ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন HS 2nd Year Political Science Chapter 1 question Answer – (প্ৰশ্নোত্তৰ) প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা অৰ্থনীতি বিজ্ঞান | Class 12 Economics Chapter 1 Assamese Medium | প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা
| বিষয় | অৰ্থনীতি বিজ্ঞান দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ |
| দ্বিতীয় অংশ | ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন |
| প্রথম অধ্যায় | প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা |
| উপলব্ধ | গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ |
| পাঠ | 1 |
| অধ্যায় | প্রথম অধ্যায় |
| শ্ৰেণী | দ্বাদশ শ্ৰেণী অর্থনীতি বিজ্ঞান |
| পাঠ্যক্ৰম | অসম মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদৰ (AHSEC) |
HSEC Class 12 Political Chapter 1
অধ্যায় ১:
প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা
(Indian Economy on the Eve of Independence)
{ অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }
স্বাধীনতা লাভৰ আগমুহূৰ্তত, প্ৰায় দুশ বছৰীয়া ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক শাসনে ভাৰতীয় অৰ্থনীতিক স্থবিৰ আৰু অনুন্নত কৰি তুলিছিল। ইংৰাজ শাসনৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ভাৰতক কেৱল ইংলেণ্ডৰ ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে কেঁচামালৰ যোগানকাৰী আৰু তেওঁলোকৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰ হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা।
- কৃষি খণ্ড: দেশৰ প্ৰায় ৮৫% লোকেই কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল যদিও এই খণ্ডটোত স্থবিৰতা বিৰাজ কৰিছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা ভূমি বন্দৱস্তী ব্যৱস্থা, বিশেষকৈ জমিদাৰী প্ৰথা। জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা খাজনা আদায় কৰাতহে মনোযোগ দিছিল, কিন্তু কৃষিৰ উন্নতিৰ বাবে কোনো পদক্ষেপ লোৱা নাছিল। প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ, জলসিঞ্চনৰ সীমিত সুবিধা আৰু সাৰৰ কম প্ৰয়োগে কৃষিৰ উৎপাদনশীলতা আৰু অধিক হ্ৰাস কৰিছিল।
- ঔদ্যোগিক খণ্ড: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নীতিয়ে ভাৰতৰ বিশ্ববিখ্যাত হস্তশিল্প উদ্যোগক ধ্বংস কৰিছিল। তেওঁলোকে ভাৰতক কেৱল কেঁচামালৰ ৰপ্তানিকাৰী আৰু ইংলেণ্ডত নিৰ্মিত সামগ্ৰীৰ আমদানিকাৰী হিচাপে গঢ়ি তুলিছিল। ঊনবিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত কিছুমান আধুনিক উদ্যোগ যেনে— কপাহী আৰু মৰাপাটৰ উদ্যোগ গঢ় লৈ উঠিছিল যদিও ইয়াৰ বিকাশৰ গতি অতি লেহেমীয়া আছিল। মূলধনী সামগ্ৰীৰ উদ্যোগৰ প্ৰায় অভাৱেই আছিল।
- বৈদেশিক বাণিজ্য: ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্য কেৱল ইংলেণ্ড আৰু কিছুমান অন্য দেশৰ মাজত সীমাবদ্ধ আছিল। ভাৰতৰ পৰা কেঁচামাল যেনে— কপাহ, ঊণ, চেনি আদি ৰপ্তানি কৰা হৈছিল আৰু ইংলেণ্ডৰ কাৰখানাত উৎপাদিত সামগ্ৰী আমদানি কৰা হৈছিল। যদিও ৰপ্তানি উদ্বৃত্ত আছিল, এই ধনেৰে ভাৰতৰ কোনো কল্যাণ সাধন হোৱা নাছিল, বৰঞ্চ ইংৰাজ চৰকাৰৰ প্ৰশাসনিক আৰু যুদ্ধৰ খৰচ বহন কৰিবলৈহে ব্যৱহাৰ কৰা হৈছিল, যাক ‘ধনৰ নিৰ্গমন’ (Drain of Wealth) বুলি কোৱা হয়।
- জনগাঁথনি: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতৰ জনগাঁথনিৰ অৱস্থা অতি শোচনীয় আছিল। সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল ১৬%তকৈও কম, বিশেষকৈ মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল নগণ্য (প্ৰায় ৭%)। জনস্বাস্থ্য সেৱাৰ অভাৱত জলবাহিত আৰু বায়ুবাহিত ৰোগৰ প্ৰাদুৰ্ভাৱ বেছি আছিল। শিশু মৃত্যুৰ হাৰ অতি উচ্চ (প্ৰতি হাজাৰত ২১８) আৰু গড় আয়ুস আছিল মাত্ৰ ৩২ বছৰ।
- বৃত্তিগত গাঁথনি আৰু আন্তঃগাঁথনি: দেশৰ কৰ্মশক্তিৰ প্ৰায় ৭০-৭৫% লোক কৃষিখণ্ডত নিয়োজিত আছিল। ঔপনিৱেশিক শাসনে ৰে’লপথ, বন্দৰ, ডাক-তাঁৰ আদি আন্তঃগাঁথনিৰ বিকাশ সাধন কৰিছিল যদিও ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থ পূৰণ কৰা, যেনে— সামৰিক বাহিনীৰ চলাচল আৰু কেঁচামাল ইংলেণ্ডলৈ প্ৰেৰণ কৰা। জনসাধাৰণৰ সুবিধাৰ বাবে এইবোৰ গঢ়া হোৱা নাছিল।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১. ভাৰতত ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে অনুসৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহৰ দৃষ্টিভংগী কেনে আছিল? এই নীতিসমূহৰ প্ৰভাৱসমূহ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰ: ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহৰ দৃষ্টিভংগী আছিল শোষণমূলক আৰু ইয়াৰ একমাত্ৰ উদ্দেশ্য আছিল ইংলেণ্ডৰ অৰ্থনীতিক সমৃদ্ধ কৰা।
প্ৰভাৱ:
- ভাৰতক কেঁচামালৰ যোগানকাৰী আৰু ইংলেণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হৈছিল।
- ভাৰতৰ বিশ্ববিখ্যাত হস্তশিল্প উদ্যোগ ধ্বংস হৈছিল।
- কৃষিখণ্ডত স্থবিৰতা আহিছিল আৰু উৎপাদনশীলতা হ্ৰাস পাইছিল।
- ‘ধনৰ নিৰ্গমন’ৰ জৰিয়তে ভাৰতৰ সম্পদ ইংলেণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল।
২. ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতবৰ্ষৰ জনমূৰি আয় গণনা কৰা কেইজনমান বিশিষ্ট অৰ্থনীতিবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: দাদাভাই নৌৰজী, উইলিয়াম ডিগবী, ফিণ্ডলে চিৰাচ, ভি.কে.আৰ.ভি. ৰাও আৰু আৰ.চি. দেশাই।
৩. ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতীয় কৃষিৰ স্থবিৰতাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰ:
- ভূমি বন্দৱস্তী ব্যৱস্থা: বিশেষকৈ জমিদাৰী প্ৰথাই কৃষকসকলক শোষণ কৰিছিল।
- কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণ: কৃষকসকলক খাদ্য-শস্যৰ পৰিৱৰ্তে মুদ্রা উপার্জনকাৰী শস্য (যেনে— নীল, কপাহ) উৎপাদন কৰিবলৈ বাধ্য কৰোৱা হৈছিল, যিটো ব্ৰিটিছ উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় আছিল।
- নিম্ন বিনিয়োগ: জলসিঞ্চন, বান নিয়ন্ত্ৰণ আৰু ভূমি সংস্কাৰৰ ক্ষেত্ৰত চৰকাৰী বিনিয়োগ অতি কম আছিল।
- নিম্ন প্ৰযুক্তি: কৃষিখণ্ডত আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ আছিল।
৪. স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষত চলি থকা কেইটামান উদ্যোগৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: কপাহী বস্ত্ৰ উদ্যোগ, মৰাপাট উদ্যোগ, লো-তীখা উদ্যোগ (যেনে— টাটা আইৰণ এণ্ড ষ্টীল কোম্পানী), চেনি উদ্যোগ, চিমেন্ট উদ্যোগ আৰু কাগজ উদ্যোগ।
৫. পৰাধীন ভাৰতত ইংৰাজসকলে চলোৱা পদ্ধতিগত নিঃঔদ্যোগীকৰণৰ দুইধৰণৰ উদ্দেশ্য কি কি আছিল?
উত্তৰ:
- ভাৰতবৰ্ষক ইংলেণ্ডৰ আধুনিক উদ্যোগসমূহৰ বাবে কেঁচামালৰ ৰপ্তানিকাৰীলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা।
- ইংলেণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষক এখন বিশাল বজাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা।
৬. “ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্পসমূহ ধ্বংস হৈছিল।” এই মন্তব্য সমৰ্থন কৰানে? তোমাৰ উত্তৰৰ সমৰ্থনত যুক্তি দিয়া।
উত্তৰ: হয়, মই এই মন্তব্য সমৰ্থন কৰোঁ। ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বৈষম্যমূলক শুল্ক নীতিয়ে ভাৰতীয় হস্তশিল্পক ধ্বংস কৰিছিল। ভাৰতীয় সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিৰ ওপৰত উচ্চ হাৰত কৰ আৰোপ কৰা হৈছিল, আনহাতে ব্ৰিটিছ সামগ্ৰীৰ আমদানি শুল্কমুক্ত আছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় সামগ্ৰী বিদেশৰ বজাৰত মহঙা হৈ পৰিছিল আৰু ব্ৰিটিছ সামগ্ৰীয়ে ভাৰতীয় বজাৰ দখল কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত লাখ লাখ ভাৰতীয় কাৰিকৰ আৰু শিল্পী নিবনুৱা হৈছিল।
৭. ইংৰাজসকলে ভাৰতবৰ্ষত আন্তঃগাঁথনি উন্নয়ন নীতিৰ জৰিয়তে কেনে উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিব বিচাৰিছিল?
উত্তৰ: ইংৰাজসকলে আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন (যেনে— ৰে’লপথ, বন্দৰ) নিজৰ ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থ পূৰণৰ বাবেহে কৰিছিল, জনসাধাৰণৰ কল্যাণৰ বাবে নহয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল:
- দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তৰ পৰা কেঁচামাল বন্দৰলৈ কঢ়িয়াই নিয়া।
- ইংলেণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰী ভাৰতৰ বিভিন্ন বজাৰলৈ প্ৰেৰণ কৰা।
- বিদ্ৰোহ দমন কৰিবলৈ সামৰিক বাহিনীক দ্ৰুতভাৱে এঠাইৰ পৰা আন ঠাইলৈ নিয়া।
৮. ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসকসকলে ভাৰতবৰ্ষত প্ৰৱৰ্তন কৰা ঔদ্যোগিক নীতিৰ কিছুমান ত্ৰুটিৰ সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ ঔদ্যোগিক নীতিৰ মূল ত্ৰুটি আছিল ইয়াৰ বৈষম্যমূলক চৰিত্ৰ। ই ভাৰতীয় উদ্যোগক ধ্বংস কৰি কেৱল ব্ৰিটিছ উদ্যোগকহে উৎসাহিত কৰিছিল। মূলধনী সামগ্ৰীৰ উদ্যোগ স্থাপনত কোনো গুৰুত্ব দিয়া হোৱা নাছিল, যাৰ ফলত ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক ভেটি দুৰ্বল হৈ ৰৈছিল। ৰাজহুৱা খণ্ডৰ ভূমিকা কেৱল ৰে’ল, শক্তি আৰু যোগাযোগৰ দৰে কিছুমান ক্ষেত্ৰতে সীমাবদ্ধ আছিল।
৯. ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতীয় ধন (সম্পদ)ৰ নিৰ্গমন বুলিলে তুমি কি বুজা?
উত্তৰ: ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতৰ ৰপ্তানি উদ্বৃত্তৰ পৰা হোৱা লাভ ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত ব্যৱহাৰ নহৈছিল। বৰঞ্চ এই ধন ব্ৰিটেইনে নিজৰ প্ৰশাসনিক খৰচ, যুদ্ধৰ ব্যয় আৰু অদৃশ্য সামগ্ৰীৰ আমদানিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ভাৰতৰ সম্পদৰ এই বহিঃগমকেই ‘ধনৰ নিৰ্গমন’ বুলি কোৱা হয়।
১০. প্ৰথম পৰ্যায়ৰ পৰা দ্বিতীয় পৰ্যায়লৈ জনসংখ্যাৰ সঞ্চৰণ সূচাবলৈ নিৰূপণকাৰী বছৰটো কি?
উত্তৰ: ১৯২১ চন। এই বছৰটোক ‘জনসংখ্যা বিভাজনৰ বৰ্ষ’ (Year of Great Divide) বুলিও কোৱা হয়।
১১. ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতবৰ্ষত জনসংখ্যাৰ দৃশ্যপট সম্বন্ধে এটি পৰিমাণগত বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ:
- সাক্ষৰতাৰ হাৰ: ১৬%তকৈ কম (মহিলাৰ ৭%)।
- জনস্বাস্থ্য: জনস্বাস্থ্য সেৱাৰ অভাৱ আছিল।
- মৃত্যুৰ হাৰ: শিশু মৃত্যুৰ হাৰ প্ৰতি হাজাৰত ২১８ জন আৰু সামগ্ৰিক মৃত্যুৰ হাৰ উচ্চ আছিল।
- গড় আয়ুস: অতি কম, মাত্ৰ ৩২ বছৰ।
- দাৰিদ্ৰ্য: ব্যাপক দাৰিদ্ৰ্য বিৰাজ কৰিছিল।
১২. ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ বৃত্তিগত গাঁথনিৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ দাঙি ধৰা।
উত্তৰ:
- কৃষিখণ্ডৰ প্ৰাধান্য: প্ৰায় ৭০-৭৫% কৰ্মশক্তি কৃষিত নিয়োজিত আছিল।
- ঔদ্যোগিক আৰু সেৱা খণ্ডৰ সীমিত বিকাশ: নিৰ্মাণ খণ্ডত ১০% আৰু সেৱা খণ্ডত ১৫-২০% লোক নিয়োজিত আছিল।
- আঞ্চলিক বৈষম্য: মাদ্ৰাজ প্ৰেচিডেন্সি, মহাৰাষ্ট্ৰ আৰু পশ্চিমবংগৰ দৰে কিছুমান অঞ্চলত কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমি উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডলৈ শ্ৰমিকৰ আগমন ঘটিছিল, কিন্তু উৰিষ্যা, ৰাজস্থান আৰু পঞ্জাৱত ইয়াৰ বিপৰীত ছবি দেখা গৈছিল।
১৩. স্বাধীনতাৰ সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহৰ কেইটিমান চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰ:
- নিম্ন অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু স্থবিৰ কৃষি।
- পশ্চাৎপদ ঔদ্যোগিক খণ্ড।
- ব্যাপক দাৰিদ্ৰ্য আৰু নিবনুৱা সমস্যা।
- নিম্ন জনমূৰি আয় আৰু অসম বিতৰণ।
- দুৰ্বল আন্তঃগাঁথনি।
১৪. ভাৰতবৰ্ষত কেতিয়া চৰকাৰীভাৱে পিয়ল কাৰ্য হাতত লোৱা হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত প্ৰথম আনুষ্ঠানিক পিয়ল ১৮৮১ চনত হাতত লোৱা হৈছিল।
১৫. স্বাধীনতাৰ সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ আয়তন আৰু দিশৰ আভাস দিয়া।
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ আন্তৰ্জাতিক বাণিজ্যৰ আয়তন আৰু দিশ ব্ৰিটিছ স্বাৰ্থৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত আছিল। বাণিজ্যৰ আধাতকৈও অধিক কেৱল ব্ৰিটেইনৰ লগত সীমাবদ্ধ আছিল আৰু বাকীখিনি চীন, সিংহল (শ্ৰীলংকা) আৰু পাৰ্চিয়া (ইৰাণ)ৰ লগত চলিছিল। চুৱেজ খাল মুকলি হোৱাৰ পিছত ব্ৰিটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অধিক শক্তিশালী হৈছিল।
১৬. ভাৰতবৰ্ষত ইংৰাজসকলৰ কিবা ইতিবাচক বৰঙণি আছিলনে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: যদিও ইংৰাজসকলৰ মূল উদ্দেশ্য শোষণ আছিল, তেওঁলোকৰ কিছুমান কামৰ পৰোক্ষভাৱে কিছু ইতিবাচক প্ৰভাৱ পৰিছিল।
- ৰে‘লৱে: ৰে’লৱেই দেশৰ বিভিন্ন প্ৰান্তক সংযোগ কৰি ভৌগোলিক আৰু সাংস্কৃতিক ব্যৱধান কমাইছিল।
- প্ৰশাসনিক গাঁথনি: তেওঁলোকে এক একত্ৰিত প্ৰশাসনিক ব্যৱস্থা গঢ়ি তুলিছিল যিটোৱে পিছলৈ দেশ চলোৱাত সহায় কৰিছিল।
- ৰাজনৈতিক একতা: ব্ৰিটিছ শাসনৰ বিৰুদ্ধে হোৱা সংগ্ৰামে ভাৰতীয়সকলক একত্ৰিত কৰিছিল।
- আইন ব্যৱস্থা: তেওঁলোকে এক আধুনিক আইনী ব্যৱস্থাৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল।
কিন্তু এই সকলোবোৰ ইতিবাচক দিশ তেওঁলোকৰ শোষণমূলক নীতিৰ ফলত হোৱা বিৰাট অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক ক্ষতিৰ তুলনাত নগণ্য আছিল।
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
প্ৰশ্ন ১: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতীয় কৃষি খণ্ডৰ স্থবিৰতাৰ কাৰণসমূহ কি আছিল? আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2018, 2022)
উত্তৰ: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতীয় কৃষি খণ্ডৰ স্থবিৰতাৰ মূল কাৰণসমূহ হ’ল:
- ভূমি ৰাজহ ব্যৱস্থা: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে প্ৰৱৰ্তন কৰা জমিদাৰী, ৰায়তৱাৰী আৰু মহলৱাৰী ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক শোষণ কৰিছিল। বিশেষকৈ জমিদাৰী ব্যৱস্থাত জমিদাৰসকলে কৃষকৰ পৰা অত্যাধিক খাজনা আদায় কৰিছিল কিন্তু কৃষিৰ উন্নতিৰ বাবে কোনো বিনিয়োগ কৰা নাছিল।
- কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণ: ব্ৰিটিছসকলে নিজৰ উদ্যোগৰ স্বাৰ্থত কৃষকসকলক খাদ্য-শস্যৰ পৰিৱৰ্তে বাণিজ্যিক শস্য যেনে নীল, কপাহ, মৰাপাট আদিৰ খেতি কৰিবলৈ বাধ্য কৰাইছিল। ইয়াৰ ফলত দেশত খাদ্য সংকটৰ সৃষ্টি হৈছিল।
- জলসিঞ্চনৰ অভাৱ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰে জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ বিকাশত কোনো গুৰুত্ব দিয়া নাছিল, যাৰ ফলত কৃষি সম্পূৰ্ণৰূপে বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হৈ আছিল।
- নিম্ন বিনিয়োগ: চৰকাৰ আৰু জমিদাৰ উভয়েই কৃষিৰ আন্তঃগাঁথনি, যেনে— বানপানী নিয়ন্ত্ৰণ, ভূমি সংস্কাৰ আদিত কোনো বিনিয়োগ কৰা নাছিল।
- দেশ বিভাজন: ১৯৪৭ চনৰ দেশ বিভাজনে ভাৰতৰ কৃষিখণ্ডক বেয়াকৈ প্ৰভাৱিত কৰিছিল। বিশেষকৈ, মৰাপাট উৎপাদনকাৰী সাৰুৱা অঞ্চলবোৰ পূব পাকিস্তানলৈ (বৰ্তমান বাংলাদেশ) যোৱাৰ ফলত ভাৰতৰ মৰাপাট উদ্যোগত কেঁচামালৰ তীব্ৰ নাটনি হৈছিল।
প্ৰশ্ন ২: ঔপনিৱেশিক শাসনৰ অধীনত ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ অৱস্থা কেনে আছিল? ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নিঃঔদ্যোগীকৰণ নীতিৰ বিষয়ে লিখা। (AHSEC 2016, 2019)
উত্তৰ: ঔপনিৱেশিক শাসনৰ অধীনত ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক খণ্ডৰ অৱস্থা অতি শোচনীয় আছিল। ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নীতিয়ে ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প উদ্যোগক সম্পূৰ্ণৰূপে ধ্বংস কৰিছিল।
ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ নিঃঔদ্যোগীকৰণ নীতিৰ দুটা মূল উদ্দেশ্য আছিল:
- কেঁচামালৰ ৰপ্তানিকাৰী: ভাৰতক কেৱল ব্ৰিটেইনৰ কাৰখানাসমূহৰ বাবে কেঁচামাল, যেনে— কপাহ, ঊণ, চেনি আদিৰ যোগান ধৰা এখন দেশলৈ ৰূপান্তৰ কৰা।
- উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰ: ব্ৰিটেইনৰ কাৰখানাত উৎপাদিত সামগ্ৰীসমূহ, যেনে— কপাহী কাপোৰ, ৰেচমৰ কাপোৰ আদিৰ বাবে ভাৰতক এখন বিশাল বজাৰ হিচাপে গঢ়ি তোলা।
এই নীতি কাৰ্যকৰী কৰিবলৈ তেওঁলোকে বৈষম্যমূলক শুল্ক নীতি প্ৰয়োগ কৰিছিল। ভাৰতীয় সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিৰ ওপৰত গধুৰ কৰ লগোৱা হৈছিল, আনহাতে ব্ৰিটিছ সামগ্ৰীৰ আমদানি শুল্কবিহীন আছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰতীয় উদ্যোগসমূহ প্ৰতিযোগিতাত তিষ্ঠিব নোৱাৰি ধ্বংস হৈ গৈছিল।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
প্ৰশ্ন ১: ‘ধনৰ নিৰ্গমন’ বুলিলে কি বুজা? (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতৰ ৰপ্তানি বাণিজ্যৰ পৰা হোৱা উদ্বৃত্ত লাভ ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশত খৰচ কৰাৰ পৰিৱৰ্তে ব্ৰিটিছ চৰকাৰে নিজৰ প্ৰশাসনিক ব্যয়, যুদ্ধৰ খৰচ আৰু অন্যান্য অদৃশ্য আমদানিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিছিল। ভাৰতৰ সম্পদৰ এই একপক্ষীয় স্থানান্তৰকে ‘ধনৰ নিৰ্গমন’ (Drain of Wealth) বুলি কোৱা হয়।
প্ৰশ্ন ২: চুৱেজ খাল কেতিয়া মুকলি কৰা হৈছিল? ইয়াৰ ফলত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত কি প্ৰভাৱ পৰিছিল? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: চুৱেজ খাল ১৮৬৯ চনত মুকলি কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত ভাৰত আৰু ব্ৰিটেইনৰ মাজত জলপথৰ দূৰত্ব বহু পৰিমাণে কমি গৈছিল, যাৰ ফলত পৰিবহণ ব্যয় হ্ৰাস পাইছিল। ই ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত ব্ৰিটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণ আৰু অধিক শক্তিশালী কৰি তুলিছিল।
প্ৰশ্ন ৩: ভাৰতত প্ৰথম ৰে‘লপথ কেতিয়া আৰু ক’ৰ পৰা ক’লৈ আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ভাৰতত প্ৰথম ৰে’লপথ ১৮৫০ চনত আৰম্ভ কৰা হৈছিল আৰু প্ৰথম যাত্ৰীবাহী ৰে’ল ১৮৫৩ চনত বোম্বাইৰ পৰা থানেলৈ চলিছিল।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
- প্ৰশ্ন: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতৰ অৰ্থনীতিক কিয় ‘স্থবিৰ অৰ্থনীতি’ বুলি কোৱা হয়?
উত্তৰ: কাৰণ এই সময়ছোৱাত ভাৰতৰ জাতীয় আয় আৰু জনমূৰি আয়ৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ অতি নগণ্য আছিল (২%তকৈ কম আৰু ০.৫%)। - প্ৰশ্ন: ‘ডাক্কায়া মচলিন’ কি আছিল?
উত্তৰ: ‘ডাক্কায়া মচলিন’ আছিল বংগদেশৰ ঢাকাত উৎপাদিত এক অতি উন্নত মানৰ কপাহী কাপোৰ, যিটো বিশ্বজুৰি ইয়াৰ মসৃণতা আৰু কাৰুকাৰ্যৰ বাবে বিখ্যাত আছিল। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ প্ৰথম লো-তীখা উদ্যোগটোৰ নাম কি আৰু ই কেতিয়া স্থাপিত হৈছিল?
উত্তৰ: টাটা আইৰণ এণ্ড ষ্টীল কোম্পানী (TISCO), যিটো ১৯০৭ চনত স্থাপিত হৈছিল। - প্ৰশ্ন: ঔপনিৱেশিক কালত ভাৰতৰ জনসংখ্যাৰ দ্বিতীয় স্তৰৰ সঞ্চৰণ কেতিয়াৰ পৰা আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯২১ চনৰ পিছৰ পৰা। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ কোনবোৰ কেঁচামাল ইংলেণ্ডলৈ ৰপ্তানি কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: কপাহ, ৰেচম, ঊণ, চেনি, নীল, মৰাপাট আদি প্ৰাথমিক সামগ্ৰী ৰপ্তানি কৰা হৈছিল। - প্ৰশ্ন: ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ ৰাজহৰ মূল উৎস কি আছিল?
উত্তৰ: ভূমি ৰাজহ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰৰ ৰাজহৰ মূল উৎস আছিল। - প্ৰশ্ন: কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণৰ এটা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ইয়াৰ ফলত দেশত খাদ্য-শস্যৰ উৎপাদন কমি গৈছিল আৰু সঘনাই দুৰ্ভিক্ষৰ সৃষ্টি হৈছিল। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ পৰম্পৰাগত উদ্যোগসমূহৰ পতনৰ মূল কাৰণ কি আছিল?
উত্তৰ: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ বৈষম্যমূলক শুল্ক নীতি আৰু ইংলেণ্ডৰ যন্ত্ৰ-নিৰ্মিত সস্তীয়া সামগ্ৰীৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতা। - প্ৰশ্ন: ‘অদৃশ্যমান সামগ্ৰী’ৰ আমদানি মানে কি?
উত্তৰ: ই বেংকিং, বীমা আৰু জাহাজৰ দৰে সেৱাসমূহক বুজায়, যাৰ বাবে ভাৰতে বৈদেশিক মুদ্ৰা পৰিশোধ কৰিবলগীয়া হৈছিল। - প্ৰশ্ন: স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতৰ অৰ্থনীতিৰ মূল বৈশিষ্ট্য কি আছিল?
উত্তৰ: ই আছিল এক অনুন্নত, স্থবিৰ, কৃষি-প্ৰধান আৰু বিভক্ত অৰ্থনীতি, য’ত ব্যাপক দাৰিদ্ৰ্য আৰু নিবনুৱা সমস্যা বিৰাজ কৰিছিল।
ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন HS 2nd Year
অতি চমু প্রশ্ন উত্তৰ :
১। প্রাথমিক খণ্ড কি?
উত্তৰঃ যিবোৰ খণ্ডই কৃষি আৰু কৃষিৰ আনুসংগিক কাৰ্য্যাৱলীক সাঙুৰি লয়।
২। গৌণ খণ্ড কি?
উত্তৰঃ উদ্যোগ তথা যন্ত্ৰ-পাতি ইত্যাদিৰে পৰিপুষ্ট খণ্ড।
৩। সেৱা খণ্ড কি?
উত্তৰঃ সেৱা খণ্ডত, বেংক, বীমা, পৰিবহণ আৰু যোগাযোগ, বেহা-বেপাৰ ইত্যাদি সাঙুৰি লয়।
৪। কাৰ্যভিত্তিক গঠন (Occupational structure) কি?
উত্তৰঃ এখন অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন কর্মসংস্থানত, দেশৰ জনসাধাৰণৰ কাম কৰিব পৰা মানুহ খিনি য’ত নিয়োজিত হৈ থাকে।
৫। স্থবিৰ অর্থনীতি কি?
উত্তৰঃ যিখন অৰ্থনীতিৰ উন্নয়নৰ হাৰ অতি নিম্নমাত্ৰৰ সেই খনে স্থৱিৰ অৰ্থনীতি।
৬। অর্থনৈতিক আন্তঃ গাঁথনি বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ ই এখন দেশৰ প্ৰাথমিক সুবিধা বা সেৱা কাৰ্য্য সমুহ বুজাই যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি দেশ খনৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন জোখা হয়।
৭। এখন দেশত দেখা দিয়া মুখ্য খণ্ড সমূহ কি কি?
উত্তৰ : (ক) প্রাথমিক খণ্ড, (খ) গৌণ খণ্ড, (গ) সেৱা খণ্ড।
৮। কৃষিৰ বাণিজ্যিকৰণ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: যেতিয়া কৃষি বা শস্যৰ উৎপাদন ভোগ কাৰ্য্যৰ বাবে নকৰি, প্ৰধানতঃ বজাৰত বিক্ৰীৰ উদ্দেশ্য কৰা হয়।
৯। প্রাথমিক খণ্ড কোনবোৰ বিষয় সন্নিবিষ্ট হৈ থাকে।
উত্তৰঃ (ক) কৃষি, (খ) বনাঞ্চল, (গ) মীন পালন, (ঘ) গাখীৰ উৎপাদন, (ঙ) ফুল আৰু শাক পাচলিৰ উৎপাদন, (চ) খনন কাৰ্য্য।
১০। গৌণ খণ্ডৰ বিষয় সমূহ কিকি?
উত্তৰঃ (ক) উদ্যোগ, (খ) যন্ত্ৰ-পাতি, আৰু নিৰ্মান কাৰ্য্য, (গ) বিদ্যুৎ যোগান, (ঘ) গেছ, (ঙ) পানী যোগান।
১১। সেৱা খণ্ডৰ বিষয় সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক)পৰিৱহণ আৰু যোগাযোগ, (খ) বেপাৰ-বাণিজ্য, (গ) বেংক আৰু বিত্তীয় ব্যৱস্থা, (ঘ) বীমা, (ঙ) হোটেল আৰু ৰেষ্টুৰেন্ট, (চ) চৰকাৰী প্রশাসন, প্ৰতিৰক্ষা, সামাজিক সেৱা ইত্যাদি।
১২৷ বৃটিছৰ শাসন কালত ভাৰতীয় জনসাংখ্যাৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ জন্ম হাৰ আৰু মৃত্যু হাৰ দুয়োটাই উচ্চ আছিল।
১৩। ঔপনিবেশিক শাসন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ যেতিয়া কোনো এখন দেশে, আন এখন দেশলৈ গৈ, সেই দেশত নিজৰ শাসন কাৰ্য্য চলায়।
১৪। ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতৰ জাতীয় আন গণনা কৰা কেইজন মাত্র অর্থনীতিবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) দাদাভাই নৌৰাজী, (খ) ফিন্দলে’ই ছিৰাচ্, (গ) আৰ. চি. দেশাই (ঘ) ভি.কে. আৰ ভি.ৰাও
১৫। বৃটিছ শাসন কালত ভাৰতীয় অর্থনীতিৰ স্থৱিতাৰ মুখ্য কাৰণ সমূহ কিকি?
উত্তৰঃ (ক) নিম্ন মানৰ প্ৰযুক্তি বিদ্যাৰ প্ৰয়োগ ৷
(খ) জলসিঞ্চন ব্যৱস্থাৰ অভাৱ।
(গ) নিম্ন পৰিমাণৰ সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰৱ্যৰ প্ৰয়োগ ।
(ঘ) বিভিন্ন ধৰণৰ ভূমি প্রথা যেনেঃ জমিনদাৰী প্ৰথা, মহলদাৰী প্ৰথা ইত্যাদিৰ প্ৰয়োগ।
১৬। ‘সম্পদ নিৰ্গত’ বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰঃ এখন দেশৰ সম্পদ সমূহ আন এখন দেশলৈ বাহিৰ ওলাই যোৱাটোকে ‘সম্পদ নির্গত বুলি কোৱা হয়। বৃটিছৰ শাসন কালত ভাৰতৰ পৰা বহু পৰিমাণৰ সম্পদ, ইংলণ্ডলৈ ওলাই গৈছিল, যেনে— বৃটিছৰ দৰমহাৰ নামত ভাট্টা বা বানছৰ নামত, কেঁচা সামগ্ৰীৰ ৰূপত ইত্যাদি।
১৭। অর্থনৈতিক পৰিকল্পনা কি?
উত্তৰ: ই হ’ল কেন্দ্রীয় ভাবে গ্ৰহন কৰা এক পদ্ধতি যাৰ সহায়ত পূৰ্ব নিৰ্দ্ধাৰিত কিছুমান লক্ষ্য বা উদ্দেশ্যত উপনীত হ’বৰ বাবে প্ৰচেষ্টা লোৱা হয়।
১৮। ভাৰতত পৰিকল্পনা কাৰ্য্যকৰী কৰা সংগঠনটোৰ নাম কি ?
উত্তৰঃ পৰিকল্পনা আয়োগ।
১৯। পৰিকল্পনা সমূহক চূড়ান্ত অনুমোদন জনোৱা সংগঠনটোৰ নাম কি ?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন পৰিষদ।
২০। ভাৰতৰ একাদশ পৰিকল্পনাৰ উন্নয়নৰ হাৰ কিমান?
উত্তৰঃ প্ৰতি বছৰে 9 শতাংশ (9%)।
২১। পৰিকল্পনা আয়োগ কিমান চনত গঠন কৰা হৈছিল।
উত্তৰ: 1950, 15 March.
২২। পৰিকল্পনা আয়োগৰ অধ্যক্ষ কোন।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ প্ৰধানমন্ত্রী।
ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন HS 2nd Year Question Answer
(খ) চমু আৰু দীঘল প্রশ্ন উত্তৰ:
১। স্বাধীনতাৰ কালছোৱাত ভাৰতে সম্মুখীন হোৱা অৰ্থনৈতিক প্রত্যাহবান সমূহ কি কি আছিল?
উত্তৰঃ (ক) আত্ম নিৰ্ভৰশীল দেশ হিচাপে গঢ় লৈ উঠা।
(খ) আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন সাধন কৰা।
(গ) উদ্যোগৰ উন্নয়ন সাধন কৰা।
(ঘ) দৰিদ্ৰতা আৰু নিবনুৱা সমস্যা নিৰ্মূল কৰা ।
(ঙ) স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ বিকাশ সাধন কৰা।
২। বৃটিছে ভাৰতলৈ আগবঢ়োৱা ধনাত্মক বৰঙণি সমূহ কি কি?
উত্তৰঃ (ক) ৰে’ল আৰু পথৰ উন্নয়ন
(খ) জল পৰিবহনৰ উন্নয়ন আৰু বন্দৰ সমূহৰ প্ৰতিষ্ঠা
(গ) ডাক-তাঁৰ ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলন
(ঘ) স্ত্রী শিক্ষাৰ প্ৰচলন আৰু ইংৰাজী শিক্ষাৰ
৩। ভাৰতত ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে অনুসৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহৰ দৃষ্টিভংগী কি আছিল? এই নীতিসমূহৰ প্ৰভাৱসমূহ কেনেকুৱা আছিল?
উত্তৰঃ ভাৰতত অৰ্থনৈতিক চৰকাৰে অনুসৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহ আত্মকেন্দ্ৰিক আছিল। নীতিসমূহে ভাৰতীয় অর্থ ব্যৱস্থাৰ উন্নতি কৰাতকৈ তেওঁলোকৰ নিজ দেশৰ আৰ্থিক স্বাৰ্থৰ সুৰক্ষা আৰু অগ্ৰগতিত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। উপনিৱেশিক চৰকাৰে অনুসৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিবোৰে ভাৰতক ইংলেণ্ডলৈ কেঁচামালৰ যোগানকাৰী আৰু ইংলেণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ গ্ৰাহকত পৰিণত কৰি ভাৰতীয় অর্থব্যৱস্থাৰ সংগঠনলৈ এক মৌলিক পৰিৱৰ্তন আনিছিল। স্পষ্টতঃ উপনিৱেশিক চৰকাৰে ভাৰতবৰ্ষৰ জাতীয় তথা জনমুৰি আয় গণনাৰ বাবে কেতিয়াও আন্তৰিকতাৰে প্ৰচেষ্টা হাতত লোৱা নাছিল।
৪। ঔপনিৱেশিক শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষৰ জনমূৰি আয় গণনা কৰা কেইজনমান বিশিষ্ট অর্থনীতিবিদৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষৰ জনমূৰি আয় গণনা কৰা কেইজনমান বিশিষ্ট অর্থনীতিবিদ সমূহ ক্রমে – দাদাভাই নৌৰজী, উইলিয়াম ডিগবি, ফিণ্ডলেছিৱাচ ভি কে, আৰ. ভি ৰাও আৰু আৰ. টি দেশাই।
৫। ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতীয় কৃষিৰ স্থবিৰতাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি আছিল?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতীয় কৃষিৰ স্থবিৰতাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আছিল ক্রমে ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে প্ৰণায়ন কৰা বিভিন্ন ধৰণৰ ভূমি বন্দৱস্থ ব্যৱস্থাসমূহত নিম্নমানৰ প্ৰযুক্তি, জলসিঞ্চনৰ অভাৱ আৰু তাকৰীয়া পৰিমাণৰ সাৰ প্ৰয়োগ ইত্যাদি।
৬। স্বাধীনতাৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষত চলি থকা কেইটামান উদ্যোগৰ নাম লিখা।
উত্তৰঃ (ক) বঙ্গদেশৰ বস্ত্ৰ শিল্প
(খ) টাটা আইৰণ এণ্ড ষ্টিল কোম্পানী (TISCO)
(গ) টাটা এয়াৰ লাইন্স
(ঘ) ইণ্ডিয়ান আইৰণ এণ্ড ষ্টিল কোম্পানী (IISCO)
৭। পৰাধীন ভাৰতত ইংৰাজসকলে চলোৱা পদ্ধতিগত নিঃ উদ্যোগীকৰণৰ দুইধৰণৰ উদ্দেশ্য কি আছিল?
উত্তৰঃ পৰাধীন ভাৰতত ইংৰাজসকলে চলোৱা পদ্ধতিগত নিঃ উদ্যোগীকৰণৰ দুই ধৰণৰ উদ্দেশ্যসমূহৰ হ’ল—
(ক) ভাৰতবৰ্ষক ইংলেণ্ডত গঢ়ি উঠা আধুনিক উদ্যোগসমূহৰ কাৰণে প্ৰয়োজনীয় গুৰুত্বপূৰ্ণ কেঁচা সামগ্ৰীবোৰৰ মাথোন ৰপ্তানিকাৰীৰ পৰ্যায়লৈ অৱনমিত কৰা, আৰু
(খ) সেই উদ্যোগসমূহৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে ভাৰতবৰ্ষক এখন প্রাপ্তিবিহীনভাৱে প্ৰসাৰিত বজাৰলৈ পৰিণত কৰা, যাতে সিহঁতৰ মাতৃভূমি বৃটেইনৰ সৰ্বাধিক সুবিধাৰ বাবে এই উদ্যোগসমূহৰ বিৰামহীন প্ৰসাৰণ নিশ্চিত কৰিব পৰা যায়৷
প্ৰাক্ স্বাধীনতা কালৰ ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থা Class 12
৮। “ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ পৰাম্পৰাগত হস্তশিল্প সমূহ ধ্বংস হৈছিল”। এই মন্তব্য সমৰ্থন কৰানে? তোমাৰ উত্তৰৰ সমৰ্থনত যুক্তি দিয়া।
উত্তৰঃ “ঔপনিৱেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতবৰ্ষৰ পৰাম্পৰাগত হস্তশিল্প সমূহ ধ্বংস হৈছিল”। উক্ত মন্তব্য সমর্থন যোগ্য। কিয়নো, ভাৰতবৰ্ষৰ ঔপনিৱেশিক চৰকাৰে অনুসৰণ কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিসমূহে ভাৰতীয় অৰ্থব্যৱস্থাৰ উন্নতি কৰাতকৈ তেওঁলোকৰ নিজ দেশৰ আৰ্থিক স্বাৰ্থৰ সুৰক্ষা আৰু অগ্ৰগতিত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। ইংলেণ্ডৰ মেছিনত তৈয়াৰ হোৱা বস্ত্ৰবোৰ ভাৰতলৈ আনি বিক্ৰী কৰা হৈছিল আৰু ভাৰতক এখন স্থায়ী বজাৰত পৰিণত কৰা হৈছিল। ইপিনে, ভাৰতে বৃটিছৰ যন্ত্ৰ নিৰ্মিত বস্তুৰ লগত ফেৰ মাৰিব পৰা নাছিল। ভাৰতৰ হস্তশিল্পৰ উৎপাদনৰ হাৰো নিম্ন আছিল, আনহাতে, যন্ত্র নির্মিত সামগ্রী সমূহৰ উৎপাদনৰ হাৰ আছিল যথেষ্ঠ বেছি। আকৌ, ঔপনিবেশিক শাসনৰ সময়ত ভাৰতৰ পৰা যিবোৰ সম্পদ নিৰ্গত হৈছিল বিশেষকৈ কেচা সামগ্ৰীৰ ক্ষেত্ৰত কপাহ, মৰাপাট, ইত্যাদিৰ ফলতো ভাৰতবৰ্ষৰ পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প সমূহ ধ্বংসৰ গৰাহত পৰিছিল।
৯। ইংৰাজসকলে ভাৰতবৰ্ষত আন্তঃ গাঠনি উন্নয়ন নীতিৰ জৰিয়তে কেনে উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিব বিচাৰিছিল?
উত্তৰ: ইংৰাজসকলে ভাৰতবৰ্ষত আন্তঃগাঠনি উন্নয়ন নীতিৰ জৰিয়তে অকল জনসাধাৰণলৈ মৌলিক সা-সুবিধা আগবঢ়োৱাটোৱে তেওঁলোকৰ উদ্দেশ্য নাছিল, বৰঞ্চ বিভিন্ন ঔপনিৱেশিক স্বাৰ্থপূৰণ কৰাটোহে আছিল। ঔপনিৱেশিক শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষৰ মূল আন্তঃগাঠনিমূলক ব্যৱস্থা সমূহ আছিল ক্রমে – ৰেলৱে, বন্দৰ, জলপৰিবহন আৰু ডাক তাৰ সেৱা। ইংৰাজ শাসনৰ আগতে নিৰ্মাণ কৰা ৰাস্তাসমূহ আধুনিক পৰিবহনৰ বাবে উপযুক্ত নাছিল। ঔপনিৱেশিক প্রশাসনে যিবোৰ পথ নিৰ্মাণ কৰিছিল সেই পথসমূহ মূলতঃ ভাৰতবৰ্ষলৈ সৈন্য আনিবলৈ আৰু গ্ৰাম্যাঞ্চলৰ পৰা কেঁচামাল ওচৰৰ ৰেলৱে ষ্টেচনলৈ বা বন্দৰলৈ নি সেইসমূহ ইংলেণ্ড তথা অন্যান্য লোভনীয় বিদেশী ৰাষ্ট্ৰলৈ পঠোৱাৰ বাবেহে ব্যৱহাৰ হৈছিল।
ইংৰাজসকলে 1850 চনত ভাৰতবৰ্ষত ৰেল পথৰ সূচনা কৰো ই আছিল ইংৰাজ সকলৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৰঙণি সমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। ৰেল পৰিবহন ব্যৱস্থাই দেশখন জনসাধাৰণক বহু দূৰ-দুৰণিলৈ ভ্ৰমণৰ সুবিধা প্ৰদান কৰিছিল আৰু এই ব্যৱস্থাই ভাৰতীয় কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণক উৎসাহিত কৰাৰ ফলত ভাৰতবৰ্ষৰ গ্ৰাম্য অৰ্থব্যৱস্থাৰ তুলনামূলক স্ব-নিৰ্ভৰশীলতাৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পৰিছিল। ৰেল পৰিবহনৰ সূচনাই ভাৰতীয় জনসাধাৰণৰ বাবে যি সুফলৰ সৃষ্টি কৰিছিল তাৰ তুলনাত দেশখনৰ অৰ্থব্যৱস্থাত ঘটা বৃহৎ লোকচানৰ পৰিমাণ অধিক। পথ আৰু ৰেল পৰিবহনৰ লগতে আভ্যন্তৰীণ বাণিজ্য আৰু সাগৰীয় পথ উন্নয়নৰ ব্যৱস্থা ইংৰাজ চৰকাৰে আন্তঃগাঠনি উন্নয়ন নীতিৰ ভিতৰত সামৰি লৈছিল। কিন্তু এই ব্যৱস্থাসমূহ সন্তোষজনক ফল প্ৰদানত ব্যৰ্থ হৈছিল। ঠিক এইদৰে ব্যয়বহুল বৈদ্যুতিক টেলিগ্রাফ ব্যৱস্থাৰ প্ৰচলনে দেশখনৰ আইন শৃংখলা ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিছিল যদিও জনসাধাৰণৰ বাবে অতি উপযোগী সেৱা আগবঢ়োৱা স্বত্বেও ডাকসেৱা সম্পূৰ্ণৰূপে অযথোপযুক্ত আছিল।
AHSEC Class 12 Political Chapter 1
১০। বৃটিছ ঔপনিৱেশিক প্রশাসকসকলে ভাৰতবৰ্ষত প্ৰৱৰ্ত্তন কৰা ঔদ্যোগিক নীতিৰ কিছুমান ত্রুটিৰ সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।
উত্তৰঃ বৃটিছ ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসকসকলে ভাৰতবৰ্ষত প্ৰৱৰ্ত্তন কৰা ঔদ্যোগিক নীতিৰ কিছুমান ত্রুটিৰ সমালোচনাত্মক মূল্যায়ণ হ’ল, এনেধৰণৰ –
(ক) ভাৰতবৰ্ষত আধুনিক উদ্যোগৰ বিকাশ লেহেমীয়া হৈ থাকিল। এই বিকাশ কেৱল কিছুমান নির্দিষ্ঠ বস্তুতহে সীমাবদ্ধ হৈ থাকিল, যেনেঃ-কপাহী বস্ত্ৰ আৰু মৰাপাট কল স্থাপনত।
(খ) ভাৰতবৰ্ষত অধিক ঔদ্যোগীকৰণৰ সহায়ক হ’ব পৰাকৈ কোনো মূলধন জাতীয় সামগ্ৰীৰ উদ্যোগ গঢ়ি নুঠিল। যিবোৰ উদ্যোগ গঢ়ি উঠিছিল সেই উদ্যোগবোৰে যন্ত্রপাতিৰ সঁজুলি উৎপাদন বা ভোগ্য সামগ্ৰীৰ উৎপাদনৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা নগৈছিল ।
(গ) নতুন উদ্যোগখণ্ডৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ আৰু মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদনলৈ এই উদ্যোগ সমূহৰ বৰঙণি তেনেই তাকৰ আছিল।
(ঘ) নতুন উদ্যোগখণ্ডৰ আন এটা তাৎপর্যপূর্ণ ত্রুটি হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ কাৰ্যৰ সীমিত পৰিসৰ। এই খণ্ডটো মাত্ৰ ৰেল, শক্তি উৎপাদন, যোগাযোগ, বন্দৰ আৰু আন কিছুমান বিভাগীয় উদ্যোগতে সীমাবদ্ধ হৈ থাকিল।
(ঙ) প্ৰশাসকসকলে ভাৰতবৰ্ষৰ বিভিন্ন ঠাইত দুই এটা উৎপাদনকাৰী গোট স্থাপন কৰিছিল যদিও পৰম্পৰা উদ্যোগসমূহ তেতিয়াও প্ৰাধান্য বিস্তাৰ কৰি আছিল। অর্থাৎ এই উদ্যোগসমূহক পৰম্পৰাগত বস্ত্ৰ শিল্পৰ প্ৰায় পদিকাৰী স্থানচ্যুতিৰ বিকল্প হিচাপে গণ্য কৰিব পৰা নগৈছিল।
১১। ঔপনিৱেশিক শাসন কালত ভাৰতীয় সম্পদৰ নিৰ্গমণ বুলিলে তুমি কি বুজা?
উত্তৰ : ইংৰাজ চৰকাৰৰ শোষণ নীতিয়ে ভাৰতৰ পৰা ইংলেণ্ডলৈ সম্পদৰ যি নিগমণ ঘটাইছিল, যেনে চমুকৈ ভাৰতীয় সম্পদৰ নিৰ্গমণ বুলি জনা যায়। ইয়াৰ ব্যাখ্যা অর্থনীতিবিদ দাদাভাই নৌৰাজীয়ে তেখেতৰ ‘শোষণ তত্ব বা নিৰ্গত তত্ব’ (Drain Theory)ত দাঙি ধৰিছে। 1876 চনত প্ৰকাশ পোৱা তেখেতৰ পাণ্ডিত্যপূৰ্ণ গৱেষণা পত্র ‘Poverty of India’ ত কোৱা হৈছিল যে, 1757 চনৰ পিছত ভাৰতৰ পৰা যি বিস্তৰ পৰিমাণে মূলধন আৰু সম্পদ বাহিৰলৈ নিৰ্গত কৰা হৈছিল, সেইটোৱে আছিল ভাৰতীয় অৰ্থনীতিৰ অনুন্নত অৱস্থাৰ প্ৰধান কাৰণ। বিভিন্ন ধৰণে এই ধন বাহিৰলৈ নিৰ্গত হৈছিল। যেন –– ইউৰোপীয় বিষয়াসকলে ভাৰতত কৰা সঞ্চয়ৰ ধনখিনি ইংলণ্ডলৈ পঠাইছিল। দৰমহা আৰু পেঞ্চন হিচাপে ভাৰতৰ পৰা এক বুজন পৰিমাণৰ সম্পদ ইংলেণ্ডলৈ স্থানান্তৰিত হৈছিল, ভাৰতে ইংলেণ্ড আৰু ভাৰত উভয় দেশৰ চৰকাৰী ব্যয় বহন কৰিবলগীয়া হৈছিল ইত্যাদি। গতিকে দেখা যায় যে ভাৰতে আমদানি কৰাৰ পৰিমাণতকৈ অধিক ৰপ্তানি কৰিব লাগিছিল— আৰ্থিক নিৰ্গতৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণ কৰিবৰ বাবে।
ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন HS 2nd Year Question Answer
১২। ঔপনিবেশিক শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষত জনসংখ্যাৰ দৃশ্যপট সম্বন্ধে এটি পৰিমাণগত বিশ্লেষণ আগবঢ়োৱা
উত্তৰঃ বৃটিছ শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন বিস্তৃত তথ্য পোণ প্ৰথমবাৰ 1881 চনত এটি সমীক্ষাৰ জৰিয়তে সংগ্ৰহ কৰা হৈছিল। ইয়াত ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বিষমতাৰ ছবি এখন প্রকাশ ঘটিছিল। 1921 চনৰ আগত ভাৰতবৰ্ষৰ জনসংখ্যা সঞ্চৰণৰ প্ৰথম স্তৰত আছিল। জনসংখ্যা সঞ্চৰণৰ দ্বিতীয় স্তৰ। 1921 চনৰ পিছৰ পৰা আৰম্ভ হয়। সেই সময়ত সামগ্রিক সাক্ষৰতাৰ হাৰ আছিল 16 শতাংশৰো কম। ইয়াৰ ভিতৰত মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ স্তৰ অতি নগণ্য আছিল।
জনসংখ্যাৰ বৃহৎ অংশৰ বাবে জনস্বাস্থ্যৰ সুবিধাৰ কোনো ব্যৱস্থা নাছিল আৰু যদিও আছিল সেইও আছিল অতি নগণ্য। ফলত পানী আৰু বায়ুৰ দ্বাৰা সৃষ্টি হোৱা বেমাৰ-আজাৰসমূহে প্ৰচণ্ড মূৰ্তি ধাৰণ কৰি বৃহৎ সংখ্যক মানুহৰ মৃত্যু ঘটাইছিল। সামগ্রিক মৃত্যু হাৰ যথেষ্ট উচ্চ আছিল, বিশেষকৈ শিশুৰ মৃত্যুৰ হাৰ প্ৰতিহাজাৰত 218 টা শিশুৰ মৃত্যু হৈছিল। জীৱনৰ প্ৰত্যাশিত আয়ুসে অতি নিম্ন আছিল। সেই সময়ত প্রত্যাশিত আয়ুস আছিল মাত্র 32 বছৰ। ঔপনিৱেশিক শাসনকালত ভাৰতবৰ্ষত বিস্তৃত দাৰিদ্র্য বিৰাজ কৰিছিল আৰু ই ভাৰতবৰ্ষৰ জনসাধাৰণৰ অৱনতিপূৰ্ণ দৃশ্যপটত অৰিহণা যোগাইছিল।
১৩। ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰায় স্বাধনীতাৰ কালৰ বৃত্তিগত গাঠনিৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষৰ প্ৰায় স্বাধীনতা কালৰ বৃত্তিগত গাঠনিৰ অৰ্থাৎ বিভিন্ন উদ্যোগ তথা খণ্ডৰ মাজত কৰ্মৰত লোকৰ বিতৰণত পৰিৱৰ্তৰনে কোনো ধৰণৰ চিন নাছিল। মুঠ শ্রমিকৰ এক বৃহৎ অংশ অর্থাৎ প্রায় ৭০-৭৫ শতাংশ কেৱল কৃষিখণ্ডত নিয়োজিত আছিল, আনহাতে নিৰ্মাণখণ্ড তথা সেৱা খণ্ডত ১০ শতাশ আৰু ১৫-২০ শতাংশ নিয়োজিত আছিল। তামিলনাড়ু, অন্ধ্র প্রদেশ, কেৰেলা আৰু কৰ্ণাটকৰ কিছু অংশ আৰু পশ্চিমবংগত শ্রমিকৰ কৃষিখণ্ডত নিৰ্ভৰ শীলতা হ্রাস পাইছিল আৰু সম অনুপাতত নিৰ্মাণখণ্ড আৰু সেৱা খণ্ডত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। কিন্তু একে সময়তে উৰিষ্যা, ৰাজস্থান আৰু পাঞ্জাৱ আদি ৰাজ্যত কৃষিখণ্ডত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পাইছিল। মুঠৰ ওপৰত আঞ্চলিক তাৰতাম্য বৃদ্ধি পাইছিল আৰু কৃষিখণ্ডৰ ওপৰতে অকল নিৰ্ভৰশীলতা লাহে লাহে হ্রাস পাবলৈ আৰম্ভ কৰিছিল।
ভাৰতীয় অর্থনৈতিক উন্নয়ন HS 2nd Year Question Answer
১৪। স্বাধীনতাৰ সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ অৰ্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বান সমূহৰ কেইটিমান চিহ্নিত কৰা।
উত্তৰঃ অর্থনৈতিক প্ৰত্যাহ্বানসমূহ আছিল –
(ক) দাৰিদ্র্য, পুষ্টিহীনতা আৰু অনুন্নত স্বাস্থ্য সেৱা
(খ) স্থবিৰ কৃষি ব্যৱস্থা
(গ) নিম্ন উদ্যোগিক উন্নয়ন
(ঘ) ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যত বৃটিছৰ নিয়ন্ত্ৰণ
(ঙ) জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ বিষমতাৰ ছবি
(চ) বিভিন্ন উদ্যোগ তথা যন্ত্ৰৰ মাজত কৰ্মৰত লোকৰ বিতৰণত পৰিৱৰ্তনৰ কোনো চিন নাছিল।
১৫। স্বাধীনতাৰ সময়ৰ ভাৰতবৰ্ষৰ আন্তর্জাতিক বাণিজ্যৰ আয়তন আৰু দিশৰ আভাষ দিয়া।
উত্তৰঃ অতীজৰে পৰা ভাৰতবৰ্ষ বৈদেশিক বাণিজ্যত অংশ গ্ৰহণৰ ক্ষেত্ৰত এখন গুৰুত্বপূৰ্ণ দেশ। কিন্তু সামগ্রী উৎপাদন, বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু শুল্কৰ ক্ষেত্ৰত ঔপনিবেশিক চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা ৰক্ষণশীলৰ নীতিয়ে ভাৰতবৰ্ষৰ আন্তর্জাতিক বাণিজ্যৰ ৰূপ, গঠন আৰু পৰিমাণৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছিল। ফলস্বৰূপে ভাৰতবৰ্ষ কপাহ, ৰেচম, ঊণ, চেনী, নীল, মৰাপাট ইত্যাদি প্রাথমিক উৎপাদনৰ ৰপ্তানীকাৰী আৰু কপাহী,ৰেচমী আৰু ঊণৰ কাপোৰ আদি চূড়ান্ত ভোগ্য বস্তুসমূহ তথা ইংলেণ্ডৰ কাৰখানাত উৎপাদিত লম্বযন্ত্ৰ পাতিৰ লেখীয়া মূলধন জাতীয় সামগ্ৰীৰ আমদানিকাৰী হৈ উঠিছিল। সকলো ব্যৱহাৰিক অৰ্থত ইংলেণ্ডে ভাৰতবৰ্ষৰ আমদানি আৰু ৰপ্তানিৰ ওপৰ একচেটিয়া নিয়ন্ত্রণ সাব্যস্ত কৰিছিল। ফলস্বৰূপে, ভাৰতবৰ্ষৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ আধাতকৈও অধিক ইংলণ্ডতে সীমাবদ্ধ আছিল। বাকীখিনি চীন, শ্রীলংকা, ইৰাণ আদি অন্যান্য কেইখন মান দেশৰ লগতো চলিবলৈ দিয়া হৈছিল। সমগ্র ঔপনিবেশিক কালছোৱাত ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ অটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য আছিল, বৃহৎ পৰিমাণৰ ৰপ্তানি উদ্বৃত্তৰ সৃষ্টি, কিন্তু দেশখনৰ অৰ্থব্যৱস্থাৰ বিস্তৰ মূল্যৰ বিনিময়তহে এই উদ্বৃত্ত সম্ভৱ হৈছিল।
১৬। ভাৰতবৰ্ষত ইংৰাজ সকলৰ কিবা ইতিবাচক বৰঙণি আছিলনে? আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ইংৰাজসকলৰ কিছুমান ইতিবাচক বৰঙণি আছিল, সেইয়াবোৰ হ’ল –
(ক) শিক্ষাৰ প্ৰৱৰ্তন। বিশেষকৈ ইংৰাজী শিক্ষা আৰু স্ত্রী শিক্ষাৰ প্ৰৱৰ্তন।
(খ) উদ্যোগখণ্ডই আধুনিকীকৰণ, সক্ষমতা বৰ্দ্ধন আৰু বৰ্দ্ধিত ৰাজহুৱা বিনিয়োগৰ বাবে উদ্বাউল হৈছিল।
(গ) বিখ্যাত ৰেলৱে ব্যৱস্থাকে ধৰি আন্তঃগাঠনিৰ উন্নয়ন, সম্প্ৰসাৰণ আৰু জনমুখীকৰণ সম্ভৱ হৈ উঠিছিল।
(ঘ) এই সময়তে ভাৰতীয় কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণত উৎসাহিত কৰিছিল আৰু ভাৰতবৰ্ষৰ গ্রাম্য অৰ্থব্যৱস্থা তুলনামূলকভাৱে স্ব-নিৰ্ভৰশীল হৈ উঠিছিল।
(ঙ) সামাজিক কু-প্রথাসমূহ যেনে – সতীদাস প্রথা, বাল্য বিবাহ, বহু বিবাহ প্রথা ইত্যাদি নাইকিয়া হৈছিল।
এইদৰে কিছুমান ইতিবাচক ইতিবাচক দিশ, আর্থ সামাজিক ক্ষেত্ৰত আলোচনা কৰি চাব পাৰি ।
