| শ্ৰেণী | অষ্টম শ্ৰেণী (Class 8) |
|---|---|
| বিষয় | সমাজ বিজ্ঞান (Social Science) |
| পাঠৰ নাম | ভৌগোল বিজ্ঞান অধ্যয়নত প্রযুক্তিৰ প্ৰয়ােগ |
| খণ্ড | ভূগোল (Geography) |
| পাঠৰ নং | অধ্যায় (Chapter 8) |
| পাঠ্যক্ৰম | ৰাজ্যিক শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ (SCERT) |
ভৌগোল বিজ্ঞান অধ্যয়নত প্রযুক্তিৰ প্ৰয়ােগ
১। চমু উত্তৰ
(ক) স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্রকৃত দূৰত্বক কম কৰি মানচিত্রত দেখুৱাবলৈ যি অনুপাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাকে স্কেল বা মাপনী বোলে।
২। শুদ্ধ উত্তৰটোত ✉ চিন দিয়া
(ক) ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠৰ তথ্য সংগ্ৰহ, বিশ্লেষণ আৰু প্ৰকাশৰ বাবে প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ।
(খ) দ্রাঘিমাংশ আৰু অক্ষাংশৰ ভিত্তিত প্ৰথমতে মানচিত্র অংকন কৰিছিল—
- (১) ইৰাট স্থেনিচে
- (২) ট’লেমিয়ে ✉
- (৩) কাৰ্ল ৰিটাৰে
(গ) ১/১০,০০০ এনেদৰে প্ৰকাশ কৰা স্কেলবিধ হ’ল—
- (১) নিৰূপক ভগ্নাংশ ✉
- (২) ৰৈখিক স্কেল
- (৩) ভাষাৰ স্কেল
(ঘ) আটাইতকৈ প্রাচীন ম18 মানচিত্ৰ উদ্ধাৰ হৈছে—
- (১) মিছৰত
- (২) মেছ’প’টেমিয়াত ✉
- (৩) চীনত
৩। বহলাই লিখা
মানচিত্র অংকনৰ ক্ৰমবিকাশৰ সম্বন্ধে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ: মানচিত্র অংকনৰ ইতিহাস সভ্যতাৰ আদিম কালৰ পৰাই আৰম্ভ হৈছে।
- প্রাচীন যুগ: আটাইতকৈ পুৰণি মানচিত্র মেছ’প’টেমিয়া (বর্তমানৰ ইৰাক)ত টেৰাকোটাৰ ফলকত আৰু মিছৰত বানপানী অঞ্চলৰ মানচিত্র পোৱা গৈছে। এই মানচিত্র আছিল সৰল আৰু স্কেলবিহীন।
- খ্রীষ্টপূৰ্ব যুগ: চীনত খ্রীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকাত পাটৰ কাপোৰত স্কেলৰ মানচিত্র অংকনৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়, য’ত পৰ্বত, নদী, ৰাস্তা দেখুওৱা হৈছিল। ট’লেমিয়ে দ্রাঘিমা-অক্ষাংশৰ ধাৰণা প্ৰৱৰ্তন কৰি মানচিত্রক বিজ্ঞানসন্মত কৰে।
- মধ্যযুগ: কলম্বাচ, ভাস্কো-ডা-গামাৰ ভ্ৰমণে নতুন ভূখণ্ড আৱিষ্কাৰ কৰি মানচিত্রৰ বিস্তাৰ ঘটায়।
- শিল্পবিপ্লৱ: ছপাযন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰে (১৫ শতিকা) মানচিত্র প্রস্তুতিৰ গতি বঢ়ায়। ইউৰোপত যন্ত্ৰপাতিৰ উন্নতিয়ে ইয়াক সহজ কৰে।
- ভাৰত: খ্রীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ত ৰজা-মহাৰজাই সীমাৰেখা অংকন কৰিছিল। ইংৰাজে ১৭৬৭ত ছাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়া স্থাপন কৰি ত্রিকোণমিতিৰ সহায়ত বিজ্ঞানসন্মত মানচিত্র তৈয়াৰ কৰে।
- আধুনিক যুগ: দূৰ-সংবেদন, কম্পিউটাৰ আৰু জি.আই.এছ. (GIS) প্ৰযুক্তিৰে নিখুঁত মানচিত্র তৈয়াৰ কৰা হয়।
৪। ভূগোল অধ্যয়নত কি কি প্রযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয় লিখা।
উত্তৰ: ভূগোল অধ্যয়নত নিম্নলিখিত প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰা হয়:
- দূৰ-সংবেদন (Remote Sensing): উপগ্ৰহৰ জৰিয়তে ভূ-পৃষ্ঠৰ ছবি সংগ্ৰহ কৰি তথ্য বিশ্লেষণ।
- ভৌগোলিক তথ্য ব্যৱস্থা (GIS): ভূ-তথ্য সংৰক্ষণ, বিশ্লেষণ আৰু মানচিত্র তৈয়াৰৰ বাবে কম্পিউটাৰ ব্যৱস্থা।
- গোলকীয় স্থান নির্ণয় ব্যৱস্থা (GPS): অক্ষাংশ, দ্রাঘিমাংশ আৰু উচ্চতা নির্ণয়ৰ বাবে।
- মানচিত্রণ সফ্টৱেৰ: আধুনিক মানচিত্র তৈয়াৰ আৰু সম্পাদনাৰ বাবে।
- ড্ৰোন প্ৰযুক্তি: সৰু অঞ্চলৰ তথ্য সংগ্ৰহ আৰু ফটোৰ বাবে।
- কৃত্ৰিম বুদ্ধিমত্তা (AI): তথ্য বিশ্লেষণ আৰু পূৰ্বাভাসৰ বাবে।
এই প্ৰযুক্তিয়ে ভূগোল অধ্যয়নক সঠিক, দ্ৰুত আৰু ব্যৱহাৰিক কৰি তুলিছে।
চমু প্রশ্নোত্তৰ
প্রশ্ন ১। স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: পৃথিৱীৰ উপৰি ভাগৰ বিভিন্ন ঠাইৰ মাজৰ প্রকৃত দূৰত্বক কম কৰি মানচিত্রত অংকনৰ বাবে যি অনুপাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়, তাকে স্কেল বা মাপনী বোলে।
প্রশ্ন ২। কি কি ক্ষেত্ৰত গোলকীয় স্থান নির্ণয় ব্যৱস্থা প্ৰয়োগ কৰা হয়?
উত্তৰ: ভূ-পৃষ্ঠত কোনো ঠাইৰ (১) দ্রাঘিমাংশ, (২) অক্ষাংশ আৰু (৩) উচ্চতা নির্ণয়ৰ বাবে গোলকীয় স্থান নির্ণয় ব্যৱস্থা প্ৰয়োগ কৰা হয়।
অনুশীলনীৰ ৰচনাধৰ্মী প্ৰশ্নোত্তৰ
প্রশ্ন ১। মানচিত্র অংকনৰ ক্ৰমবিকাশৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।
উত্তৰ: মানচিত্র অংকনৰ ইতিহাস সভ্যতাৰ আদিম কালৰ পৰাই শুৰু হৈছে।
- প্রাচীন কাল: বর্তমান ইৰাকত টেৰাকোটাৰ ফলকত আৰু মিছৰত বানপানী অঞ্চলৰ মানচিত্র পোৱা গৈছে।
- খ্রীষ্টপূৰ্ব দ্বিতীয় শতিকা: চীনত পাটৰ কাপোৰত স্কেলৰ সহায়ত পৰ্বত, নদী, ৰাস্তা অংকনৰ প্ৰমাণ পোৱা যায়। ট’লেমিয়ে দ্রাঘিমা-অক্ষাংশ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
- মধ্যযুগ: কলম্বাচ আৰু ভাস্কো-ডা-গামাৰ ভ্ৰমণে নতুন ভূখণ্ড আৱিষ্কাৰ কৰি মানচিত্রক সমৃদ্ধ কৰে।
- শিল্পবিপ্লৱ: ছপাযন্ত্ৰৰ আৱিষ্কাৰে মানচিত্র প্রস্তুতিত বৈপ্লৱিক পৰিৱৰ্তন আনে।
- ভাৰত: খ্রীষ্টপূৰ্ব ২৫০০ৰ পৰা ৰজা-মহাৰজাই সীমাৰেখা অংকন কৰিছিল। ইংৰাজে ১৭৬৭ত ছাৰ্ভে অৱ ইণ্ডিয়া প্রতিষ্ঠা কৰি ত্রিকোণমিতিৰ সহায়ত বিজ্ঞানসন্মত মানচিত্র তৈয়াৰ কৰে।
- আধুনিক যুগ: দূৰ-সংবেদন আৰু কম্পিউটাৰ প্ৰযুক্তিৰে নিখুঁত মানচিত্র তৈয়াৰ কৰা হয়।
প্রশ্ন ১৪। মানচিত্র কাক বোলে? ভূগোল অধ্যয়নত মানচিত্ৰৰ ভূমিকা কি চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ:
- মানচিত্র কাক বোলে: ভূ-পৃষ্ঠৰ কোনো অংশৰ উপাদানসমূহৰ প্রতিচ্ছবি সমতল ক্ষেত্ৰত সঠিকভাৱে অংকন কৰা চিত্ৰকে মানচিত্র বোলে।
- ভূমিকা: মানচিত্র ভূগোলৰ তথ্যৰ ভঁৰাল। ইয়াৰ জৰিয়তে জলবায়ু, উদ্ভিদ, মাটি, ভূ-প্রকৃতি, কৃষি, জনসংখ্যা, যাতায়াত আদি সহজে বুজা যায়। ই দূৰত্ব, দিশ, সম্পৰ্ক জানিবলৈ আৰু অজ্ঞাত বিষয়ৰ জ্ঞানৰ বাবে অপৰিহাৰ্য আহিলা।
প্রশ্ন ২। মানচিত্র কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: মানচিত্র চাৰি প্ৰকাৰৰ:
- (ক) অংকন পদ্ধতি: (১) উচ্চতা ভিত্তিক (উদা: পৰ্বতৰ উচ্চতা মানচিত্র), (২) সমতল ভিত্তিক (উদা: ৰাস্তাৰ মানচিত্র)।
- (খ) বিষয়বস্তু: (১) প্রাকৃতিক (উদা: নদী মানচিত্র), (২) ৰাজনৈতিক (উদা: দেশৰ সীমা), (৩) সাংস্কৃতিক (উদা: জনসংখ্যা), (৪) ভূ-তাত্ত্বিক (উদা: শিলৰ মানচিত্র)।
- (গ) উদ্দেশ্য: (১) সাধাৰণ (উদা: স্কুলৰ মানচিত্র), (২) বিষয়ভিত্তিক (উদা: জলবায়ু), (৩) বিশেষ (উদা: অন্ধৰ বাবে)।
- (ঘ) স্কেল: (১) সৰু (উদা: বিশ্ব মানচিত্র), (২) মধ্যমীয়া (উদা: ৰাজ্য), (৩) ডাঙৰ (উদা: গাঁওৰ মানচিত্র)।
প্রশ্ন ৩। সাধাৰণ মানচিত্র আৰু বিশেষ মানচিত্ৰৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:
- সাধাৰণ মানচিত্র: প্রাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট উপাদান দেখুৱায়, সকলোৰে বাবে (উদা: স্কুলৰ মানচিত্র)।
- বিশেষ মানচিত্র: নির্দিষ্ট উদ্দেশ্যৰে বিশেষ গোটৰ বাবে (উদা: শিশু বা অন্ধৰ বাবে)।
প্রশ্ন ৪। ডাঙৰ স্কেলৰ মানচিত্র আৰু সৰু স্কেলৰ মানচিত্রৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:
- ডাঙৰ স্কেল: সৰু অঞ্চলৰ বাবে (উদা: ১ চে.মি. = ১ কি.মি.), বিশদ তথ্য (উদা: গাঁও, ৰাস্তা)।
- সৰু স্কেল: বৃহৎ অঞ্চলৰ বাবে (উদা: ১ চে.মি. = ১০০ কি.মি.), সাধাৰণ তথ্য (উদা: দেশ, পৰ্বত)।
প্রশ্ন ৫। মানচিত্রৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যবোৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- (ক) ভূ-পৃষ্ঠৰ উপাদানৰ সঠিক অৱস্থান আৰু গুণাগুণ দেখুৱায়।
- (খ) বিশেষ চিহ্নৰে উপাদান চিনাক্ত কৰা হয়।
- (গ) সৰলীকৰণৰ জৰিয়তে জটিলতা কমায়।
প্রশ্ন ৬। মানচিত্রৰ কেইটামান ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- (ক) দূৰত্ব, দিশ, অৱস্থান নির্ণয়।
- (খ) প্রাকৃতিক আৰু সামাজিক তথ্য উদ্ঘাটন।
- (গ) সময়ৰ পৰিৱৰ্তন চিনাক্তকৰণ।
- (ঘ) উপাদানৰ বিতৰণ মূল্যায়ন।
প্রশ্ন ৭। ‘মানচিত্র প্রকৃততে ভৌগোলিক তথ্যৰ ভঁৰালস্বৰূপ।’ এই কথাৰ তাৎপৰ্য চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: মানচিত্র ভূ-পৃষ্ঠৰ তথ্যৰ ভঁৰাল কাৰণ ই জলবায়ু, ভূ-প্রকৃতি, জনসংখ্যা আদিৰ সঠিক চিত্র দাঙি ধৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে অজ্ঞাত বিষয়ৰ জ্ঞান আৰু দূৰত্ব-দিশৰ সম্পৰ্ক সহজে বুজা যায়, যাৰ ফলত ভূগোল অধ্যয়ন সমৃদ্ধ হয়।
প্রশ্ন ৮। ‘এখন ঠাইৰ মানচিত্র ঠাইখনৰ দাপোণস্বৰূপ’—এই কথাখিনি চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: মানচিত্র এখন ঠাইৰ প্রাকৃতিক (পৰ্বত, নদী) আৰু মানৱসৃষ্ট (ৰাস্তা, নগৰ) উপাদানৰ সঠিক প্রতিচ্ছবি দেখুৱায়। ই অক্ষাংশ-দ্রাঘিমাৰে অৱস্থান নির্ণয় কৰে, যাৰ ফলত ঠাইখনৰ ভৌগোলিক পৰিৱেশৰ পূৰ্ণ ছবি পোৱা যায়।
প্রশ্ন ৯। মানচিত্রক ভূগোল অধ্যয়নৰ এটা প্ৰধান আহিলা বুলি কিয় কোৱা হয়?
উত্তৰ: মানচিত্র ভূগোলৰ প্ৰধান আহিলা কাৰণ ই কিতাপৰ বাহিৰে পৃথিৱীৰ প্রাকৃতিক (নদী, জলবায়ু) আৰু মানৱসৃষ্ট (জনসংখ্যা, যাতায়াত) তথ্য সঠিকভাৱে দেখুৱায়। ই অধ্যয়নক সম্পূৰ্ণ আৰু ব্যৱহাৰিক কৰে।
প্রশ্ন ১০। মানচিত্রৰ স্কেল বা মাপনী বুলিলে কি বুজা? উদাহৰণসহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: স্কেল হ’ল মানচিত্রত দুখন ঠাইৰ দূৰত্ব আৰু ভূ-পৃষ্ঠৰ প্রকৃত দূৰত্বৰ অনুপাত।
- উদাহৰণ: ১ চে.মি. = ১০ কি.মি. মানে মানচিত্রত ১ চে.মি. ভূ-পৃষ্ঠৰ ১০ কি.মি.ৰ সমান।
- তাৎপৰ্য: বিশাল পৃথিৱীক সৰু কৰি দেখুৱাবলৈ স্কেল অপৰিহাৰ্য, যাৰ বিনা অংকন সম্ভৱ নহয়।
প্রশ্ন ১১। স্কেল বা মাপনী কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? উদাহৰণেৰে সৈতে লিখা।
উত্তৰ: স্কেল তিনি প্ৰকাৰৰ:
- (ক) ভাষাৰ মাপনী: ভাষাৰে প্ৰকাশ (উদা: ১ চে.মি. = ৫ কি.মি.)।
- (খ) নিৰূপক ভগ্নাংশ: ভগ্নাংশত (উদা: ১:১০০০০০), আন্তৰ্জাতিকভাৱে ব্যৱহাৰযোগ্য।
- (গ) ৰৈখিক মাপনী: ৰেখাৰে (উদা: ৫ চে.মি. = ৫০ কি.মি.), দূৰত্ব সহজে মাপিবলৈ।
প্রশ্ন ১২। এখন ঠাইৰ চাৰিসীমা বুলিলে কি বুজায়? তোমাৰ নিজ গাঁও বা নগৰৰ চাৰিসীমা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- চাৰিসীমা: কোনো ঠাইৰ চাৰিদিশৰ প্রাকৃতিক বা মানৱসৃষ্ট সীমা।
- উদাহৰণ (গুৱাহাটী):
- উত্তৰ: কামাখ্যা পাহাৰ।
- দক্ষিণ: ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী।
- পূৰ্ব: নৰ্থ গুৱাহাটী।
- পশ্চিম: পাণ্ডু।
প্রশ্ন ১৩। মানচিত্ৰত কিয় সাংকেতিক চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
উত্তৰ: সাংকেতিক চিহ্ন ব্যৱহাৰ কৰা হয় প্রাকৃতিক (নদী, পৰ্বত) আৰু মানৱসৃষ্ট (ৰাস্তা, সীমা) উপাদান চিনাক্ত আৰু স্পষ্টভাৱে দেখুৱাবলৈ। ই মানচিত্রক সৰল আৰু বুজিবলৈ সহজ কৰে।
প্রশ্ন ১৪। ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন বুলিলে কি বুজা? ভূগোল অধ্যয়নত ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি?
উত্তৰ:
- ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন: নিজে গৈ কোনো ঠাইৰ ভৌগোলিক উপাদান পৰ্যবেক্ষণ কৰা।
- প্ৰয়োজনীয়তা: কিতাপ আৰু মানচিত্রৰ বাহিৰে পৰিৱৰ্তনশীল পৰিৱেশ আৰু মানৱ-প্রকৃতিৰ সম্পৰ্কৰ প্ৰকৃত জ্ঞানৰ বাবে ই গুৰুত্বপূৰ্ণ।
প্রশ্ন ১৫। আৰ্হি চিত্ৰ কাক বোলে? তোমাৰ গাঁও বা নগৰ ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন কৰি প্ৰধান উপাদানসমূহ দেখুৱাই এখন আৰ্হি চিত্ৰ প্ৰস্তুত কৰা।
উত্তৰ:
- আৰ্হি চিত্ৰ: কোনো ঠাইৰ প্রধান উপাদানৰ থুলমুল চিত্ৰ।
- উদাহৰণ (গুৱাহাটী): (চিত্ৰ কাগজত আঁকিব লাগে)
- ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদী (দক্ষিণ), কামাখ্যা পাহাৰ (উত্তৰ), ৰেলৱে ষ্টেচন, ৰাস্তা, বজাৰ।
প্রশ্ন ১৬। চমুটোকা লিখা।
(ক) মানচিত্রৰ বৈশিষ্ট্য: ভূ-পৃষ্ঠৰ উপাদানৰ সঠিক অৱস্থান, বিশেষ চিহ্নৰ ব্যৱহাৰ, সৰলীকৰণ।
(খ) মানচিত্রৰ ব্যৱহৃত সাংকেতিক চিহ্ন: সীমা (—), নদী (~~~), ৰাস্তা (—), পৰ্বত (Λ)。
(গ) ক্ষেত্ৰ অধ্যয়ন: নিজে গৈ ঠাইৰ ভৌগোলিক উপাদান চোৱা।
(ঘ) আৰ্হি চিত্ৰ: ঠাইৰ প্রধান উপাদানৰ সৰল চিত্ৰ।
প্রশ্ন ১৭। পাৰ্থক্য দেখুৱা:
(ক) মানচিত্র আৰু আৰ্হি চিত্ৰ:
- মানচিত্র: স্কেলৰে সঠিক অংকন।
- আৰ্হি চিত্ৰ: স্কেল নোহোৱা থুলমুল চিত্ৰ।
(খ) উচ্চতা ভিত্তিক আৰু সমতল ভিত্তিক মানচিত্র:
- উচ্চতা ভিত্তিক: উচ্চতাৰ তাৰতম্য (উদা: পৰ্বত)।
- সমতল ভিত্তিক: আনুভূমিক বিতৰণ (উদা: ৰাস্তা)।
(গ) প্রাকৃতিক আৰু ৰাজনৈতিক মানচিত্র:
- প্রাকৃতিক: প্রকৃতিৰ উপাদান (উদা: নদী)।
- ৰাজনৈতিক: মানৱসৃষ্ট (উদা: সীমা)।
(ঘ) ভাষাৰ মাপনী আৰু নিৰূপক ভগ্নাংশৰ মাপনী:
- ভাষাৰ: ভাষাত (উদা: ১ চে.মি. = ১০ কি.মি.)।
- নিৰূপক ভগ্নাংশ: ভগ্নাংশত (উদা: ১:১০০০০০)।
(ঙ) প্রাকৃতিক আৰু মানৱসৃষ্ট উপাদান:
- প্রাকৃতিক: প্রকৃতিৰ (উদা: পৰ্বত)।
- মানৱসৃষ্ট: মানুহৰ (উদা: ৰাস্তা)।
