পৰিৱেশ আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন Class 12 Economics Chapter 7 Assamese Medium Part 2
অধ্যায় ৭: পৰিৱেশ আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন
{ অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }
পৰিৱেশ (Environment):
পৰিৱেশ মানে হ’ল আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো জৈৱিক (যেনে—গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু) আৰু অজৈৱিক (যেনে—মাটি, পানী, বায়ু) উপাদানৰ সামগ্ৰিক ৰূপ। পৰিৱেশে চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য সম্পাদন কৰে:
- সম্পদৰ যোগান: ই নবীকৰণযোগ্য (যেনে—বন, পানী) আৰু অনবীকৰণযোগ্য (যেনে—খনিজ তেল, কয়লা) উভয় ধৰণৰ সম্পদৰ যোগান ধৰে।
- আৱৰ্জনা আত্মীকৰণ: ই উৎপাদন আৰু ভোগৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা আৱৰ্জনক শোষণ কৰে।
- জীৱন ধাৰণ: ই আনুবংশিক আৰু জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ জৰিয়তে জীৱন ধাৰণ সম্ভৱ কৰি ৰাখে।
- নান্দনিক সেৱা: ই আমাক প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য উপভোগ কৰাৰ সুবিধা দিয়ে।
পৰিৱেশৰ এই কাৰ্যসমূহ তেতিয়ালৈকে সুচাৰুৰূপে চলে যেতিয়ালৈকে সম্পদৰ ব্যৱহাৰ আৰু আৱৰ্জনাৰ সৃষ্টি ইয়াৰ বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) আৰু শোষণ ক্ষমতা (Absorptive Capacity)-ৰ ভিতৰত থাকে। কিন্তু বৰ্ধিত জনসংখ্যা আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ ফলত এই ক্ষমতা অতিক্ৰম কৰাৰ বাবে পৰিৱেশ সংকটৰ সৃষ্টি হৈছে।
ভাৰতবৰ্ষৰ পৰিৱেশৰ অৱস্থা (State of India’s Environment):
ভাৰত প্ৰাকৃতিক সম্পদেৰে চহকী যদিও বৰ্তমান বিভিন্ন পৰিৱেশ সমস্যাৰ সন্মুখীন হৈছে। প্ৰধান সমস্যাসমূহ হ’ল:
- ভূমিৰ অৱনমন: নিৰ্বনানীকৰণ, ঝুম খেতি, অত্যাধিক পশুধন চৰোৱা আদিৰ ফলত মাটিৰ গুণাগুণ নষ্ট হৈছে।
- বায়ু প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱাই বায়ু প্ৰদূষণৰ মূল কাৰণ।
- জল প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু ঘৰুৱা আৱৰ্জনা নদ-নদীত পেলোৱাৰ ফলত পানী দূষিত হৈছে।
- নিৰ্বনানীকৰণ আৰু জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি: বনাঞ্চল ধ্বংস হোৱাৰ ফলত বহুতো জীৱ-জন্তু আৰু উদ্ভিদৰ প্ৰজাতি বিলুপ্ত হৈছে।
বহনক্ষম উন্নয়ন (Sustainable Development):
বহনক্ষম উন্নয়ন হ’ল এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যৰ লগত কোনো আপোচ নকৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ মাজত এক ভাৰসাম্য স্থাপন কৰা।
বহনক্ষম উন্নয়নৰ কৌশলসমূহ (Strategies for Sustainable Development):
- অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ: তাপ আৰু জলবিদ্যুৎ শক্তিৰ পৰিৱৰ্তে সৌৰ শক্তি আৰু বতাহ শক্তিৰ দৰে পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
- গ্ৰাম্য অঞ্চলত LPG আৰু গোবৰ গেছৰ ব্যৱহাৰ: খৰি আৰু গোবৰ-খৰিৰ ব্যৱহাৰ কমাই বনানীকৰণ ৰোধ কৰা আৰু বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰা।
- নগৰাঞ্চলত CNG-ৰ ব্যৱহাৰ: যান-বাহনত CNG (Compressed Natural Gas) ব্যৱহাৰ কৰি বায়ু প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা।
- ক্ষুদ্ৰ-জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্প: পাহাৰীয়া অঞ্চলত সৰু সৰু নিজৰাৰ পানী ব্যৱহাৰ কৰি বিদ্যুৎ উৎপাদন কৰা।
- পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু পদ্ধতিৰ ব্যৱহাৰ: স্বাস্থ্যসেৱা আৰু কৃষিত পৰম্পৰাগত পৰিৱেশ-অনুকূল পদ্ধতিসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা।
- জৈৱিক কৃষি (Organic Farming): ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক পদ্ধতিৰে কৃষি কাৰ্য কৰা।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১. পৰিৱেশ মানে কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশ মানে হ’ল আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো জৈৱিক (যেনে—গছ-গছনি, জীৱ-জন্তু) আৰু অজৈৱিক (যেনে—মাটি, পানী, বায়ু) উপাদানৰ সামগ্ৰিক ৰূপ, যিয়ে আমাৰ জীৱনক প্ৰভাৱিত কৰে।
২. সম্পদৰ পুনৰ সৃষ্টিৰ হাৰতকৈ উদঘাটনৰ হাৰ অধিক হ‘লে কি হ’ব?
উত্তৰ: যদি সম্পদৰ পুনৰ সৃষ্টিৰ হাৰতকৈ উদঘাটনৰ হাৰ অধিক হয়, তেন্তে নবীকৰণযোগ্য সম্পদসমূহ শেষ হৈ যাব আৰু পৰিৱেশৰ বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) অতিক্ৰম কৰিব, যাৰ ফলত এক পৰিৱেশ সংকটৰ সৃষ্টি হ’ব।
৩. তলত দিয়াবোৰক নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদত শ্ৰেণী বিভাজন কৰা।
(i) গছ (ii) মাছ (iii) পেট্ৰ’লিয়াম (iv) কয়লা (v) লোৰ আকৰ (vi) পানী
উত্তৰ:
- নবীকৰণযোগ্য সম্পদ: (i) গছ, (ii) মাছ, (vi) পানী।
- অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ: (iii) পেট্ৰ’লিয়াম, (iv) কয়লা, (v) লোৰ আকৰ।
৪. খালী ঠাই পূৰণ কৰা : বৰ্তমান বিশ্বই সম্মুখীন হোৱা দুটা পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় প্ৰধান সমস্যা হ‘ল _____________ আৰু _____________।
উত্তৰ: গোলকীয় উষ্ণতা, অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয় (বা, বায়ু প্ৰদূষণ আৰু জল প্ৰদূষণ)।
৫. তলৰ বিষয় কেইটাই ভাৰতবৰ্ষত পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় সমস্যাত কেনেদৰে অৰিহণা যোগাইছে?
উত্তৰ:
- (i) বৰ্ধিত জনসংখ্যা: ই সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা বঢ়ায় আৰু অধিক আৱৰ্জনা সৃষ্টি কৰে।
- (ii) বায়ু প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱাই শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ বৃদ্ধি কৰে।
- (iii) জল প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ ফলত খোৱাপানীৰ উৎস দূষিত হয় আৰু জলজনিত ৰোগৰ সৃষ্টি হয়।
- (iv) পয়োভৰপূৰ্ণ ভোগমান: ধনী শ্ৰেণীৰ অত্যাধিক ভোগৰ ফলত সম্পদৰ দ্ৰুত অৱক্ষয় হয় আৰু অধিক আৱৰ্জনাৰ সৃষ্টি হয়।
- (vi) ঔদ্যোগীকৰণ: ই দ্ৰুতগতিত সম্পদ ব্যৱহাৰ কৰে আৰু বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষিত কৰে।
- (vii) নগৰীকৰণ: নগৰ সম্প্ৰসাৰণৰ ফলত বনাঞ্চল আৰু কৃষিভূমি ধ্বংস হয় আৰু যান-জঁট তথা প্ৰদূষণ বৃদ্ধি পায়।
৬. পৰিৱেশৰ কাৰ্যাৱলী কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ চাৰিটা মূল কাৰ্যাৱলী হ’ল:
- সম্পদৰ যোগান ধৰা।
- আৱৰ্জনা আত্মীকৰণ কৰা।
- জীৱন ধাৰণ কৰা।
- নান্দনিক সেৱা প্ৰদান কৰা।
৭. ভাৰতবৰ্ষত ভূমিৰ অৱনমনৰ ছয়টা কাৰক চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰ:
- নিৰ্বনানীকৰণ (Deforestation)।
- অত্যাধিক পশুধন চৰোৱা।
- ঝুম খেতি।
- অবৈজ্ঞানিক কৃষি পদ্ধতি।
- ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ।
- ভূমি সংৰক্ষণৰ সঠিক ব্যৱস্থাৰ অভাৱ।
৮. নেতিবাচক পাৰিৱেশিক প্ৰভাৱৰ সুযোগব্যয় কেনেকৈ অধিক হয় তাক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: যেতিয়া পৰিৱেশৰ অৱনমন হয়, তেতিয়া তাৰ সুযোগব্যয় (Opportunity Cost) অধিক হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, যেতিয়া উদ্যোগৰ প্ৰদূষণে নদীৰ পানী দূষিত কৰে, তেতিয়া সেই পানী পৰিষ্কাৰ কৰিবলৈ বহু ধন খৰচ কৰিবলগীয়া হয়। এই ধনেৰে হয়তো এখন হস্পিতাল বা স্কুল বনাব পৰা গ’লহেঁতেন। গতিকে, পৰিৱেশৰ ক্ষতিৰ ফলত আমি স্বাস্থ্য আৰু উন্নয়নৰ সুযোগ হেৰুৱাওঁ, যিটোৱেই হ’ল উচ্চ সুযোগব্যয়।
৯. ভাৰতবৰ্ষত বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পদক্ষেপ সমূহৰ এটি ৰূপৰেখা অংকন কৰা।
উত্তৰ: (এই প্ৰশ্নটোৰ উত্তৰ “বহনক্ষম উন্নয়নৰ কৌশলসমূহ” শিতানত দিয়া হৈছে, অনুগ্ৰহ কৰি সেইটো চাওক।)
১০. ভাৰতবৰ্ষত প্ৰচুৰ প্ৰাকৃতিক সম্পদ আছে। উক্তিটো তথ্য সহকাৰে প্ৰতিপন্ন কৰা।
উত্তৰ: এই উক্তিটো সম্পূৰ্ণ সত্য। ভাৰতত আছে:
- উৰ্বৰ ভূমি: সিন্ধু-গংগা সমভূমি বিশ্বৰ অন্যতম উৰ্বৰ অঞ্চল।
- নদ-নদী: গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰৰ দৰে বহুতো চিৰপ্ৰবাহিনী নদী আছে।
- খনিজ সম্পদ: কয়লা, লোৰ আকৰ, বক্সাইট, মেংগানিজ আদিৰ বিশাল ভাণ্ডাৰ আছে।
- বনাঞ্চল: দেশৰ এক বৃহৎ অংশ ঘন সেউজীয়া বনাঞ্চলেৰে আবৃত।
- জীৱ-বৈচিত্ৰ্য: ভাৰত বিশ্বৰ অন্যতম মেগা-ডাইভাৰচিটি দেশ।
১১. পৰিৱেশ সংকট এটা অতি সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনা নে? যদি হয়, কিয়?
উত্তৰ: হয়, পৰিৱেশ সংকট মূলতঃ এক সাম্প্ৰতিক পৰিঘটনা। কাৰণ পুৰণি কালত জনসংখ্যা কম আছিল আৰু মানুহৰ প্ৰয়োজনো সীমিত আছিল। সেয়েহে, সম্পদৰ ব্যৱহাৰ পৰিৱেশৰ বহন ক্ষমতাৰ ভিতৰত আছিল। কিন্তু ঔদ্যোগিক বিপ্লৱ আৰু জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ পিছত সম্পদৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰদূষণৰ ফলত এই সংকটৰ সৃষ্টি হৈছে।
১২. দুটা উদাহৰণ দিয়াঃ (a) পাৰিৱেশিক সম্পদৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ। (b) পাৰিৱেশিক সম্পদৰ অপব্যৱহাৰ।
উত্তৰ:
- (a) অত্যধিক ব্যৱহাৰ: (i) ভূ-গৰ্ভৰ পানী পুনৰ ভৰণ হোৱাতকৈ অধিক হাৰত উলিওৱা। (ii) মাছৰ প্ৰজননৰ হাৰতকৈ অধিক হাৰত মাছ ধৰা।
- (b) অপব্যৱহাৰ: (i) উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা ৰাসায়নিক দ্ৰব্য নদীত পেলোৱা। (ii) যান-বাহনত নিম্নমানৰ ইন্ধন ব্যৱহাৰ কৰি বায়ু প্ৰদূষণ কৰা।
১৩. ভাৰতবৰ্ষৰ যিকোনো চাৰিটা জৰুৰী পৰিৱেশ সম্পৰ্কীয় উদ্বেগৰ কাৰণ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- জল প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু নগৰীয়া আৱৰ্জনাৰ ফলত খোৱাপানীৰ উৎসসমূহ দূষিত হৈছে।
- বায়ু প্ৰদূষণ: যান-বাহন আৰু উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত ধোঁৱাই স্বাস্থ্যৰ গুৰুতৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিছে।
- নিৰ্বনানীকৰণ: বনাঞ্চল ধ্বংসৰ ফলত ভূমিৰ অৱনমন আৰু জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হৈছে।
- কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা: নগৰসমূহত আৱৰ্জনাৰ পাহাৰ গঢ় লৈ উঠিছে, যিয়ে পৰিৱেশ আৰু স্বাস্থ্যৰ প্ৰতি ভাবুকি কঢ়িয়াইছে।
১৪. পাৰিৱেশিক সম্পদৰ যোগান-চাহিদাৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: আগতে জনসংখ্যা কম থকাৰ বাবে পৰিৱেশৰ সম্পদৰ চাহিদা কম আছিল আৰু যোগান সহজলভ্য আছিল। কিন্তু বৰ্তমান জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু ঔদ্যোগীকৰণৰ ফলত সম্পদৰ চাহিদা যোগানতকৈ বহু বেছি হৈ গৈছে। এই চাহিদা আৰু যোগানৰ মাজৰ বিপৰীতমুখী সম্পৰ্কই পৰিৱেশ সংকটৰ মূল কাৰণ।
১৫. সাম্প্ৰতিক কালৰ পৰিৱেশ সংকট বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: সাম্প্ৰতিক কালৰ পৰিৱেশ সংকটৰ মূল কাৰণ হ’ল সম্পদৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ আৰু প্ৰদূষণ। নবীকৰণযোগ্য সম্পদসমূহ পুনৰ সৃষ্টি হোৱাতকৈ দ্ৰুতগতিত ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদসমূহ শেষ হোৱাৰ পথত। আনহাতে, প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা পৰিৱেশৰ শোষণ ক্ষমতাতকৈ অধিক হৈছে, যাৰ ফলত গোলকীয় উষ্ণতা, অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়, আৰু বায়ু-পানী-মাটিৰ প্ৰদূষণৰ দৰে গুৰুতৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।
১৬. ভাৰতবৰ্ষত উন্নয়নৰ যিকোনো দুটা গভীৰ পৰিৱেশ প্ৰতিকূল পৰিণতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
- বায়ু প্ৰদূষণ: দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত ভাৰতৰ বহুতো চহৰ বিশ্বৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত চহৰৰ তালিকাত অন্তৰ্ভুক্ত হৈছে। ইয়াৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগৰ সংখ্যা বাঢ়িছে।
- জল প্ৰদূষণ: উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা অপৰিষ্কাৰ পানী আৰু নগৰৰ নলা-নৰ্দমাৰ পানী পোনপটীয়াকৈ নদীত পেলোৱাৰ ফলত ভাৰতৰ অধিকাংশ নদী গুৰুতৰভাৱে প্ৰদূষিত হৈছে, যাৰ ফলত খোৱাপানীৰ সংকট আৰু জলজনিত ৰোগৰ সৃষ্টি হৈছে।
১৭. বহনক্ষম উন্নয়ন কি?
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন হ’ল এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যৰ লগত কোনো আপোচ নকৰে।
১৮. তোমাৰ স্থানীয় অঞ্চলৰ প্ৰতি দৃষ্টি ৰাখি বহনক্ষম উন্নয়নৰ যিকোনো চাৰিটা কৌশল বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
- বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ: ঘৰৰ ছাদত বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰি তাক দৈনন্দিন কামত ব্যৱহাৰ কৰা।
- জৈৱিক আৱৰ্জনাৰ পৰা সাৰ প্ৰস্তুত: ৰান্ধনীঘৰৰ আৱৰ্জনাৰ পৰা কম্পোষ্ট সাৰ বনাই বাৰীত ব্যৱহাৰ কৰা।
- গছপুলি ৰোপণ: খালী ঠাইত গছপুলি ৰুই সেউজ পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা।
- শক্তিৰ সংৰক্ষণ: অপ্ৰয়োজনীয় লাইট-ফেন বন্ধ ৰখা আৰু সম্ভৱ হ’লে সৌৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
১৯. বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞাত আন্তঃ প্ৰজন্মগত সমতাৰ প্ৰাসংগিকতা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূল ধাৰণাটোৱেই হ’ল আন্তঃ প্ৰজন্মগত সমতা (Inter-generational Equity)। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল বৰ্তমান প্ৰজন্মই প্ৰাকৃতিক সম্পদ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মও সেই সম্পদসমূহৰ পৰা বঞ্চিত নহয়। অৰ্থাৎ, আমি আমাৰ ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবেও এক সুস্থ আৰু সম্পদপূৰ্ণ পৰিৱেশ এৰি থৈ যোৱাটো আমাৰ নৈতিক দায়িত্ব।
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
১. প্ৰশ্ন: “ভাৰতবৰ্ষত পৰিবেশৰ প্ৰতি ভাবুকিয়ে দ্বিভাজনৰ সৃষ্টি কৰিছে।” এই উক্তিৰ ভিত্তিত ভাৰতবৰ্ষৰ বৰ্তমানৰ পৰিবেশীয় অৱস্থা তথা সমস্যাৰ বিষয়ে এটা বিশ্লেষণাত্মক টোকা লিখা। ভাৰতত ভূমিৰ অৱনমনৰ বাবে জগৰীয়া কাৰকসমূহ কি কি? (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
বিশ্লেষণাত্মক টোকা:
উক্তিটোৱে ভাৰতৰ পৰিৱেশীয় সমস্যাৰ এক জটিল দিশক বুজাইছে। ইয়াত দ্বিভাজনৰ অৰ্থ হ’ল যে ভাৰতত দুটা বিপৰীতধৰ্মী কাৰণত পৰিৱেশৰ অৱনতি ঘটিছে:
- দৰিদ্ৰতা-প্ৰণোদিত অৱনমন: এফালে, দৰিদ্ৰ লোকসকলে জীৱিকাৰ বাবে প্ৰাকৃতিক সম্পদ, যেনে— অৰণ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়। তেওঁলোকে ইন্ধনৰ বাবে গছ-গছনি কাটে, যাৰ ফলত নিৰ্বনীকৰণ হয়।
- সমৃদ্ধি-প্ৰণোদিত অৱনমন: আনফালে, দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু চহৰীয়া লোকসকলৰ উচ্চ ভোগৰ স্তৰে প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰিছে। উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণে বায়ু আৰু পানীৰ মানদণ্ড নিম্নগামী কৰিছে।
এই দ্বিভাজনে ভাৰতৰ পৰিৱেশ নীতি নিৰ্ধাৰণক এক জটিল প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন কৰাইছে।
ভূমি অৱনমনৰ কাৰক:
- নিৰ্বনীকৰণ বা অৰণ্য ধ্বংস।
- অত্যাধিক পশুধন চৰোৱা।
- অবৈজ্ঞানিক কৃষি পদ্ধতি, যেনে— ঝুম খেতি।
- ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ।
২. প্ৰশ্ন: নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য সম্পদত শ্ৰেণীবিভাজন কৰা: (a) গছ (b) কয়লা (c) লোৰ আকৰ (d) সাগৰীয় মাছ। (AHSEC 2024)
উত্তৰ:
- নবীকৰণযোগ্য সম্পদ: (a) গছ, (d) সাগৰীয় মাছ।
- অনবীকৰণযোগ্য সম্পদ: (b) কয়লা, (c) লোৰ আকৰ।
৩. প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ: ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যক বিঘ্নিত নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰা।
৪. প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ এটা কাৰণ উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰ’ল) দহনৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইডৰ দৰে সেউজ গৃহ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি।
৫. প্ৰশ্ন: পৰিৱেশৰ এটা কাৰ্য লিখা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: পৰিৱেশে উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ যোগান ধৰে।
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
১. বহনক্ষম উন্নয়ন কি? বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে গ্ৰহণ কৰিবলগীয়া কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2016, 2018, 2022)
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন হ’ল এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ লগতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যৰ লগত কোনো আপোচ নকৰে।
কৌশলসমূহ:
- অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ: সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি আদিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
- শক্তিৰ সংৰক্ষণ: শক্তিৰ অপচয় ৰোধ কৰা।
- জৈৱিক কৃষি: ৰাসায়নিক সাৰৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
- পৰম্পৰাগত জ্ঞানৰ ব্যৱহাৰ: পৰিৱেশ-অনুকূল পৰম্পৰাগত পদ্ধতিসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰা।
- জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা কমোৱা।
২. পৰিৱেশৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ কি কি? পৰিৱেশ সংকটৰ মূল কাৰণসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: পৰিৱেশৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ:
- সম্পদৰ যোগান ধৰা।
- আৱৰ্জনা আত্মীকৰণ কৰা।
- জীৱন ধাৰণ কৰা।
- নান্দনিক সেৱা প্ৰদান কৰা।
পৰিৱেশ সংকটৰ কাৰণ:
- জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ: বৰ্ধিত জনসংখ্যাই সম্পদৰ ওপৰত অত্যাধিক হেঁচা প্ৰয়োগ কৰিছে।
- ঔদ্যোগীকৰণ: দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণে প্ৰদূষণৰ মাত্ৰা বহুগুণে বঢ়াইছে।
- নগৰীকৰণ: নগৰ সম্প্ৰসাৰণে বনাঞ্চল আৰু কৃষিভূমি ধ্বংস কৰিছে।
- সম্পদৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰ: পৰিৱেশৰ বহন ক্ষমতাতকৈ অধিক হাৰত সম্পদৰ ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
১. বহনক্ষম উন্নয়নৰ এটা সংজ্ঞা দিয়া। (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন হ’ল এনে এক উন্নয়ন যিয়ে বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে কিন্তু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যৰ লগত আপোচ নকৰে।
২. গোলকীয় উষ্ণতাৰ এটা কাৰণ লিখা। (AHSEC 2017)
উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধন (কয়লা, পেট্ৰ’ল) দাহনৰ ফলত বায়ুমণ্ডলত কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ দৰে সেউজ গৃহ গেছৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱা।
৩. CPCB ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি? (AHSEC 2018)
উত্তৰ: Central Pollution Control Board (কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ)।
৪. পৰিৱেশৰ এটা কাৰ্য উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: পৰিৱেশে সম্পদৰ যোগান ধৰে।
৫. এটা নবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি।
৬. এটা অনবীকৰণযোগ্য সম্পদৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কয়লা।
৭. বহন ক্ষমতা (Carrying Capacity) কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশে কোনো এক প্ৰজাতিৰ সৰ্বোচ্চ যিমান জনসংখ্যাক অনিৰ্দিষ্ট কাললৈকে ধৰি ৰাখিব পাৰে, তাকেই তাৰ বহন ক্ষমতা বোলে।
৮. Chipko আন্দোলন কিহৰ লগত জড়িত?
উত্তৰ: গছ কটা ৰোধ কৰি বনাঞ্চল সুৰক্ষা কৰাৰ লগত।
৯. CNG ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: Compressed Natural Gas (সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ)।
১০. ভাৰতত বায়ু প্ৰদূষণৰ এটা মুখ্য উৎস কি?
উত্তৰ: যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱা।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: পৰিৱেশ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: আমাৰ চাৰিওফালে থকা সকলো জৈৱিক আৰু অজৈৱিক উপাদানৰ সমষ্টিকে পৰিৱেশ বোলে। - প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়ন কি?
উত্তৰ: যি উন্নয়নে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণৰ সামৰ্থ্যক বিঘ্নিত নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে, তাকে বহনক্ষম উন্নয়ন বোলে। - প্ৰশ্ন: পৰিৱেশৰ এটা প্ৰধান কাৰ্য উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: পৰিৱেশে সম্পদৰ যোগান ধৰে (যেনে— খনিজ পদাৰ্থ, বনজ সম্পদ)। - প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ এটা কাৰণ কি?
উত্তৰ: জীৱাশ্ম ইন্ধন (যেনে— কয়লা, পেট্ৰ’ল) দহনৰ ফলত কাৰ্বন-ডাই-অক্সাইড গেছৰ নিৰ্গমন। - প্ৰশ্ন: ভূমি অৱনমনৰ এটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: নিৰ্বনীকৰণ (Deforestation) বা অৰণ্য ধ্বংস। - প্ৰশ্ন: CPCB-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: কেন্দ্ৰীয় প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ পৰিষদ (Central Pollution Control Board)। - প্ৰশ্ন: এটা অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি (Solar Energy)। - প্ৰশ্ন: অ‘জন স্তৰৰ অৱক্ষয়ৰ বাবে কোনটো গেছ প্ৰধান ভাৱে দায়ী?
উত্তৰ: ক্ল’ৰ’ফ্ল’ৰ’কাৰ্বন (CFC)। - প্ৰশ্ন: পৰিৱেশৰ শোষণ ক্ষমতা (Absorptive Capacity) মানে কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশে প্ৰদূষণৰ ফলত হোৱা অৱনমনক শোষণ কৰিব পৰা ক্ষমতা। - প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কোনখন প্ৰতিবেদনত জনপ্ৰিয় হৈছিল?
উত্তৰ: ব্ৰুণ্ডটলেণ্ড আয়োগৰ প্ৰতিবেদন “Our Common Future” (১৯৮৭)। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত জল প্ৰদূষণৰ এটা প্ৰধান কাৰণ কি?
উত্তৰ: উদ্যোগৰ পৰা ওলোৱা অপৰিষ্কাৰ ৰাসায়নিক পানী পোনপটীয়াকৈ নদীত পেলোৱা। - প্ৰশ্ন: সেউজ গৃহ প্ৰভাৱ (Greenhouse Effect) কি?
উত্তৰ: বায়ুমণ্ডলত থকা কাৰ্বন ডাই অক্সাইডৰ দৰে কিছুমান গেছে সূৰ্যৰ তাপ ধৰি ৰাখি পৃথিৱীৰ উষ্ণতা বৃদ্ধি কৰা পৰিঘটনা। - প্ৰশ্ন: এটা জৈৱিক কৃষি পদ্ধতিৰ উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কেঁচুসাৰ (Vermicomposting) ব্যৱহাৰ কৰা। - প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূল স্তম্ভ কেইটা কি কি?
উত্তৰ: তিনিটা: অৰ্থনৈতিক বিকাশ, সামাজিক সমতা, আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা। - প্ৰশ্ন: নিৰ্বনানীকৰণৰ এটা প্ৰধান কু-ফল কি?
উত্তৰ: ভূমিৰ খহনীয়া (Soil Erosion)। - প্ৰশ্ন: ভাৰত চৰকাৰে পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ বাবে গঠন কৰা শীৰ্ষ সংস্থাটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: পৰিৱেশ, বন আৰু জলবায়ু পৰিৱৰ্তন মন্ত্ৰালয় (Ministry of Environment, Forest and Climate Change)। - প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ বিপৰীত কি?
উত্তৰ: অবহনক্ষম উন্নয়ন, য’ত কেৱল বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক লাভালাভৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয় আৰু পৰিৱেশ তথা ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ কথা চিন্তা কৰা নহয়।
B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: পৰিৱেশৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য কি কি?
উত্তৰ:- সম্পদৰ যোগান: ই নবীকৰণযোগ্য আৰু অনবীকৰণযোগ্য দুয়ো প্ৰকাৰৰ সম্পদৰ যোগান ধৰে।
- আৱৰ্জনা আত্মীকৰণ: ই আমাৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা আৱৰ্জনক শোষণ কৰে।
- জীৱন ধাৰণ: ই জীৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ জৰিয়তে জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পৰিৱেশ বৰ্তাই ৰাখে।
- নান্দনিক সেৱা: ই প্ৰাকৃতিক সৌন্দৰ্য প্ৰদান কৰে।
- প্ৰশ্ন: ভাৰতত পৰিৱেশৰ অৱনতিৰ দুটা প্ৰধান কাৰণ কি?
উত্তৰ:- জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ: দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি কৰিছে।
- ঔদ্যোগীকৰণ: উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা প্ৰদূষণে বায়ু, পানী আৰু মাটি প্ৰদূষিত কৰিছে।
- প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ দুটা কৌশল উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ: সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি আদিৰ দৰে পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
- জৈৱিক কৃষি: ৰাসায়নিক সাৰৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক পদ্ধতিৰে কৃষি কাৰ্য কৰা, যিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষা কৰে।
- প্ৰশ্ন: গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধিৰ দুটা সম্ভাৱ্য প্ৰভাৱ কি কি?
উত্তৰ:- সমুদ্ৰ পৃষ্ঠৰ উত্থান: মেৰু অঞ্চলৰ বৰফ গলাৰ ফলত সমুদ্ৰ পৃষ্ঠৰ উচ্চতা বাঢ়িব আৰু উপকূলীয় অঞ্চল প্লাৱিত হ’ব।
- বতৰৰ চৰম অৱস্থা: বানপানী, খৰাং আৰু ধুমুহাৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সংখ্যা আৰু তীব্ৰতা বৃদ্ধি পাব।
- প্ৰশ্ন: ভাৰতত বায়ু প্ৰদূষণৰ দুটা প্ৰধান উৎস কি?
উত্তৰ:- যান-বাহনৰ পৰা নিৰ্গমন: চহৰ অঞ্চলত যান-বাহনৰ সংখ্যা বৃদ্ধিৰ ফলত বায়ু প্ৰদূষণ বাঢ়িছে।
- ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণ: উদ্যোগ আৰু তাপ বিদ্যুৎ কেন্দ্ৰসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱা আৰু গেছে বায়ু প্ৰদূষিত কৰে।
C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা। বহনক্ষম উন্নয়নৰ লক্ষ্যত উপনীত হ‘বলৈ গ্ৰহণ কৰিব পৰা কৌশলসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণা:
বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ সামৰ্থ্যক কোনো ধৰণৰ বাধা নিদিয়াকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ মাজত এক ভাৰসাম্য স্থাপন কৰা। ই কেৱল অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদিয়ে, বৰঞ্চ সামাজিক সমতা আৰু পৰিৱেশৰ সুৰক্ষাকো সমানে গুৰুত্ব দিয়ে। বহনক্ষম উন্নয়নৰ কৌশল:- অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ: কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ ব্যৱহাৰ কমাই সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি আদিৰ দৰে নবীকৰণযোগ্য আৰু পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
- জৈৱিক কৃষি (Organic Farming): ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ ব্যৱহাৰ বন্ধ কৰি জৈৱিক পদ্ধতিৰে কৃষি কাৰ্য কৰা, যিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষা কৰে আৰু পানী প্ৰদূষণ ৰোধ কৰে।
- প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ: উদ্যোগ আৰু যান-বাহনৰ পৰা হোৱা প্ৰদূষণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ কঠোৰ আইন প্ৰণয়ন আৰু কাৰ্যকৰী কৰা।
- জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ: জনসংখ্যা বৃদ্ধি নিয়ন্ত্ৰণ কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত হেঁচা কমোৱা।
- জনসচেতনতা বৃদ্ধি: পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ গুৰুত্বৰ বিষয়ে জনসাধাৰণক সচেতন কৰি তোলা।
- প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ পৰিৱেশৰ বৰ্তমান অৱস্থাৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা প্ৰধান পৰিৱেশীয় সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
ভাৰতৰ পৰিৱেশৰ বৰ্তমান অৱস্থা:
ভাৰত প্ৰাকৃতিক সম্পদেৰে চহকী যদিও দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বিকাশ, জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু নগৰীকৰণৰ ফলত ইয়াৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত যথেষ্ট হেঁচা পৰিছে। দেশৰ বহুতো নদী, যেনে— গংগা আৰু যমুনা, উদ্যোগিক আৰু ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ ফলত অত্যন্ত প্ৰদূষিত হৈছে। চহৰ অঞ্চলত বায়ু প্ৰদূষণ এক গুৰুতৰ সমস্যাত পৰিণত হৈছে। নিৰ্বনীকৰণৰ ফলত ভূমিৰ অৱনমন আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি হৈছে। প্ৰধান পৰিৱেশীয় সমস্যা:- বায়ু প্ৰদূষণ: যান-বাহন আৰু উদ্যোগৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা ধোঁৱাই চহৰ অঞ্চলত বায়ুৰ মানদণ্ড নিম্নগামী কৰিছে।
- জল প্ৰদূষণ: উদ্যোগিক আৱৰ্জনা আৰু অপৰিশোধিত নলা-নৰ্দমাৰ পানী নদীত পেলোৱাৰ ফলত পানীৰ উৎসসমূহ প্ৰদূষিত হৈছে।
- ভূমি অৱনমন: অৰণ্য ধ্বংস, অত্যাধিক পশুধন চৰোৱা আৰু অবৈজ্ঞানিক কৃষি পদ্ধতিৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা কমি গৈছে।
- জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ক্ষতি: নগৰীকৰণ আৰু নিৰ্বনীকৰণৰ ফলত বহুতো বন্যপ্ৰাণীৰ বাসস্থান ধ্বংস হৈছে, যাৰ ফলত সিহঁতৰ অস্তিত্ব সংকটত পৰিছে।
- কঠিন আৱৰ্জনা ব্যৱস্থাপনা: চহৰ অঞ্চলত কঠিন আৱৰ্জনাৰ ব্যৱস্থাপনা এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান।
