নিয়োগ বৃদ্ধি, অনানুষ্ঠানিকীকৰণ আৰু অন্যান্য বিষয় – Class 12 Economics Chapter 6 Part -2 Assamese Medium
অধ্যায় ৬: নিয়োগ: বৃদ্ধি, অনানুষ্ঠানিকীকৰণ আৰু অন্যান্য বিষয়
{ অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }
শ্ৰমিক আৰু নিয়োগ (Workers and Employment):
যিসকল লোকে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হৈ মুঠ জাতীয় উৎপাদনলৈ (GDP) অৰিহণা যোগায়, তেওঁলোকক শ্ৰমিক বোলা হয়। নিয়োগ মানে হ’ল সেই অৱস্থা য’ত এজন ব্যক্তিয়ে কাম কৰি আয় অৰ্জন কৰে। শ্ৰমিকসকলক তিনিটা প্ৰধান ভাগত ভগোৱা হয়:
- স্ব-নিয়োজিত (Self-employed): যিসকলে নিজৰ ব্যৱসায় বা বৃত্তি চলায়। ভাৰতৰ শ্ৰমিক শক্তিৰ আধাতকৈও অধিক এই শ্ৰেণীৰ।
- নিয়মীয়া বেতনভোগী কৰ্মচাৰী (Regular Salaried Employees): যিসকলে আনৰ অধীনত নিয়মীয়াকৈ কাম কৰে আৰু তাৰ বিনিময়ত দৰমহা বা মজুৰি লাভ কৰে।
- নৈমিত্তিক মজুৰি শ্ৰমিক (Casual Wage Labourers): যিসকলক দৈনিক বা অনিয়মীয়াভাৱে কামৰ বাবে মজুৰি দিয়া হয়। তেওঁলোকৰ কোনো কামৰ নিশ্চয়তা নাথাকে।
আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ড (Formal and Informal Sector):
নিয়োগৰ প্ৰকৃতি অনুসৰি অৰ্থনীতিক দুটা খণ্ডত ভগোৱা হয়:
- আনুষ্ঠানিক বা সংগঠিত খণ্ড (Formal/Organised Sector): এই খণ্ডত ১০ জন বা তাতকৈ অধিক শ্ৰমিক থকা সকলো চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত প্ৰতিষ্ঠান অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াত শ্ৰমিকসকলে নিয়মীয়া দৰমহা, সামাজিক সুৰক্ষা (যেনে—ভৱিষ্যনিধি, পেঞ্চন) আৰু শ্ৰমিক আইনৰ সুৰক্ষা লাভ কৰে।
- অনানুষ্ঠানিক বা অসংগঠিত খণ্ড (Informal/Unorganised Sector): এই খণ্ডত কৃষি, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়, আৰু ১০ জনতকৈ কম শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানসমূহ পৰে। ইয়াত শ্ৰমিকসকলৰ কোনো কামৰ নিশ্চয়তা বা সামাজিক সুৰক্ষা নাথাকে। ভাৰতৰ শ্ৰমিক শক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ (প্ৰায় ৯৪%) এই খণ্ডত নিয়োজিত।
কৰ্মসংস্থানহীনতা (Unemployment):
কৰ্মসংস্থানহীনতা বা নিবনুৱা মানে হ’ল সেই অৱস্থা য’ত এজন কাৰ্যক্ষম ব্যক্তিয়ে প্ৰচলিত মজুৰিত কাম কৰিবলৈ ইচ্ছা কৰাৰ পিছতো কাম নাপায়। ভাৰতত বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ নিবনুৱা দেখা যায়:
- ছদ্মবেশী নিবনুৱা (Disguised Unemployment): যেতিয়া কোনো কামত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক লোক নিয়োজিত হৈ থাকে। তেওঁলোকক আঁতৰাই দিলেও উৎপাদনত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে। এই অৱস্থাটো কৃষি খণ্ডত বেছিকৈ দেখা যায়।
- ঋতুজনিত নিবনুৱা (Seasonal Unemployment): যেতিয়া বছৰৰ কিছুমান বিশেষ ঋতুতহে কাম থাকে আৰু বাকী সময়ত লোকসকল নিবনুৱা হৈ থাকে। কৃষি খণ্ডত এই সমস্যা বেছি।
- মুক্ত নিবনুৱা (Open Unemployment): যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে কাম বিচাৰি থাকে কিন্তু কোনো কাম নাপায়।
চৰকাৰ আৰু নিয়োগ সৃষ্টি (Government and Employment Generation):
চৰকাৰে নিয়োগ সৃষ্টিৰ বাবে প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষভাৱে বিভিন্ন পদক্ষেপ লৈছে।
- প্ৰত্যক্ষভাৱে: চৰকাৰে নিজৰ বিভিন্ন বিভাগ, উদ্যোগ আৰু প্ৰতিষ্ঠানত লোক নিযুক্তি দিয়ে।
- পৰোক্ষভাৱে: যেতিয়া চৰকাৰী উদ্যোগত উৎপাদন বৃদ্ধি হয়, তেতিয়া ব্যক্তিগত খণ্ডতো নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি হয়।
চৰকাৰে বিভিন্ন আঁচনি, যেনে— ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আইন (MGNREGA), ২০০৫-ৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য অঞ্চলত বছৰত ১০০ দিনৰ নিশ্চিত মজুৰি-ভিত্তিক নিয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰিছে।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১. শ্ৰমিক কাক বোলে?
উত্তৰ: যিসকল লোকে কোনো অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হৈ দেশৰ মুঠ জাতীয় উৎপাদনলৈ (GDP) অৰিহণা যোগায়, তেওঁলোকক শ্ৰমিক বোলা হয়।
২. শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাতৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: দেশৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ সংখ্যাক মুঠ জনসংখ্যাৰে হৰণ কৰি তাক ১০০ ৰে পূৰণ কৰিলে যি অনুপাত পোৱা যায়, তাকে শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত (Worker-Population Ratio) বোলা হয়। ই দেশৰ মুঠ জনসংখ্যাৰ কিমান শতাংশ লোকে অৰ্থনৈতিক কাৰ্যত জড়িত, তাক দেখুৱায়।
৩. ভিক্ষাৰী, চোৰ, চোৰাং কাৰবাৰী, জুৱাৰী— এইসকল শ্ৰমিক হয়নে? কাৰণ দেখুওৱা।
উত্তৰ: নহয়, এইসকলক শ্ৰমিক বুলি গণ্য কৰা নহয়। কাৰণ তেওঁলোকে যিবোৰ কাম কৰে, সেইবোৰ অ-আইনী আৰু অ-সামাজিক। শ্ৰমিক হ’বলৈ হ’লে এজন ব্যক্তিয়ে কোনো বৈধ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে দেশৰ জাতীয় আয়লৈ বৰঙণি যোগাব লাগিব।
৪. তলত উল্লেখ কৰাসকলৰ কোনজন সংগতিবিহীন?
(i) এজন চেলুন স্বত্বাধিকাৰী (ii) এজন মুচী (iii) ‘মাদাৰ ডায়েৰী’ৰ হিচাপ ৰক্ষক (iv) টিউচন কৰা শিক্ষক (v) পৰিবহণৰ চালক (vi) নিৰ্মাণ কাৰ্যৰ শ্ৰমিক
উত্তৰ: (iii) ‘মাদাৰ ডায়েৰী’ৰ হিচাপ ৰক্ষক। কাৰণ বাকী সকলোৱে (চেলুন স্বত্বাধিকাৰী, মুচী, টিউচন শিক্ষক, চালক, নিৰ্মাণ শ্ৰমিক) সাধাৰণতে অসংগঠিত খণ্ডত কাম কৰে বা স্ব-নিয়োজিত, কিন্তু ‘মাদাৰ ডায়েৰী’ৰ হিচাপ ৰক্ষক এজন সংগঠিত খণ্ডৰ নিয়মীয়া বেতনভোগী কৰ্মচাৰী।
৫. নতুনকৈ সৃষ্টি হোৱা কামবোৰ প্ৰধানতঃ— খণ্ডত দেখা যায় (সেৱা/প্ৰস্তুতকৰণ উদ্যোগ)।
উত্তৰ: সেৱা।
৬. ৪ জন ভাৰাতীয়া শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানক— (আনুষ্ঠানিক/অনানুষ্ঠানিক) খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বোলে।
উত্তৰ: অনানুষ্ঠানিক। (কাৰণ ১০ জনতকৈ কম শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠানক অনানুষ্ঠানিক খণ্ড বুলি ধৰা হয়)।
৭. ৰাজ স্কুললৈ যায়। যেতিয়া তেওঁ স্কুললৈ নাযায়, তেতিয়া পথাৰত কাম কৰে। তেওঁক শ্ৰমিক বুলিব পাৰিনে? যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ: হয়, ৰাজক শ্ৰমিক বুলিব পাৰি। কাৰণ যেতিয়া তেওঁ পথাৰত কাম কৰে, তেতিয়া তেওঁ কৃষি উৎপাদনত সহায় কৰি দেশৰ জাতীয় আয়লৈ বৰঙণি যোগায়। যদিও তেওঁ তাৰ বাবে কোনো মজুৰি নাপাবও পাৰে, তথাপিও তেওঁৰ শ্ৰমৰ অৰ্থনৈতিক মূল্য আছে।
৮. নগৰৰ মহিলাৰ তুলনাত গাঁৱৰ অধিক মহিলাই শ্ৰম কৰে। কিয়?
উত্তৰ: কাৰণ গাঁৱলীয়া অঞ্চলত দাৰিদ্ৰ্যৰ বাবে পৰিয়ালৰ আয় বৃদ্ধি কৰিবলৈ মহিলাসকলে কৃষি আৰু আনুষংগিক কামত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ বাধ্য হয়। আনহাতে, নগৰীয়া অঞ্চলত পুৰুষৰ আয় বেছি হোৱাৰ বাবে আৰু সামাজিক কাৰণত বহুতো মহিলাই ঘৰুৱা কামতে সীমাবদ্ধ থাকে।
৯. মীনা এগৰাকী গৃহিণী। দৈনন্দিন ঘৰুৱা অথচ প্ৰয়োজনীয় ঘৰুৱা কামবোৰ কৰাৰ উপৰিও তেওঁ স্বামীয়ে চলোৱা নিজস্ব কাপোৰৰ দোকানত কাম কৰে। তেওঁক শ্ৰমিক বুলিব পাৰিনে? যুক্তি দৰ্শোৱা।
উত্তৰ: হয়, মীনাক শ্ৰমিক বুলিব পাৰি। কাৰণ তেওঁ স্বামীৰ কাপোৰৰ দোকানত কাম কৰি সেই ব্যৱসায়ৰ আয় বৃদ্ধিত সহায় কৰিছে, যিটো এক অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ। তেওঁৰ এই কামে দেশৰ জাতীয় আয়লৈ বৰঙণি যোগাইছে।
১০. সংগতিবিহীন লোকজন বিচাৰি উলিওৱা— (i) আনৰ মালিকানাধীন ৰিক্সা চলোৱা ৰিক্সাচালক (ii) ৰাজমিস্ত্ৰী (iii) কাৰিকৰৰ দোকানৰ শ্ৰমিক (iv) জোতা পলিচ কৰা ল’ৰা
উত্তৰ: (i) আনৰ মালিকানাধীন ৰিক্সা চলোৱা ৰিক্সাচালক। কাৰণ বাকী তিনিজন (ৰাজমিস্ত্ৰী, দোকানৰ শ্ৰমিক, জোতা পলিচ কৰা ল’ৰা) সাধাৰণতে নৈমিত্তিক মজুৰি শ্ৰমিক বা স্ব-নিয়োজিত, কিন্তু আনৰ ৰিক্সা চলোৱা চালকজন এক প্ৰকাৰে ভাৰাতীয়া শ্ৰমিক। (এই প্ৰশ্নটোৰ ব্যাখ্যা ভিন্ন হ’ব পাৰে)।
১১. তলৰ তালিকাখনত ১৯৭২-৭৩ চনত ভাৰতৰ শ্ৰম বাহিনীৰ বিভাজন দেখুওৱা হৈছে। তালিকাখন বিশ্লেষণ কৰা আৰু শ্ৰম বাহিনীৰ বিভাজনৰ প্ৰকৃতিৰ কাৰণ লিখা।
উত্তৰ: তালিকাখনৰ বিশ্লেষণ:
- ১৯৭২-৭৩ চনত ভাৰতৰ মুঠ শ্ৰম শক্তিৰ (১৯৫ নিযুত) এক বৃহৎ অংশ (১২৫ নিযুত পুৰুষ) পুৰুষেৰে গঠিত আছিল।
- গাঁৱলীয়া অঞ্চলত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা (১৯৫ নিযুত) নগৰীয়া অঞ্চলতকৈ (৩৯ নিযুত) বহু বেছি আছিল।
- পুৰুষ আৰু মহিলা উভয়ৰে ক্ষেত্ৰত গাঁৱত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা নগৰতকৈ বেছি।
কাৰণ: সেই সময়ত ভাৰতৰ অৰ্থনীতি মূলতঃ কৃষিভিত্তিক আছিল আৰু অধিকাংশ লোক গাঁৱত বাস কৰিছিল। গাঁৱত দাৰিদ্ৰ্যৰ বাবে পৰিয়ালৰ প্ৰায় সকলো সদস্যই জীৱিকাৰ বাবে কাম কৰিবলৈ বাধ্য হৈছিল।
১২. তলৰ তালিকাত ১৯৯৯-২০০০ চনৰ ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা-শ্ৰমিকৰ অনুপাত দেখুওৱা হৈছে। এতিয়া ভাৰতৰ শ্ৰমিক বাহিনীৰ সংখ্যা (নগৰৰ আৰু সৰ্বমুঠ) গণনা কৰি উলিয়াব পাৰিবানে?
উত্তৰ:
- নগৰৰ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা:
(২৮.৫২ কোটি × ৩৩.৭) / ১০০ = ৯.৬১ কোটি (প্ৰায়) - সৰ্বমুঠ শ্ৰমিকৰ সংখ্যা:
(১০০.৪০ কোটি × ৩৯.৫) / ১০০ = ৩৯.৬৬ কোটি (প্ৰায়)
১৩. নিয়মিত বেতনভোগী শ্ৰমিকৰ সংখ্যা গাঁৱতকৈ নগৰত কিয় বেছি?
উত্তৰ: কাৰণ নগৰীয়া অঞ্চলত চৰকাৰী কাৰ্যালয়, ডাঙৰ কোম্পানী আৰু সংগঠিত খণ্ডৰ প্ৰতিষ্ঠান বেছি, য’ত নিয়মীয়া দৰমহাৰ ভিত্তিত লোক নিযুক্তি দিয়া হয়। গাঁৱলীয়া অঞ্চলত স্ব-নিয়োজন (কৃষি) আৰু নৈমিত্তিক শ্ৰমৰ প্ৰাধান্য বেছি।
১৪. নিয়মিত বেতনভোগী শ্ৰমিকৰ মাজত মহিলাৰ সংখ্যা কিয় কম?
উত্তৰ: কাৰণ নিয়মীয়া বেতনভোগী চাকৰিৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উচ্চ শিক্ষা আৰু দক্ষতা বহুতো মহিলাৰ নাথাকে। তদুপৰি, সামাজিক আৰু পাৰিবাৰিক কাৰণতো বহুতো মহিলাই নিয়মীয়া চাকৰি কৰিবলৈ আগবাঢ়ি নাহে।
১৫. ভাৰতত শ্ৰমবাহিনীৰ খণ্ড ভিত্তিক বিভাজনৰ শেহতীয়া গতিধাৰা বিশ্লেষণ কৰা।
উত্তৰ: শেহতীয়াভাৱে, ভাৰতৰ শ্ৰমবাহিনীৰ খণ্ড ভিত্তিক বিভাজনত এক পৰিৱৰ্তন দেখা গৈছে। কৃষি খণ্ডত (প্ৰাথমিক খণ্ড) শ্ৰমিকৰ অনুপাত কমি আহিছে আৰু সেৱা খণ্ডত (তৃতীয় খণ্ড) শ্ৰমিকৰ অনুপাত বৃদ্ধি পাইছে। উদ্যোগ খণ্ডতো (দ্বিতীয় খণ্ড) নিয়োগ সামান্য বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল ভাৰতৰ অৰ্থনীতি কৃষিৰ পৰা সেৱা-ভিত্তিক অৰ্থনীতিৰ দিশে গতি কৰিছে।
১৬. ১৯৭০ দশকৰ লগত তুলনা কৰিলে দেখা যাব যে বিভিন্ন উদ্যোগত শ্ৰম বাহিনীৰ বিভাজনৰ বিশেষ পৰিৱৰ্তন হোৱা নাই। মন্তব্য দিয়া।
উত্তৰ: এই মন্তব্যটো সম্পূৰ্ণৰূপে শুদ্ধ নহয়। যদিও ১৯৭০ দশকৰ তুলনাত এতিয়াও কৃষি খণ্ডত সৰ্বাধিক লোক নিয়োজিত, তথাপিও ইয়াৰ অনুপাত যথেষ্ট কমিছে (প্ৰায় ৭৪% ৰ পৰা ৪৪% লৈ)। আনহাতে, সেৱা খণ্ড আৰু উদ্যোগ খণ্ডত শ্ৰমিকৰ অনুপাত উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে, শ্ৰম বাহিনীৰ বিভাজনত এক গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন হৈছে।
১৭. বিগত ৫০ বছৰত ভাৰতত মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন বৃদ্ধিৰ অনুপাতত নিয়োগ সৃষ্টিও বৃদ্ধি পাইছেনে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: নাই। বিগত ৫০ বছৰত ভাৰতৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ নিয়োগ সৃষ্টিৰ হাৰতকৈ বহু বেছি। অৰ্থাৎ, দেশৰ উৎপাদন বাঢ়িছে কিন্তু সেই অনুপাতে নতুন চাকৰিৰ সৃষ্টি হোৱা নাই। এই পৰিঘটনাক “নিয়োগবিহীন বৃদ্ধি” (Jobless Growth) বুলি কোৱা হয়।
১৮. আনুষ্ঠানিক খণ্ডত অনানুষ্ঠানিক খণ্ডতকৈ কিয় অধিক নিয়োগ সৃষ্টিৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: কাৰণ আনুষ্ঠানিক খণ্ডত শ্ৰমিকসকলে নিয়মীয়া দৰমহা, কামৰ নিশ্চয়তা, সামাজিক সুৰক্ষা (যেনে—ভৱিষ্যনিধি, স্বাস্থ্য বীমা) আৰু শ্ৰমিক আইনৰ সুৰক্ষা লাভ কৰে। ই শ্ৰমিকসকলক এক উন্নত আৰু সুৰক্ষিত জীৱন-ধাৰণৰ মান দিয়ে। অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত এই সুবিধাবোৰ নাথাকে।
১৯. ভিক্টৰে দিনত মাথোন ২ ঘণ্টাহে কাম পাবলৈ সক্ষম হৈছে। বাকী সময়ত তেওঁ কামৰ সন্ধানত থকাহে দেখা যায়। তেওঁক নিবনুৱা বুলিব পাৰিনে? কিয়? ভিক্টৰৰ দৰে মানুহে কি ধৰণৰ কাম কৰে?
উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ সংজ্ঞা অনুসৰি, ভিক্টৰক “অল্প-নিয়োজিত” (Underemployed) বুলি কোৱা হ’ব, সম্পূৰ্ণ নিবনুৱা নহয়। কাৰণ তেওঁ কিছু সময়ৰ বাবে কাম পাইছে, কিন্তু তেওঁৰ কাৰ্যক্ষমতা অনুসৰি সম্পূৰ্ণ সময়ৰ বাবে কাম পোৱা নাই। ভিক্টৰৰ দৰে মানুহে সাধাৰণতে নৈমিত্তিক মজুৰিৰ কাম কৰে, যেনে—নিৰ্মাণ শ্ৰমিক, ৰিক্সাচালক বা দিন হাজিৰা কৰা শ্ৰমিক।
২০. তুমি এখন গাঁৱত বাস কৰা। তোমাক যদি গাঁওখনৰ উন্নয়নৰ বাবে গাঁও পঞ্চায়তক পৰামৰ্শ দিবলৈ কোৱা হয়, তেন্তে তুমি গাঁওখনৰ উন্নতিৰ বাবে, কৰ্মসংস্থানৰো সৃষ্টি কৰিব পৰা কেনে ধৰণৰ কামৰ পৰামৰ্শ দিবা?
উত্তৰ: মই তলত দিয়া কামবোৰৰ পৰামৰ্শ দিম:
- আন্তঃগাঁথনি নিৰ্মাণ: গাঁৱৰ ৰাস্তা-ঘাট, নলা-নৰ্দমা নিৰ্মাণ আৰু মেৰামতি কৰা।
- জল সংৰক্ষণ: পুখুৰী খন্দা আৰু মেৰামতি কৰা।
- কৃষি-ভিত্তিক উদ্যোগ: গাঁৱতে সৰু সৰু খাদ্য প্ৰক্ৰিয়াকৰণ গোট (যেনে—আচাৰ, চিপচ বনোৱা) স্থাপন কৰা।
- সামাজিক বনানিকৰণ: গছপুলি ৰোৱা আৰু তাৰ চোৱা-চিতা কৰা। এই সকলো কামে গাঁৱৰ উন্নয়ন কৰাৰ লগতে স্থানীয় লোকৰ বাবে নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি কৰিব।
২১. নৈমিত্তিক মজুৰি শ্ৰমিক কাক বোলা হয়?
উত্তৰ: যিসকল শ্ৰমিকে আনৰ অধীনত অনিয়মীয়াভাৱে কাম কৰে আৰু তাৰ বিনিময়ত দৈনিক মজুৰি লাভ কৰে, তেওঁলোকক নৈমিত্তিক মজুৰি শ্ৰমিক বোলা হয়। তেওঁলোকৰ কোনো কামৰ নিশ্চয়তা নাথাকে।
২২. এজন শ্ৰমিকে কাম কৰা খণ্ডটো যে অনানুষ্ঠানিক সেইটো কিদৰে জানিবা?
উত্তৰ: যদি শ্ৰমিকজনে কাম কৰা প্ৰতিষ্ঠানটোত ১০ জনতকৈ কম লোক আছে, আৰু তেওঁ কোনো সামাজিক সুৰক্ষা (যেনে—ভৱিষ্যনিধি, স্বাস্থ্য বীমা) বা নিয়মীয়া দৰমহা পোৱা নাই, তেন্তে তেওঁ অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কাম কৰিছে বুলি ধৰিব পাৰি।
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
১. প্ৰশ্ন: শ্ৰমিক কাক বোলে? ভিক্ষাৰী, চোৰ, চোৰাং কাৰবাৰী, জুৱাৰী – এইসকল শ্ৰমিক হয়নে? কাৰণ দৰ্শোৱা। (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
শ্ৰমিক: যিকোনো ব্যক্তি যি অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হৈ দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনত (GDP) অৱদান আগবঢ়ায়, তেওঁক শ্ৰমিক বোলে।
ভিক্ষাৰী, চোৰ, আদি: নহয়, ভিক্ষাৰী, চোৰ, চোৰাং কাৰবাৰী আৰু জুৱাৰীসকলক শ্ৰমিক বুলি গণ্য কৰা নহয়।
কাৰণ: কাৰণ তেওঁলোকে কোনো বৈধ অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত জড়িত নহয় আৰু দেশৰ জাতীয় আয়ত কোনো ইতিবাচক অৱদান আগনবঢ়ায়। তেওঁলোকৰ কাৰ্যকলাপ উৎপাদনশীল নহয়।
২. প্ৰশ্ন: আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ নিযুক্তিৰ দুটা সুবিধা লিখা। (AHSEC 2024)
উত্তৰ:
- চাকৰিৰ নিশ্চয়তা: আনুষ্ঠানিক খণ্ডত শ্ৰমিকসকলৰ চাকৰি স্থায়ী হয়।
- সামাজিক সুৰক্ষা: তেওঁলোকে পেঞ্চন, ভৱিষ্যনিধি, স্বাস্থ্য বীমা আদিৰ দৰে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা লাভ কৰে।
৩. প্ৰশ্ন: ভাৰতত নিবনুৱাৰ এটা কাৰণ লিখা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ: দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি।
৪. প্ৰশ্ন: ছদ্মবেশী নিবনুৱাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: কৃষি খণ্ডত যেতিয়া এটা সৰু খেতিপথাৰত এটা পৰিয়ালৰ ৫ জন সদস্যই কাম কৰে, অথচ সেই কামটো ৩ জনেও কৰিব পাৰে, তেন্তে অতিৰিক্ত ২ জন সদস্য ছদ্মবেশী নিবনুৱাৰ উদাহৰণ।
৫. প্ৰশ্ন: ভাৰতত মহিলা শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰ কিয় কম? (AHSEC 2020)
উত্তৰ: ভাৰতত মহিলা শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰ কম হোৱাৰ কাৰণ হ’ল সামাজিক বাধা, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু পৰিয়ালৰ দায়িত্ব। বহু ক্ষেত্ৰত মহিলাসকলক ঘৰৰ বাহিৰত কাম কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা নহয়।
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
১. ভাৰতত নিবনুৱা সমস্যাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি? এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা আঁচনিসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2016, 2019)
উত্তৰ: কাৰণসমূহ:
- জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি।
- কৃষিৰ ঋতুজনিত প্ৰকৃতি।
- কুটিৰ আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ পতন।
- বৰ্তমানৰ শিক্ষা ব্যৱস্থা, যি বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদিয়ে।
- শ্ৰম-বহুল প্ৰযুক্তিৰ পৰিৱৰ্তে মূলধন-বহুল প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ।
চৰকাৰী আঁচনি: - MGNREGA (মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আইন): গ্ৰাম্য পৰিয়ালক ১০০ দিনৰ নিশ্চিত মজুৰি-ভিত্তিক নিয়োগ।
- Skill India Mission: যুৱক-যুৱতীক বিভিন্ন বৃত্তিত প্ৰশিক্ষণ দি নিয়োগৰ বাবে সক্ষম কৰি তোলা।
- Make in India: দেশত উৎপাদন খণ্ডক উৎসাহিত কৰি নিয়োগ সৃষ্টি কৰা।
২. আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা। ভাৰতত কিয় অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োগৰ সংখ্যা বেছি? (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ:
| ভিত্তি | আনুষ্ঠানিক খণ্ড | অনানুষ্ঠানিক খণ্ড |
| প্ৰতিষ্ঠান | ১০ জন বা অধিক শ্ৰমিক থকা চৰকাৰী/বেচৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠান। | ১০ জনতকৈ কম শ্ৰমিক থকা প্ৰতিষ্ঠান, স্ব-নিয়োজিত। |
| সুৰক্ষা | সামাজিক সুৰক্ষা আৰু শ্ৰমিক আইনৰ সুৰক্ষা থাকে। | কোনো সামাজিক সুৰক্ষা বা আইনৰ সুৰক্ষা নাথাকে। |
| দৰমহা | নিয়মীয়া আৰু নিশ্চিত দৰমহা। | অনিয়মীয়া আৰু অনিশ্চিত মজুৰি। |
| সংগঠন | শ্ৰমিক সংঘ গঠন কৰিব পাৰে। | শ্ৰমিক সংঘ নাথাকে। |
অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োগ বেছি হোৱাৰ কাৰণ:
- কৃষি খণ্ডৰ প্ৰাধান্য, যিটো মূলতঃ অসংগঠিত।
- আনুষ্ঠানিক খণ্ডই পৰ্যাপ্ত নিয়োগ সৃষ্টি কৰিব নোৱাৰা।
- বহুতো উদ্যোগ আৰু ব্যৱসায় সৰু পৰিসৰৰ হোৱা।
- শ্ৰমিক আইনৰ জটিলতাৰ পৰা হাত সাৰিবলৈ বহুতো প্ৰতিষ্ঠানে অনানুষ্ঠানিকভাৱে কাম কৰে।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
১. ছদ্মবেশী নিবনুৱা কি? (AHSEC 2015, 2018)
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো কামত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক লোক নিয়োজিত হৈ থাকে আৰু কিছুমানক আঁতৰাই দিলেও মুঠ উৎপাদন একেই থাকে, তেনে অৱস্থাক ছদ্মবেশী নিবনুৱা বোলে।
২. শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত কি? (AHSEC 2017)
উত্তৰ: দেশৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ সংখ্যাক মুঠ জনসংখ্যাৰে হৰণ কৰি তাক ১০০ ৰে পূৰণ কৰিলে যি অনুপাত পোৱা যায়, তাকে শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত বোলা হয়।
৩. ভাৰতত নিবনুৱা সমস্যাৰ এটা কাৰণ লিখা। (AHSEC 2019)
উত্তৰ: জনসংখ্যাৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি।
৪. আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: চৰকাৰী কাৰ্যালয় বা ভাৰতীয় ৰে’লৱে।
৫. ঋতুজনিত নিবনুৱা কাক বোলে? (AHSEC 2022)
উত্তৰ: যেতিয়া বছৰৰ কিছুমান বিশেষ ঋতুতহে কাম থাকে আৰু বাকী সময়ত লোকসকল নিবনুৱা হৈ থাকে, তেনে নিবনুৱাক ঋতুজনিত নিবনুৱা বোলে।
৬. ভাৰতৰ শ্ৰম শক্তিৰ বেছিভাগ কোন খণ্ডত নিয়োজিত?
উত্তৰ: প্ৰাথমিক খণ্ড (কৃষি)।
৭. ‘নিয়োগবিহীন বৃদ্ধি’ (Jobless Growth) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া দেশৰ GDP বৃদ্ধি হয় কিন্তু সেই অনুপাতে নিয়োগৰ সুবিধা সৃষ্টি নহয়, তেনে অৱস্থাক নিয়োগবিহীন বৃদ্ধি বোলে।
৮. MGNREGA ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: Mahatma Gandhi National Rural Employment Guarantee Act (মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আইন)।
৯. শ্ৰমিক শক্তি (Labour Force) মানে কি?
উত্তৰ: দেশৰ সেইসকল লোকৰ সমষ্টি যিসকলে কাম কৰি আছে (নিয়োজিত) বা কাম বিচাৰি আছে (নিবনুৱা)।
১০. অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই খণ্ডত শ্ৰমিকসকলৰ কোনো সামাজিক সুৰক্ষা নাথাকে।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: শ্ৰমিক কাক বোলে?
উত্তৰ: যিকোনো অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপত জড়িত হৈ থকা ব্যক্তিক শ্ৰমিক বোলে, সেয়া মজুৰিৰ বাবে হওক বা স্ব-নিয়োজনৰ বাবে হওক। - প্ৰশ্ন: শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত কি?
উত্তৰ: দেশৰ মুঠ শ্ৰমিকৰ সংখ্যাক মুঠ জনসংখ্যাৰে হৰণ কৰি পোৱা অনুপাতকে শ্ৰমিক-জনসংখ্যা অনুপাত বোলে। - প্ৰশ্ন: ছদ্মবেশী নিবনুৱা কাক বোলে?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো কামত প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হৈ থাকে আৰু কিছুমান শ্ৰমিকক আঁতৰাই দিলেও উৎপাদনত কোনো প্ৰভাৱ নপৰে, তেনে অৱস্থাক ছদ্মবেশী নিবনুৱা বোলে। - প্ৰশ্ন: আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰ: এই খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা (যেনে— ভৱিষ্যনিধি, পেঞ্চন) লাভ কৰে। - প্ৰশ্ন: অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কৃষি খণ্ডত কাম কৰা শ্ৰমিক বা দিন হাজিৰা কৰা শ্ৰমিক। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত নিবনুৱাৰ তথ্য কোনে সংগ্ৰহ কৰে?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO)। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ শ্ৰম শক্তিৰ বেছিভাগ কোন খণ্ডত নিয়োজিত?
উত্তৰ: প্ৰাথমিক খণ্ড (কৃষি আৰু আনুষংগিক কাৰ্যকলাপ)। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত নিবনুৱাৰ তথ্য কোনে সংগ্ৰহ কৰে?
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় নমুনা জৰীপ সংস্থা (NSSO)। - প্ৰশ্ন: স্ব-নিয়োজিত শ্ৰমিকৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: এজন গেলামালৰ দোকানী। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত মহিলা শ্ৰমিকৰ অংশগ্ৰহণৰ হাৰ কম কিয়?
উত্তৰ: শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু সামাজিক তথা পাৰিবাৰিক বাধাৰ বাবে। - প্ৰশ্ন: শ্ৰম বাহিনীৰ অনানুষ্ঠানিকীকৰণ (Informalisation of workforce) মানে কি?
উত্তৰ: আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ পৰা অনানুষ্ঠানিক খণ্ডলৈ শ্ৰমিকৰ স্থানান্তৰণ হোৱা প্ৰক্ৰিয়া। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ কোনটো খণ্ডত নিয়োগ বৃদ্ধিৰ হাৰ সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: সেৱা খণ্ড। - প্ৰশ্ন: অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ কি?
উত্তৰ: যিবোৰ কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে আয় অৰ্জন কৰা হয় আৰু যিয়ে জাতীয় আয়লৈ বৰঙণি যোগায়। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত নিবনুৱা সমস্যাটো মূলতঃ গাঁৱলীয়া নে নগৰীয়া?
উত্তৰ: ই গাঁও আৰু নগৰ উভয়তে আছে, কিন্তু ইয়াৰ প্ৰকৃতি ভিন্ন। গাঁৱত ছদ্মবেশী আৰু ঋতুজনিত নিবনুৱা বেছি। - প্ৰশ্ন: শ্ৰমিক সংঘৰ মূল কাম কি?
উত্তৰ: শ্ৰমিকসকলৰ অধিকাৰ আৰু স্বাৰ্থৰ (যেনে—উচিত মজুৰি, কামৰ পৰিৱেশ) বাবে নিয়োগকৰ্তাৰ লগত দৰ-দাম কৰা। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ কোনটো ৰাজ্যত নিবনুৱাৰ হাৰ সাধাৰণতে বেছি?
উত্তৰ: এই তথ্য সলনি হৈ থাকে, কিন্তু সাধাৰণতে কেৰেলা, হাৰিয়ানাৰ দৰে ৰাজ্যত শিক্ষিত নিবনুৱাৰ হাৰ বেছি দেখা যায়। - প্ৰশ্ন: চৰকাৰে কিয় নিয়োগ সৃষ্টিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে?
উত্তৰ: কাৰণ নিয়োগ সৃষ্টিয়ে দাৰিদ্ৰ্য দূৰ কৰে, অৰ্থনৈতিক বৈষম্য কমায় আৰু দেশৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক সুস্থিৰতা বৰ্তাই ৰাখে।
B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ নিযুক্তিৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:- সামাজিক সুৰক্ষা: আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা পায়, কিন্তু অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে এই সুবিধা নাপায়।
- চাকৰিৰ নিশ্চয়তা: আনুষ্ঠানিক খণ্ডত চাকৰিৰ নিশ্চয়তা থাকে, আনহাতে অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত চাকৰিৰ কোনো নিশ্চয়তা নাথাকে।
- প্ৰশ্ন: নিবনুৱাৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰসমূহ কি কি?
উত্তৰ: নিবনুৱাৰ প্ৰধান প্ৰকাৰসমূহ হ’ল:- ছদ্মবেশী নিবনুৱা (Disguised Unemployment): প্ৰয়োজনতকৈ অধিক শ্ৰমিক নিয়োজিত হোৱা অৱস্থা।
- ঋতুজনিত নিবনুৱা (Seasonal Unemployment): বছৰৰ কিছুমান বিশেষ ঋতুতহে কাম পোৱা অৱস্থা।
- মুক্ত নিবনুৱা (Open Unemployment): যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে কাম কৰিবলৈ ইচ্ছুক আৰু সক্ষম হোৱা সত্ত্বেও কাম নাপায়।
- প্ৰশ্ন: শ্ৰম শক্তিৰ অনানুষ্ঠানিকীকৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া দেশৰ মুঠ শ্ৰম শক্তিৰ বেছিভাগ অংশই আনুষ্ঠানিক খণ্ডৰ পৰিৱৰ্তে অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োজিত হয়, তেনে অৱস্থাক শ্ৰম শক্তিৰ অনানুষ্ঠানিকীকৰণ বোলে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল যে বেছিভাগ শ্ৰমিকে সামাজিক সুৰক্ষা আৰু চাকৰিৰ নিশ্চয়তা অবিহনে কাম কৰে। - প্ৰশ্ন: ‘নিয়োগহীন বিকাশ’ (Jobless Growth) মানে কি?
উত্তৰ: যেতিয়া এখন দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) বৃদ্ধি পায় কিন্তু সেই অনুপাতে নতুন নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি নহয়, তেনে অৱস্থাক নিয়োগহীন বিকাশ বোলে। অৰ্থাৎ, অৰ্থনৈতিক বিকাশ হৈছে কিন্তু নিবনুৱা সমস্যা কমি যোৱা নাই। - প্ৰশ্ন: স্ব-নিয়োজিত, নিয়মীয়া বেতনভোগী আৰু নৈমিত্তিক শ্ৰমিকৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ:- স্ব-নিয়োজিত (Self-employed): যিসকলে নিজৰ ব্যৱসায় বা বৃত্তি চলায়।
- নিয়মীয়া বেতনভোগী (Regular Salaried): যিসকলে আনৰ অধীনত নিয়মীয়াকৈ কাম কৰে আৰু মাহেকী দৰমহা পায়।
- নৈমিত্তিক শ্ৰমিক (Casual Labourer): যিসকলে দিন হাজিৰাৰ ভিত্তিত অনিয়মীয়াকৈ কাম কৰে।
C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: ভাৰতত নিবনুৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি? এই সমস্যা সমাধানৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
নিবনুৱাৰ কাৰণ:- জনসংখ্যা বৃদ্ধি: দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধিয়ে শ্ৰম শক্তিৰ যোগান বঢ়াইছে, কিন্তু সেই অনুপাতে নিয়োগৰ সুযোগ সৃষ্টি হোৱা নাই।
- কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: দেশৰ বেছিভাগ লোকেই কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, য’ত ছদ্মবেশী আৰু ঋতুজনিত নিবনুৱাৰ সমস্যা বেছি।
- শিক্ষাৰ অভাৱ: বৃত্তিমূলক শিক্ষাৰ অভাৱৰ বাবে বহুতো যুৱক-যুৱতীয়ে উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আহৰণ কৰিব নোৱাৰে।
- ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটীৰ শিল্পৰ অৱনতি: বৃহৎ উদ্যোগৰ প্ৰতিযোগিতাৰ ফলত বহুতো ক্ষুদ্ৰ আৰু কুটীৰ শিল্প বন্ধ হৈ গৈছে, যিবোৰ আগতে নিয়োগৰ প্ৰধান উৎস আছিল।
- নিয়োগহীন বিকাশ: অৰ্থনৈতিক বিকাশ হৈছে যদিও ই মূলতঃ মূলধন-কেন্দ্ৰিক, যাৰ ফলত নতুন চাকৰিৰ সৃষ্টি কম হৈছে।
চৰকাৰী পদক্ষেপ:
চৰকাৰে নিবনুৱা সমস্যা সমাধানৰ বাবে বিভিন্ন আঁচনি গ্ৰহণ কৰিছে:
- মহাত্মা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় গ্ৰাম্য নিয়োগ নিশ্চিত আঁচনি (MGNREGA): এই আঁচনিৰ অধীনত গ্ৰাম্য পৰিয়ালৰ প্ৰাপ্তবয়স্ক সদস্যক বছৰত ১০০ দিনৰ মজুৰি-ভিত্তিক নিয়োগৰ নিশ্চয়তা দিয়া হয়।
- প্ৰধানমন্ত্ৰী কৌশল বিকাশ যোজনা (PMKVY): যুৱক-যুৱতীক উদ্যোগ-কেন্দ্ৰিক দক্ষতা প্ৰশিক্ষণ দি তেওঁলোকক নিয়োগৰ বাবে সক্ষম কৰি তোলা হয়।
- ষ্টাৰ্ট-আপ ইণ্ডিয়া আৰু ষ্টেণ্ড-আপ ইণ্ডিয়া: নতুন উদ্যোগ স্থাপন কৰি স্ব-নিয়োজনক উৎসাহিত কৰিবলৈ এই আঁচনিসমূহ আৰম্ভ কৰা হৈছে।
- প্ৰশ্ন: ভাৰতত শ্ৰম শক্তিৰ খণ্ডভিত্তিক বিতৰণৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। অনানুষ্ঠানিকীকৰণৰ ফলত হোৱা সমস্যাসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
খণ্ডভিত্তিক বিতৰণ: ভাৰতৰ শ্ৰম শক্তিক তিনিটা প্ৰধান খণ্ডত ভাগ কৰা হয়:- প্ৰাথমিক খণ্ড: ইয়াত কৃষি, পশুপালন, মীন পালন আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ভাৰতৰ প্ৰায় ৪৪% শ্ৰম শক্তি এই খণ্ডত নিয়োজিত।
- দ্বিতীয়ক খণ্ড: ইয়াত উদ্যোগ, নিৰ্মাণ আদি অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াত প্ৰায় ২৪% শ্ৰম শক্তি নিয়োজিত।
- তৃতীয়ক খণ্ড (সেৱা খণ্ড): ইয়াত বেংকিং, পৰিবহণ, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আদি সেৱা অন্তৰ্ভুক্ত। ইয়াত প্ৰায় ৩২% শ্ৰম শক্তি নিয়োজিত।
স্বাধীনতাৰ পিছত কৃষি খণ্ডৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমিছে আৰু সেৱা খণ্ডৰ গুৰুত্ব বাঢ়িছে, কিন্তু এতিয়াও কৃষি খণ্ডই নিয়োগৰ প্ৰধান উৎস।
অনানুষ্ঠানিকীকৰণৰ সমস্যা:
ভাৰতৰ শ্ৰম শক্তিৰ প্ৰায় ৯৪% অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কাম কৰে। ইয়াৰ ফলত হোৱা সমস্যাসমূহ হ’ল:
- কম মজুৰি আৰু অনিয়মীয়া আয়: অনানুষ্ঠানিক খণ্ডৰ শ্ৰমিকসকলে কম মজুৰি পায় আৰু তেওঁলোকৰ আয় অনিয়মীয়া।
- চাকৰিৰ অনিশ্চয়তা: তেওঁলোকৰ চাকৰিৰ কোনো নিশ্চয়তা নাথাকে আৰু তেওঁলোকক যিকোনো সময়তে কামৰ পৰা আঁতৰাই দিব পাৰি।
- সামাজিক সুৰক্ষাৰ অভাৱ: তেওঁলোকে ভৱিষ্যনিধি, পেঞ্চন, স্বাস্থ্য বীমা আদিৰ দৰে কোনো সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাপায়।
- শ্ৰমিক সংঘৰ অভাৱ: তেওঁলোকৰ কোনো শক্তিশালী শ্ৰমিক সংঘ নাথাকে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ অধিকাৰৰ বাবে মাত মাতিব নোৱাৰে।
