Get comprehensive study notes on the Geography of Assam (অসমৰ ভূগোল) for the ADRE Exam. Master topics like the Brahmaputra valley, climate, and national parks.
অধ্যায় ১.২: অসমৰ ভূগোল (Geography of Assam)
১. অৱস্থান, মাটিকালি আৰু চাৰিসীমা (Location, Area & Boundaries)
- মাটিকালি: অসমৰ মুঠ মাটিকালি হ’ল ৭৮,৪৩৮ বৰ্গ কিলোমিটাৰ (ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ২.৩৯%)।
- অৱস্থান: অসম ভাৰতৰ উত্তৰ-পূব দিশত অৱস্থিত। ইয়াৰ অক্ষাংশ ২৪°৩’ উত্তৰৰ পৰা ২৭°৫৮’ উত্তৰলৈ আৰু দ্ৰাঘিমাংশ ৮৯°৪২’ পূবৰ পৰা ৯৬°১’ পূবলৈ বিস্তৃত।
- ৰাজ্যিক চাৰিসীমা: অসমে উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চলৰ বাকী ৬ খন ৰাজ্য (অৰুণাচল প্ৰদেশ, নাগালেণ্ড, মণিপুৰ, মিজোৰাম, ত্ৰিপুৰা, মেঘালয়) আৰু পশ্চিমবংগৰ সৈতে নিজৰ সীমা ভাগ কৰে। (মুঠ ৭ খন ৰাজ্য)।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাৰিসীমা: অসমে দুখন দেশৰ সৈতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমা ভাগ কৰে— উত্তৰে ভুটান আৰু পশ্চিমে বাংলাদেশ।
২. প্ৰাকৃতিক বিভাগ (Physical Divisions)
অসমক ঘাইকৈ তিনিটা প্ৰাকৃতিক ভাগত ভগাব পাৰি:
১. ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা: ই অসমৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰাকৃতিক বিভাগ।
২. বৰাক উপত্যকা: অসমৰ দক্ষিণ অংশত অৱস্থিত।
৩. কাৰ্বি মালভূমি আৰু বৰাইল পৰ্বতমালা: এই পাহাৰীয়া অঞ্চলে ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক উপত্যকাক পৃথক কৰিছে। অসমৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ ‘লাইকে’ (Laike) বৰাইল পৰ্বতমালাত অৱস্থিত।
৩. অসমৰ নদ-নদী (Rivers of Assam)
- ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী:
- উৎপত্তি: তিব্বতৰ মানস সৰোবৰৰ ওচৰৰ চেমাযুংদুং (Chemayungdung) হিমবাহৰ পৰা।
- তিব্বতত ইয়াক ‘চাংপো’, অৰুণাচল প্ৰদেশত ‘চিয়াং’ বা ‘দিহাং’ আৰু অসমত ‘ব্ৰহ্মপুত্ৰ’ বোলা হয়। বাংলাদেশেৰে বৈ যাওঁতে ইয়াক ‘যমুনা’ বোলা হয়।
- অসমত ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ৮৯১ কিলোমিটাৰ।
- মাজুলী: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ মাজত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ নদী-দ্বীপ। ২০১৬ চনত ইয়াক জিলা হিচাপে ঘোষণা কৰা হয়।
- উমানন্দ: পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম নদী-দ্বীপ (গুৱাহাটীত অৱস্থিত)। ইয়াক ‘Peacock Island’ বুলিও কোৱা হয়।
- বৰাক নদী:
- উৎপত্তি: মণিপুৰৰ বৰাইল পৰ্বতমালাৰ পৰা।
- অসমত ইয়াৰ দৈৰ্ঘ্য প্ৰায় ২২৫ কিলোমিটাৰ। বাংলাদেশেৰে বৈ যাওঁতে ইয়াক ‘সুৰমা’ আৰু ‘মেঘনা’ নামেৰে জনা যায়।
৪. ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু অভয়াৰণ্য (National Parks & Wildlife Sanctuaries)
বৰ্তমান অসমত ৭ খন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আছে (ভাৰতৰ ভিতৰত মধ্যপ্ৰদেশ আৰু আন্দামানৰ পিছতে তৃতীয় সৰ্বাধিক):
১. কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৭৪): এশিঙীয়া গঁড়ৰ বাবে বিখ্যাত। ১৯৮৫ চনত ইউনেস্ক’ (UNESCO) য়ে ইয়াক ‘বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ’ (World Heritage Site) হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে।
২. মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৯০): ই এখন ব্যাঘ্ৰ প্ৰকল্প (Tiger Reserve) আৰু বায়’স্ফিয়াৰ ৰিজাৰ্ভ। ইও এখন ‘বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ’।
৩. ডিব্ৰু-চৈখোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৯৯): বনৰীয়া ঘোঁৰা (Feral horses) আৰু দেওহাঁহৰ বাবে বিখ্যাত।
৪. নামেৰী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৯৮): শোণিতপুৰ জিলাত অৱস্থিত।
৫. ওৰাং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৯৯): ইয়াক ‘মিনি কাজিৰঙা’ বুলিও কোৱা হয়।
৬. ৰাইমনা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (২০২১): কোকৰাঝাৰ জিলাত অৱস্থিত। সোণালী বান্দৰৰ (Golden Langur) বাবে বিখ্যাত।
৭. দিহিং পাটকাই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (২০২১): ইয়াক ‘পূবৰ আমাজান’ (Amazon of the East) বুলি কোৱা হয়।
৫. অসমৰ ৰাজ্যিক প্ৰতীক (State Symbols of Assam)
- ৰাজ্যিক পশু: এশিঙীয়া গঁড় (One-horned Rhino)
- ৰাজ্যিক চৰাই: দেওহাঁহ (White-winged Wood Duck)
- ৰাজ্যিক ফুল: কপৌ ফুল (Foxtail Orchid)
- ৰাজ্যিক গছ: হোলোং (Hollong)
- ৰাজ্যিক জলজ প্ৰাণী: শিহু (River Dolphin)
💡 মনত ৰখাৰ সহজ উপায় (Short Tricks & Key Points)
- অসমৰ ৭ খন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান মনত ৰখাৰ Trick:
“কাজিৰঙাৰ মানসে ডিব্ৰুগড়ৰ নামেৰী আৰু ওৰাঙক লৈ ৰাইমনাৰ দিহিং পাটকাইলৈ গ’ল।”
(কাজিৰঙা, মানস, ডিব্ৰু-চৈখোৱা, নামেৰী, ওৰাং, ৰাইমনা, দিহিং পাটকাই) - UNESCO World Heritage Site (অসমৰ ২ খন): কাজিৰঙা আৰু মানস (দুয়োখন ১৯৮৫ চনত স্বীকৃতিপ্ৰাপ্ত)।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমা (২ খন দেশ): 2B = Bhutan & Bangladesh.
📝 পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Top 15 MCQs)
১. অসমৰ মুঠ মাটিকালি কিমান?
(A) ৭৮,৪৩৮ বৰ্গ কি.মি.
(B) ৭৮,৮৪৩ বৰ্গ কি.মি.
(C) ৮৭,৪৩৮ বৰ্গ কি.মি.
(D) ৭৪,৮৩৮ বৰ্গ কি.মি.
উত্তৰ: (A) ৭৮,৪৩৮ বৰ্গ কি.মি.
২. অসমে কেইখন দেশৰ সৈতে আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সীমা ভাগ কৰে?
(A) ১ খন
(B) ২ খন
(C) ৩ খন
(D) ৪ খন
উত্তৰ: (B) ২ খন (ভুটান আৰু বাংলাদেশ)
৩. পৃথিৱীৰ ক্ষুদ্ৰতম নদী-দ্বীপ উমানন্দক ইংৰাজসকলে কি বুলি মাতিছিল?
(A) Majuli Island
(B) Peacock Island
(C) Rose Island
(D) Elephant Island
উত্তৰ: (B) Peacock Island
৪. অসমৰ বৰ্তমান ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানৰ সংখ্যা কিমান?
(A) ৫ খন
(B) ৬ খন
(C) ৭ খন
(D) ৮ খন
উত্তৰ: (C) ৭ খন
৫. তলৰ কোনখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক ‘পূবৰ আমাজান’ (Amazon of the East) বুলি কোৱা হয়?
(A) মানস ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(B) দিহিং পাটকাই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(C) ৰাইমনা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(D) ডিব্ৰু-চৈখোৱা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
উত্তৰ: (B) দিহিং পাটকাই ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
৬. কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক কিমান চনত UNESCO য়ে বিশ্ব ঐতিহ্য ক্ষেত্ৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিছিল?
(A) ১৯৭৪
(B) ১৯৮৫
(C) ১৯৯০
(D) ২০০৫
উত্তৰ: (B) ১৯৮৫
৭. সোণালী বান্দৰ (Golden Langur) অসমৰ কোনখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানত পোৱা যায়?
(A) ৰাইমনা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(B) ওৰাং ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(C) নামেৰী ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(D) কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
উত্তৰ: (A) ৰাইমনা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
৮. অসমৰ ৰাজ্যিক চৰাই কি?
(A) ধনেশ
(B) দেওহাঁহ
(C) ভাটৌ
(D) হয়কলি
উত্তৰ: (B) দেওহাঁহ (White-winged Wood Duck)
৯. ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ উৎপত্তি ক’ৰ পৰা হৈছে?
(A) গংগোত্ৰী হিমবাহ
(B) যমুনোত্ৰী হিমবাহ
(C) চেমাযুংদুং হিমবাহ
(D) বৰাইল পৰ্বত
উত্তৰ: (C) চেমাযুংদুং হিমবাহ
১০. ‘মিনি কাজিৰঙা’ বুলি কোনখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যানক জনা যায়?
(A) মানস
(B) নামেৰী
(C) ওৰাং
(D) ডিব্ৰু-চৈখোৱা
উত্তৰ: (C) ওৰাং
১১. অসমৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত শৃংগ কোনটো?
(A) জপভৌ
(B) লাইকে
(C) নামচা বৰুৱা
(D) দাফাবুম
উত্তৰ: (B) লাইকে (বৰাইল পৰ্বতমালাত অৱস্থিত)
১২. বৰাক নদীৰ উৎপত্তি ক’ৰ পৰা হৈছে?
(A) কাৰ্বি পাহাৰ
(B) নগা পাহাৰ
(C) বৰাইল পৰ্বতমালা (মণিপুৰ)
(D) পাটকাই পৰ্বত
উত্তৰ: (C) বৰাইল পৰ্বতমালা (মণিপুৰ)
১৩. অসমৰ ৰাজ্যিক গছ কোনডাল?
(A) শাল
(B) চেগুন
(C) হোলোং
(D) নাহৰ
উত্তৰ: (C) হোলোং
১৪. অসমে ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালিৰ কিমান শতাংশ আগুৰি আছে?
(A) ২.৩৯%
(B) ৩.৩৯%
(C) ১.৩৯%
(D) ৪.৩৯%
উত্তৰ: (A) ২.৩৯%
১৫. অসমৰ কোনখন জিলাক প্ৰথম ‘নদী-দ্বীপ জিলা’ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে?
(A) ধুবুৰী
(B) মাজুলী
(C) বৰপেটা
(D) মৰিগাঁও
উত্তৰ: (B) মাজুলী
