োগৰ সদস্যসকল হ’ল:
(১) অধ্যক্ষ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী।
(২) উপাধ্যক্ষ: প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা নিযুক্ত এজন ব্যক্তি।
(৩) পূৰ্ণকালীন সদস্য আৰু বিশেষজ্ঞ সদস্যসকল।
(৪) পদেন সদস্য: কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰীসভাৰ সৰ্বাধিক চাৰিজন সদস্য।
(৫) পৰিচালনা পৰিষদ: সকলো ৰাজ্যৰ মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ উপ-ৰাজ্যপালসকল।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথমছোৱা (১৯৫০-১৯৯১) আৰু দ্বিতীয়ছোৱা (১৯৯১ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ)ৰ মাজত থকা এটা মূল পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথমছোৱা আৰু দ্বিতীয়ছোৱাৰ মাজত থকা মূল পাৰ্থক্যটো হ’ল অৰ্থনীতিত চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা।
(১) প্ৰথমছোৱাত (১৯৫০-১৯৯১) চৰকাৰী বা ৰাজহুৱা খণ্ডই অগ্ৰণী ভূমিকা লৈছিল। অৰ্থনীতিৰ নিয়ন্ত্ৰণ চৰকাৰৰ হাতত আছিল আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা আছিল গৌণ। ইয়াক ‘সমাজবাদী আৰ্হিৰ সমাজ’ প্ৰতিষ্ঠাৰ লক্ষ্য হিচাপে লোৱা হৈছিল।
(২) দ্বিতীয়ছোৱাত (১৯৯১ৰ পৰা বৰ্তমানলৈ) অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ জৰিয়তে উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। ইয়াত ব্যক্তিগত খণ্ডক অধিক স্বাধীনতা দিয়া হয় আৰু চৰকাৰৰ ভূমিকা নিয়ন্ত্ৰকৰ পৰা সহায়ক বা ফাচিলিটেটৰলৈ পৰিৱৰ্তন হয়।
প্ৰশ্ন ৮: ভাৰতবৰ্ষত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ তিনিটা মূল কাৰণ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত ১৯৯১ চনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ তিনিটা মূল কাৰণ হ’ল:
(১) চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি আৰু বিত্তীয় ঘাটি: চৰকাৰী ব্যয় আয়তকৈ বহুত বেছি হৈছিল, যাৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনীতি দুৰ্বল হৈ পৰিছিল।
(২) ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগসমূহৰ লোকচান: বেছিভাগ চৰকাৰী উদ্যোগ লোকচানত চলি আছিল আৰু অৰ্থনীতিত বোজা হৈ পৰিছিল।
(৩) বৈদেশিক বিনিময়ৰ নাটনি: ভাৰতৰ হাতত থকা বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ ইমান কমি গৈছিল যে মাত্ৰ ১৫ দিনৰ আমদানিৰ বাবেহে ধন আছিল। এই সংকটৰ পৰা পৰিত্ৰাণ পাবলৈ সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।
প্ৰশ্ন ৯: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা সুফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা সুফল হ’ল:
(১) অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ ফলত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ পূৰ্বৰ তুলনাত যথেষ্ট বৃদ্ধি পালে।
(২) বৈদেশিক বিনিয়োগ বৃদ্ধি: উদাৰীকৰণৰ ফলত দেশলৈ প্ৰচুৰ পৰিমাণে বৈদেশিক মূলধন আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ আগমন ঘটিল।
(৩) গ্ৰাহকৰ সুবিধা: গোলকীকৰণৰ ফলত বজাৰত বিভিন্ন ধৰণৰ উন্নত মানৰ সামগ্ৰী উপলব্ধ হ’ল আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ বাবে সামগ্ৰীৰ গুণগত মান উন্নত হ’ল।
প্ৰশ্ন ১০: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অসুবিধা চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ দুটা অসুবিধা হ’ল:
(১) অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ সুফলসমূহ সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ মানুহে সমানে লাভ কৰা নাই। ধনী আৰু দুখীয়াৰ মাজত ব্যৱধান বৃদ্ধি পাইছে।
(২) থলুৱা উদ্যোগৰ ক্ষতি: গোলকীকৰণৰ ফলত বিদেশী বহুজাতিক কোম্পানীসমূহৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত টিকিব নোৱাৰি বহুতো সৰু আৰু থলুৱা উদ্যোগ বন্ধ হৈ গৈছে।
প্ৰশ্ন ১১: অসমৰ চলিত পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ছটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অসমৰ দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ (২০১২-২০১৭) ছটা প্ৰধান লক্ষ্য হ’ল:
(১) অসমৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ ১০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
(২) দৰিদ্ৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য হ্ৰাস কৰা।
(৩) বানপানী আৰু গৰাখহনীয়া সমস্যাৰ বিজ্ঞানসন্মত সমাধান কৰা।
(৪) কৃষি খণ্ডৰ বাৰ্ষিক উন্নয়নৰ হাৰ ৬ ৰ পৰা ৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
(৫) শক্তি উৎপাদনৰ ক্ষেত্ৰত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰা।
(৬) মানৱ উন্নয়ন সূচাংক (HDI) উন্নত কৰিবলৈ স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা খণ্ডত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা।
২. ১০ টা ধাৰণাভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Concept-based Q&A)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত পৰিকল্পনা আয়োগৰ ঠাইত কোনটো অনুষ্ঠান গঠন কৰা হৈছে?
উত্তৰ: NITI আয়োগ।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰথম মানৱ উন্নয়ন প্ৰতিবেদন কেতিয়া প্ৰকাশ পাইছিল?
উত্তৰ: ১৯৯০ চনত।
প্ৰশ্ন ৩: HDI ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: Human Development Index (মানৱ উন্নয়ন সূচাংক)।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত।
প্ৰশ্ন ৫: মিশ্ৰ অৰ্থনীতি কি?
উত্তৰ: যি অৰ্থনীতিত চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সহাৱস্থান থাকে।
প্ৰশ্ন ৬: বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development) কি?
উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনৰ সৈতে আপোচ নকৰাকৈ বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা উন্নয়ন।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৫১ চনৰ ১ এপ্ৰিলত।
প্ৰশ্ন ৮: NITI আয়োগৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি?
উত্তৰ: National Institution for Transforming India.
প্ৰশ্ন ৯: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিতৃস্বৰূপ কাক কোৱা হয়?
উত্তৰ: ড° মনমোহন সিঙক।
প্ৰশ্ন ১০: লিংগ বৈষম্য সূচাংকই কি সূচায়?
উত্তৰ: পুৰুষ আৰু মহিলাৰ মাজত থকা আৰ্থ-সামাজিক অসমতা।
৩. ১০ টা বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Previous Year Q&A)
প্ৰশ্ন ১: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ এটা সূচক লিখা। (HSLC 2016)
উত্তৰ: জনমূৰি জাতীয় আয় বৃদ্ধি।
প্ৰশ্ন ২: NITI আয়োগৰ অধ্যক্ষ কোন? (HSLC 2018)
উত্তৰ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী।
প্ৰশ্ন ৩: উদাৰীকৰণ কি? (HSLC 2015)
উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ ওপৰত থকা চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা।
প্ৰশ্ন ৪: ভাৰতত পৰিকল্পনা আয়োগ কেতিয়া গঠন হৈছিল? (HSLC 2014)
উত্তৰ: ১৯৫০ চনত।
প্ৰশ্ন ৫: মানৱ উন্নয়নৰ এটা সূচক উল্লেখ কৰা। (HSLC 2017)
উত্তৰ: প্ৰত্যাশিত আয়ুস।
প্ৰশ্ন ৬: গোলকীকৰণৰ এটা সুফল লিখা। (HSLC 2019)
উত্তৰ: বিশ্ব বজাৰৰ সৈতে সংযোগ আৰু প্ৰযুক্তিৰ আদান-প্ৰদান।
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱা কি? (HSLC 2020)
উত্তৰ: ২০১২ চনৰ পৰা ২০১৭ চনলৈ।
প্ৰশ্ন ৮: ব্যক্তিগতকৰণৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা। (HSLC 2021)
উত্তৰ: কাৰ্যদক্ষতা বৃদ্ধি আৰু চৰকাৰী বোজা হ্ৰাস কৰা।
প্ৰশ্ন ৯: UNDP ৰ সম্পূৰ্ণ নাম কি? (HSLC 2022)
উত্তৰ: United Nations Development Programme.
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতত বৰ্তমান পৰিকল্পনা চলি আছেনে? (HSLC 2023)
উত্তৰ: নাই, পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ ঠাইত এতিয়া NITI আয়োগৰ কাৰ্যসূচী চলিছে।
৪. ২০ টা বহু বিকল্পী প্ৰশ্নোত্তৰ (20 MCQ Q&A)
প্ৰশ্ন ১: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ নীতি কেতিয়া ঘোষণা কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৮৫
(খ) ১৯৯১
(গ) ২০০১
(ঘ) ২০১৪
উত্তৰ: (খ) ১৯৯১
প্ৰশ্ন ২: NITI আয়োগ কেতিয়া গঠন কৰা হৈছিল?
(ক) ১ জানুৱাৰী, ২০১৪
(খ) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
(গ) ১৫ আগষ্ট, ২০১৪
(ঘ) ২৬ জানুৱাৰী, ২০১৫
উত্তৰ: (খ) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
প্ৰশ্ন ৩: মানৱ উন্নয়ন সূচাংক (HDI) কোনে প্ৰস্তুত কৰে?
(ক) বিশ্ব বেংক
(খ) UNDP
(গ) IMF
(ঘ) UNESCO
উত্তৰ: (খ) UNDP
প্ৰশ্ন ৪: তলৰ কোনটো মানৱ উন্নয়নৰ সূচক নহয়?
(ক) প্ৰত্যাশিত আয়ুস
(খ) শিক্ষা
(গ) জনমূৰি আয়
(ঘ) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
উত্তৰ: (ঘ) জনসংখ্যা বৃদ্ধি
প্ৰশ্ন ৫: ভাৰতৰ প্ৰথম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱা আছিল—
(ক) ১৯৫০-৫৫
(খ) ১৯৫১-৫৬
(গ) ১৯৫৬-৬১
(ঘ) ১৯৬১-৬৬
উত্তৰ: (খ) ১৯৫১-৫৬
প্ৰশ্ন ৬: অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন হ’ল—
(ক) কেৱল আয় বৃদ্ধি
(খ) আয় বৃদ্ধি + গুণগত পৰিৱৰ্তন
(গ) কেৱল জনসংখ্যা বৃদ্ধি
(ঘ) কেৱল উদ্যোগীকৰণ
উত্তৰ: (খ) আয় বৃদ্ধি + গুণগত পৰিৱৰ্তন
প্ৰশ্ন ৭: ভাৰতৰ অৰ্থনীতি হ’ল এক—
(ক) পুঁজিবাদী অৰ্থনীতি
(খ) সমাজবাদী অৰ্থনীতি
(গ) মিশ্ৰ অৰ্থনীতি
(ঘ) সাম্যবাদী অৰ্থনীতি
উত্তৰ: (গ) মিশ্ৰ অৰ্থনীতি
প্ৰশ্ন ৮: উদাৰীকৰণৰ অৰ্থ হ’ল—
(ক) চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি
(খ) চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা
(গ) বিদেশী বিনিয়োগ বন্ধ কৰা
(ঘ) কেৱল কৃষিৰ উন্নতি
উত্তৰ: (খ) চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা
প্ৰশ্ন ৯: গোলকীকৰণৰ ফলত—
(ক) বিশ্ব বজাৰ একত্ৰিত হয়
(খ) দেশৰ সীমা বন্ধ হয়
(গ) প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ কমে
(ঘ) কেৱল চৰকাৰী লাভ হয়
উত্তৰ: (ক) বিশ্ব বজাৰ একত্ৰিত হয়
প্ৰশ্ন ১০: ভাৰতত সৰ্বমুঠ কেইখন পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনা সম্পূৰ্ণ হ’ল?
(ক) ১০ খন
(খ) ১১ খন
(গ) ১২ খন
(ঘ) ১৩ খন
উত্তৰ: (গ) ১২ খন
প্ৰশ্ন ১১: NITI আয়োগৰ উপাধ্যক্ষক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?
(ক) ৰাষ্ট্ৰপতি
(খ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
(গ) মুখ্য ন্যায়াধীশ
(ঘ) লোকসভাৰ অধ্যক্ষ
উত্তৰ: (খ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
প্ৰশ্ন ১২: মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কোনে পোনপ্ৰথমে আগবঢ়াইছিল?
(ক) অমৰ্ত্য সেন
(খ) মেহবুব-উল-হক
(গ) এডাম স্মিথ
(ঘ) জন মেনাৰ্ড কেইনছ
উত্তৰ: (খ) মেহবুব-উল-হক
প্ৰশ্ন ১৩: ভাৰতৰ দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ মূল লক্ষ্য আছিল—
(ক) কেৱল কৃষিৰ বিকাশ
(খ) দ্ৰুত আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন
(গ) কেৱল উদ্যোগৰ বিকাশ
(ঘ) জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ
উত্তৰ: (খ) দ্ৰুত আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন
প্ৰশ্ন ১৪: তলৰ কোনটো অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ অংশ নহয়?
(ক) উদাৰীকৰণ
(খ) ব্যক্তিগতকৰণ
(গ) গোলকীকৰণ
(ঘ) কেন্দ্ৰীয়কৰণ
উত্তৰ: (ঘ) কেন্দ্ৰীয়কৰণ
প্ৰশ্ন ১৫: অসমৰ দ্বাদশ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ছোৱা আছিল—
(ক) ২০০৭-১২
(খ) ২০১২-১৭
(গ) ২০১৭-২২
(ঘ) ২০০২-০৭
উত্তৰ: (খ) ২০১২-১৭
প্ৰশ্ন ১৬: ‘Sustainable Development’ শব্দটো পোনপ্ৰথমে কেতিয়া ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল?
(ক) ১৯৮৭
(খ) ১৯৯২
(গ) ২০০০
(ঘ) ১৯৫০
উত্তৰ: (ক) ১৯৮৭
প্ৰশ্ন ১৭: ভাৰতত পৰিকল্পনা বিৰতি (Plan Holiday) কেতিয়া হৈছিল?
(ক) ১৯৬৬-৬৯
(খ) ১৯৯০-৯২
(গ) ১৯৭৮-৮০
(ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা
উত্তৰ: (ঘ) ওপৰৰ আটাইকেইটা
প্ৰশ্ন ১৮: ব্যক্তিগতকৰণৰ এটা পদ্ধতি হ’ল—
(ক) চৰকাৰী বিনিয়োগ বৃদ্ধি
(খ) বিলগ্নীকৰণ (Disinvestment)
(গ) চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ বৃদ্ধি
(ঘ) কৰ বৃদ্ধি
উত্তৰ: (খ) বিলগ্নীকৰণ (Disinvestment)
প্ৰশ্ন ১৯: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনাৰ জনক কাক কোৱা হয়?
(ক) জৱাহৰলাল নেহৰু
(খ) এম বিশ্বেশ্বৰায়
(গ) মহাত্মা গান্ধী
(ঘ) চৰ্দাৰ পেটেল
উত্তৰ: (খ) এম বিশ্বেশ্বৰায়
প্ৰশ্ন ২০: NITI আয়োগৰ মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া (CEO) ক কোনে নিযুক্তি দিয়ে?
(ক) ৰাষ্ট্ৰপতি
(খ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
(গ) বিত্ত মন্ত্ৰী
(ঘ) ৰাজ্যপাল
উত্তৰ: (খ) প্ৰধানমন্ত্ৰী
অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন
অনুশীলনী
অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
১। ব্যাখ্যা কৰা (এটা বাক্যত):
(ক) অৰ্থনৈতিক বিকাশ: দেশ এখনৰ মুঠ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধি হোৱা প্ৰক্ৰিয়াটোকে অৰ্থনৈতিক বিকাশ বা প্ৰসাৰতা বোলা হয়।
(খ) অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন: যি অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে জনসাধাৰণৰ জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আদিৰ উন্নতি হয় আৰু আয়ৰ সমবিতৰণ ঘটে, তাকে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন বোলা হয়।
(গ) মানৱ উন্নয়ন: মানৱ উন্নয়ন হৈছে জনসাধাৰণৰ সামূহিক পছন্দৰ (যেনে- শিক্ষা, স্বাস্থ্য, উন্নত জীৱন-ধাৰণ) বিস্তাৰ সাধন কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া।
(ঘ) অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা: নিৰ্ধাৰিত সময়ৰ ভিতৰত কিছুমান সুনিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ উদ্দেশ্যে এক কেন্দ্ৰীয় কৰ্তৃপক্ষৰ দ্বাৰা দেশৰ অৰ্থনীতিৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু দিগ্দৰ্শনেই হ’ল অৰ্থনৈতিক পৰিকল্পনা।
(ঙ) গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা: যি পৰিকল্পনাৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণ সুনিশ্চিত কৰা হয় আৰু ক্ষমতাৰ বিকেন্দ্ৰীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়, তাকে গণতান্ত্ৰিক পৰিকল্পনা বোলে।
(চ) উদাৰীকৰণ: দেশৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ ওপৰত থকা ৰাষ্ট্ৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা নীতিয়েই হ’ল উদাৰীকৰণ।
(ছ) ব্যক্তিগতকৰণ: চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ব্যৱস্থাপনাৰ অধীনত থকা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ বেচৰকাৰী খণ্ডলৈ মুকলি কৰি দিয়া নীতিয়েই হ’ল ব্যক্তিগতকৰণ।
(জ) গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন: দেশ এখনৰ অৰ্থনীতিৰ সৈতে বিশ্বৰ অন্যান্য দেশৰ অৰ্থনীতিৰ সংযোগ স্থাপন বা সংহতি সাধন কৰাই হ’ল গোলকীকৰণ বা বিশ্বায়ন।
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
২। অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ দুটা প্ৰধান পাৰ্থক্য হ’ল:
- পৰিসৰ: অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ধাৰণাটো সীমিত, ই কেৱল জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় বৃদ্ধিক সামৰে। আনহাতে, অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ধাৰণাটো বহল, ই আয় বৃদ্ধিৰ লগতে জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু আয়ৰ সমবিতৰণকো সামৰে।
- লক্ষ্য: অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মূল লক্ষ্য পৰিমাণগত (quantitative) বৃদ্ধি। আনহাতে, অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ লক্ষ্য গুণগত (qualitative) পৰিৱৰ্তন, য’ত সামাজিক ন্যায় আৰু মানৱ কল্যাণ জড়িত হৈ থাকে।
৩। মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা সূচক কি কি?
উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল সূচক হ’ল:
- প্ৰত্যাশিত আয়ুস (Life Expectancy): জন্মৰ সময়ত এজন ব্যক্তিৰ গড় জীয়াই থকাৰ সম্ভাৱনা, যি স্বাস্থ্য সেৱাৰ মানদণ্ডক সূচায়।
- শিক্ষা (Education): প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু স্কুলত নামভৰ্তিৰ হাৰ, যি জ্ঞানৰ স্তৰক সূচায়।
- জীৱন-যাত্ৰাৰ মান (Standard of Living): ক্ৰয় ক্ষমতাৰ সমতাৰ (Purchasing Power Parity) ভিত্তিত জনমূৰি মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনেৰে ইয়াক জোখা হয়।
৪। সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন হৈছে বুলিলে কি বুজিবা?
উত্তৰ: সমষ্টিগত পছন্দৰ বিস্তাৰ সাধন হোৱা মানে হ’ল জনসাধাৰণৰ বাবে কেৱল আয় বৃদ্ধিৰ বিকল্পই নহয়, বৰঞ্চ উন্নত শিক্ষা, ভাল স্বাস্থ্য সেৱা, ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা, সাংস্কৃতিক বিকাশ আৰু এক সুৰক্ষিত পৰিৱেশত জীয়াই থকাৰ দৰে বিভিন্ন বিকল্প মুকলি হোৱা। ই মানুহৰ সামগ্ৰিক কল্যাণ আৰু পছন্দৰ স্বাধীনতাক বুজায়।
৫। ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ তিনিটা মূল লক্ষ্য হ’ল:
- অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ ক্ষিপ্ৰ কৰা: দেশৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয় দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি কৰা।
- আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন: অৰ্থনৈতিকভাৱে আন দেশৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাই দেশক স্বাৱলম্বী কৰি তোলা।
- সামাজিক ন্যায় প্ৰতিষ্ঠা: দৰিদ্ৰতা আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দূৰ কৰি সমাজৰ সকলো শ্ৰেণীৰ লোকৰ বাবে সম-সুযোগ নিশ্চিত কৰা।
৬। NITI আয়োগৰ সদস্যসকল কোন কোন?
উত্তৰ: NITI আয়োগৰ সদস্যসকল হ’ল:
- অধ্যক্ষ: ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্ৰী।
- পৰিচালনা পৰিষদ: সকলো ৰাজ্যৰ মুখ্যমন্ত্ৰী আৰু কেন্দ্ৰীয় শাসিত অঞ্চলৰ উপ-ৰাজ্যপালসকল।
- উপাধ্যক্ষ: প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা নিযুক্ত।
- সদস্য: পূৰ্ণকালীন আৰু অংশকালীন বিশেষজ্ঞ সদস্য।
- পদেন সদস্য: কেন্দ্ৰীয় মন্ত্ৰী পৰিষদৰ সৰ্বোচ্চ চাৰিজন সদস্য।
- মুখ্য কাৰ্যবাহী বিষয়া: প্ৰধানমন্ত্ৰীৰ দ্বাৰা নিযুক্ত এজন ভাৰতীয় প্ৰশাসনিক বিষয়া।
দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন:
৭। ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথমছোৱা (১৯৫১-১৯৯১) আৰু দ্বিতীয়ছোৱা (১৯৯১ৰপৰা বৰ্তমানলৈ)ৰ মাজত থকা এটা মূল পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিকল্পিত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ প্ৰথম আৰু দ্বিতীয়ছোৱাৰ মাজৰ মূল পাৰ্থক্যটো হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ড (Public Sector) আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ (Private Sector) ভূমিকাৰ পৰিৱৰ্তন।
- প্ৰথমছোৱা (১৯৫১-১৯৯১): এই সময়ছোৱাত ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত ৰাজহুৱা খণ্ড বা চৰকাৰী খণ্ডৰ ভূমিকা আছিল প্ৰধান। সমাজবাদী সমাজ ব্যৱস্থাৰ আৰ্হিত চৰকাৰে উদ্যোগ, বেংকিং, পৰিবহণ আদি গুৰুত্বপূৰ্ণ খণ্ডবোৰ নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখিছিল। ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা আছিল গৌণ আৰু চৰকাৰী অনুজ্ঞাপত্ৰ (license) আৰু নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীন।
- দ্বিতীয়ছোৱা (১৯৯১-বৰ্তমান): ১৯৯১ চনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ পিছত এই ছবিখন সম্পূৰ্ণ সলনি হৈ পৰে। উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ আৰু গোলকীকৰণ নীতি গ্ৰহণ কৰাৰ ফলত ব্যক্তিগত খণ্ডৰ ভূমিকা গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ পৰে। চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণ শিথিল কৰা হয় আৰু বহুতো ৰাজহুৱা খণ্ড ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ মুকলি কৰি দিয়া হয়। বৰ্তমান ভাৰতীয় অৰ্থনীতি বজাৰ-ভিত্তিক আৰু ইয়াত ব্যক্তিগত খণ্ডই এক চালিকা শক্তি হিচাপে কাম কৰিছে।
৮। ভাৰতবৰ্ষত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ তিনিটা মূল কাৰণ চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত ভাৰতবৰ্ষত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ তিনিটা মূল কাৰণ আছিল:
- বৃহৎ বিত্তীয় ঘাটি (Fiscal Deficit): চৰকাৰৰ ব্যয় আয়তকৈ বহু বেছি হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত চৰকাৰ বৃহৎ ঋণৰ বোজাৰ সন্মুখীন হৈছিল। এই বিত্তীয় ঘাটিয়ে অৰ্থনীতিত এক গভীৰ সংকটৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
- মুদ্ৰাস্ফীতি (Inflation): সীমিত উৎপাদন আৰু বিত্তীয় ঘাটিৰ ফলত সা-সামগ্ৰীৰ মূল্য আকাশলংঘী হৈছিল। এই মূল্যবৃদ্ধিয়ে সাধাৰণ জনতাক, বিশেষকৈ দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকক বাৰুকৈয়ে জুৰুলা কৰিছিল।
- বৈদেশিক বাণিজ্যৰ সংকট (Balance of Payment Crisis): ভাৰতৰ আমদানিৰ পৰিমাণ ৰপ্তানিতকৈ বহু বেছি হৈ পৰিছিল, যাৰ ফলত বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ প্ৰায় শেষ হৈ গৈছিল। ১৯৯১ চনত ভাৰতৰ হাতত মাত্ৰ ১৫ দিনৰ আমদানিৰ বাবেহে ধন আছিল। এই সংকটৰ বাবেই বিশ্ব বেংক আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰা নিধিৰ পৰামৰ্শক্ৰমে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ চৰকাৰ বাধ্য হৈছিল।
৯। অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা সুফল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ তিনিটা প্ৰধান সুফল হ’ল:
- অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ পিছত ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ হাৰ উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। বিশেষকৈ ২০০৫-০৮ চনৰ ভিতৰত ই ৯ শতাংশৰো অধিক হৈছিল।
- বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ বৃদ্ধি: উদাৰীকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ ফলত বৈদেশিক বিনিয়োগ বৃদ্ধি পাইছে আৰু ভাৰতৰ বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ ভাণ্ডাৰ এক সন্তোষজনক অৱস্থালৈ আহিছে।
- প্ৰতিযোগিতা আৰু গ্ৰাহকৰ সুবিধা: বজাৰ মুক্ত হোৱাৰ ফলত বিভিন্ন কোম্পানীৰ মাজত প্ৰতিযোগিতা বাঢ়িছে, যাৰ ফলত গ্ৰাহকসকলে উন্নত মানৰ সামগ্ৰী কম মূল্যত লাভ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
১০। অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তনৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অসুবিধা চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা দুটা অসুবিধা হ’ল:
- অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি: সংস্কাৰৰ ফলত চহকী শ্ৰেণীটো অধিক চহকী হৈছে, কিন্তু দুখীয়া শ্ৰেণীটোৱে সেই অনুপাতে সুফল লাভ কৰিব পৰা নাই। ইয়াৰ ফলত আয়ৰ বৈষম্য বৃদ্ধি পাইছে।
- ভোগবাদী সংস্কৃতিৰ প্ৰসাৰ: গোলকীকৰণ আৰু মুক্ত বজাৰৰ ফলত সমাজত পণ্যৰ প্ৰতি আসক্তি বাঢ়িছে, যি এক ভোগবাদী (Consumerist) সংস্কৃতিৰ জন্ম দিছে। ই নৈতিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয়ৰ কাৰণ হ’ব পাৰে বুলি আশংকা কৰা হয়।
১১। অসমৰ চলিত পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ ছটা প্ৰধান লক্ষ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: অসমৰ দ্বাদশ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ (২০১২-২০১৭) ছটা প্ৰধান লক্ষ্য আছিল:
- উন্নয়নৰ হাৰ বৃদ্ধি: অসমৰ উন্নয়নৰ হাৰ ১০ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
- দৰিদ্ৰতা আৰু বৈষম্য হ্ৰাস: দৰিদ্ৰতা কমোৱা আৰু অৰ্থনৈতিক বৈষম্য দূৰ কৰাৰ বাবে আঁচনি গ্ৰহণ কৰা।
- বান আৰু গৰাখহনীয়া নিয়ন্ত্ৰণ: আধুনিক প্ৰযুক্তিৰে বানপানী আৰু গৰাখহনীয়া সমস্যাৰ সমাধান কৰা।
- কৃষি খণ্ডৰ বিকাশ: কৃষি খণ্ডৰ বাৰ্ষিক উন্নয়নৰ হাৰ ৬-৮ শতাংশলৈ বৃদ্ধি কৰা।
- শক্তি খণ্ডত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা: শক্তি উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰশীল হোৱা আৰু বিতৰণ ব্যৱস্থা উন্নত কৰা।
- মানৱ উন্নয়ন: স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষা খণ্ডত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰি মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) উন্নত কৰা।
