নিশ্চয়! ADRE পৰীক্ষাৰ বাবে “ভাৰতৰ ভূগোল” এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায়। পৰীক্ষাত সাধাৰণতে ভাৰতৰ নদ-নদী, পৰ্বতমালা, ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান আৰু হ্ৰদৰ পৰা প্ৰশ্ন সোধা হয়।
খণ্ড ২: ভাৰত আৰু বিশ্বৰ সাধাৰণ জ্ঞান
অধ্যায় ২.২: ভাৰতৰ ভূগোল (Geography of India)
১. ভাৰতৰ ভৌগোলিক অৱস্থান (Geographical Location)
- মাটিকালি: ভাৰতৰ মুঠ মাটিকালি ৩২,৮৭,২৬৩ বৰ্গ কি.মি.। মাটিকালিৰ দিশৰ পৰা ভাৰত পৃথিৱীৰ সপ্তম (7th) সৰ্ববৃহৎ দেশ।
- কৰ্কট ক্ৰান্তি ৰেখা (Tropic of Cancer): এই ৰেখাডাল (২৩.৫° উত্তৰ অক্ষাংশ) ভাৰতৰ ঠিক মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে আৰু ই ভাৰতৰ ৮ খন ৰাজ্যৰ মাজেৰে পাৰ হৈছে।
- আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় চাৰিসীমা: ভাৰতে ৭ খন দেশৰ সৈতে স্থলসীমা ভাগ কৰে।
- আটাইতকৈ দীঘল সীমা: বাংলাদেশৰ সৈতে (৪,০৯৬ কি.মি.)।
- আটাইতকৈ চুটি সীমা: আফগানিস্তানৰ সৈতে (১০৬ কি.মি.)।
২. ভাৰতৰ পৰ্বতমালা (Mountains of India)
- হিমালয় পৰ্বতমালা: ই পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ নৱীন ভংগিল পৰ্বত (Young Fold Mountain)। ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগটো হ’ল K2 (গডউইন অষ্টিন)। (অৱশ্যে সম্পূৰ্ণৰূপে ভাৰতৰ ভূখণ্ডত থকা সৰ্বোচ্চ শৃংগটো হ’ল ছিকিমৰ কাঞ্চনজংঘা)।
- আৰাৱলী পৰ্বতমালা (Aravalli Range): ই ভাৰত তথা পৃথিৱীৰ আটাইতকৈ পুৰণি পৰ্বতমালা (ৰাজস্থানত অৱস্থিত)। ইয়াৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগটো হ’ল গুৰু শিখৰ (Guru Shikhar)।
- দক্ষিণ ভাৰতৰ পৰ্বত:
- পশ্চিম ঘাট আৰু পূব ঘাট পৰ্বতমালা নীলগিৰি পাহাৰত লগ লাগিছে।
- দক্ষিণ ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগটো হ’ল আনামুডী (Anamudi), যিটো কেৰালাত অৱস্থিত।
৩. ভাৰতৰ নদ-নদী (Rivers of India)
- গংগা নদী: ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী (দৈৰ্ঘ্য: ২৫২৫ কি.মি.)। ই উত্তৰাখণ্ডৰ গংগোত্ৰী হিমবাহৰ পৰা উৎপত্তি হৈছে।
- দক্ষিণ ভাৰতৰ নদী: গোদাবৰী দক্ষিণ ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী। ইয়াক ‘দক্ষিণ গংগা’ (Dakshin Ganga) বা ‘বৃদ্ধ গংগা’ বুলিও কোৱা হয়।
- পশ্চিমলৈ বৈ যোৱা নদী: ভাৰতৰ বেছিভাগ নদী বংগোপসাগৰত পৰে, কিন্তু নৰ্মদা আৰু তাপী (Narmada & Tapi) নদী পশ্চিম দিশলৈ বৈ গৈ আৰৱ সাগৰত পৰে। এই নদী দুখনে ব-দ্বীপ (Delta) গঠন নকৰে।
- দুখৰ নদী (Sorrow of Rivers):
- বংগৰ দুখ (Sorrow of Bengal): দামোদৰ নদী।
- বিহাৰৰ দুখ (Sorrow of Bihar): কোশী নদী।
৪. গুৰুত্বপূৰ্ণ হ্ৰদ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (Lakes & National Parks)
- হ্ৰদ (Lakes):
- উলাৰ হ্ৰদ (Wular Lake): জম্মু আৰু কাশ্মীৰত অৱস্থিত ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ নিৰ্মল পানীৰ হ্ৰদ (Freshwater lake)।
- চিলিকা হ্ৰদ (Chilika Lake): ওড়িশাত অৱস্থিত ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ লুণীয়া পানীৰ হ্ৰদ (Saltwater lake/Lagoon)।
- লকতক হ্ৰদ (Loktak Lake): মণিপুৰত অৱস্থিত উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ নিৰ্মল পানীৰ হ্ৰদ।
- ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (National Parks):
- জিম কৰবেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান: উত্তৰাখণ্ডত অৱস্থিত ভাৰতৰ প্ৰথমখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (১৯৩৬ চনত স্থাপিত)।
- গীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (Gir): গুজৰাটত অৱস্থিত। ই এছিয় সিংহৰ (Asiatic Lion) বাবে বিখ্যাত।
- কেইবুল লামজাও (Keibul Lamjao): মণিপুৰৰ লকতক হ্ৰদত অৱস্থিত পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ ভাঁহি থকা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (Floating National Park)।
- সুন্দৰবন (Sundarbans): পশ্চিমবংগত অৱস্থিত। ই ৰয়েল বেংগল টাইগাৰ আৰু মেংগ্ৰোভ (Mangrove) অৰণ্যৰ বাবে বিখ্যাত।
💡 মনত ৰখাৰ সহজ উপায় (Short Tricks & Key Points)
- কৰ্কট ক্ৰান্তি ৰেখা পাৰ হৈ যোৱা ৮ খন ৰাজ্য:
Trick: “মিত্ৰৰ ওপৰত গামোচা ঝাৰ” (Mitr Par Gamcha Jhar)
মি= মিজোৰাম, ত্ৰ= ত্ৰিপুৰা, প= পশ্চিমবংগ, ৰ= ৰাজস্থান, গা= গুজৰাট, মো= মধ্যপ্ৰদেশ, চা= ছত্তীশগড়, ঝাৰ= ঝাৰখণ্ড। - আৰৱ সাগৰত পৰা নদী: “নৰ্মাদা আৰু তাপী” (মনত ৰাখিব: এই দুখনে ব-দ্বীপ গঠন নকৰে, Estuary গঠন কৰে)।
- আটাইতকৈ পুৰণি পৰ্বত: আৰাৱলী (Aravalli starts with ‘A’, the first letter, so it’s the oldest).
📝 পৰীক্ষাৰ বাবে গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন (Top 15 MCQs)
১. ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি পৰ্বতমালা কোনটো?
(A) হিমালয়
(B) বিন্ধ্য
(C) আৰাৱলী
(D) সাতপুৰা
উত্তৰ: (C) আৰাৱলী
২. কৰ্কট ক্ৰান্তি ৰেখা (Tropic of Cancer) ভাৰতৰ কেইখন ৰাজ্যৰ মাজেৰে পাৰ হৈ গৈছে?
(A) ৬ খন
(B) ৭ খন
(C) ৮ খন
(D) ৯ খন
উত্তৰ: (C) ৮ খন
৩. ভাৰতৰ আটাইতকৈ দীঘল নদী কোনখন?
(A) ব্ৰহ্মপুত্ৰ
(B) গংগা
(C) গোদাবৰী
(D) যমুনা
উত্তৰ: (B) গংগা (২৫২৫ কি.মি.)
৪. ‘দক্ষিণ গংগা’ (Dakshin Ganga) বুলি কোনখন নদীক কোৱা হয়?
(A) কৃষ্ণা
(B) কাবেৰী
(C) নৰ্মদা
(D) গোদাবৰী
উত্তৰ: (D) গোদাবৰী
৫. ভাৰতে কোনখন দেশৰ সৈতে আটাইতকৈ দীঘল আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় স্থলসীমা ভাগ কৰে?
(A) চীন
(B) পাকিস্তান
(C) বাংলাদেশ
(D) নেপাল
উত্তৰ: (C) বাংলাদেশ (৪,০৯৬ কি.মি.)
৬. দক্ষিণ ভাৰতৰ সৰ্বোচ্চ পৰ্বত শৃংগ কোনটো?
(A) দোদাবেটা
(B) আনামুডী
(C) গুৰু শিখৰ
(D) মহেন্দ্ৰগিৰি
উত্তৰ: (B) আনামুডী
৭. পৃথিৱীৰ একমাত্ৰ ভাঁহি থকা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (Floating National Park) ‘কেইবুল লামজাও’ ক’ত অৱস্থিত?
(A) অসম
(B) মেঘালয়
(C) মণিপুৰ
(D) ত্ৰিপুৰা
উত্তৰ: (C) মণিপুৰ
৮. ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ নিৰ্মল পানীৰ হ্ৰদ (Freshwater lake) কোনটো?
(A) চিলিকা হ্ৰদ
(B) উলাৰ হ্ৰদ
(C) দাল হ্ৰদ
(D) লকতক হ্ৰদ
উত্তৰ: (B) উলাৰ হ্ৰদ (জম্মু আৰু কাশ্মীৰ)
৯. তলৰ কোনখন নদী পশ্চিম দিশলৈ বৈ গৈ আৰৱ সাগৰত পৰে?
(A) মহানদী
(B) গোদাবৰী
(C) নৰ্মদা
(D) কৃষ্ণা
উত্তৰ: (C) নৰ্মদা
১০. ভাৰতৰ প্ৰথমখন ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান কোনখন?
(A) কাজিৰঙা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(B) জিম কৰবেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(C) কানহা ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
(D) গীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান
উত্তৰ: (B) জিম কৰবেট ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান (উত্তৰাখণ্ড)
১১. এছিয় সিংহৰ (Asiatic Lion) বাবে বিখ্যাত ‘গীৰ ৰাষ্ট্ৰীয় উদ্যান’ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(A) মধ্যপ্ৰদেশ
(B) ৰাজস্থান
(C) গুজৰাট
(D) মহাৰাষ্ট্ৰ
উত্তৰ: (C) গুজৰাট
১২. ‘বিহাৰৰ দুখ’ (Sorrow of Bihar) বুলি কোনখন নদীক কোৱা হয়?
(A) দামোদৰ
(B) কোশী
(C) সোণ
(D) গণ্ডক
উত্তৰ: (B) কোশী
১৩. পশ্চিম ঘাট আৰু পূব ঘাট পৰ্বতমালা ক’ত লগ লাগিছে?
(A) কাৰ্ডামম পাহাৰ
(B) আন্নামালাই পাহাৰ
(C) নীলগিৰি পাহাৰ
(D) পালনি পাহাৰ
উত্তৰ: (C) নীলগিৰি পাহাৰ
১৪. ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ লুণীয়া পানীৰ হ্ৰদ (Saltwater lake) ‘চিলিকা’ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(A) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ
(B) ওড়িশা
(C) তামিলনাডু
(D) কেৰালা
উত্তৰ: (B) ওড়িশা
১৫. আৰাৱলী পৰ্বতমালাৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগটোৰ নাম কি?
(A) মাউণ্ট আবু
(B) গুৰু শিখৰ
(C) ধূপগড়
(D) আনামুডী
উত্তৰ: (B) গুৰু শিখৰ
