AHSEC Class 12 Sociology Chapter 3 – সামাজিক অসমতাৰ ধৰণ আৰু বৰ্জন
অধ্যায় ৪ : সামাজিক অসমতাৰ ধৰণ আৰু বৰ্জন
মূলভাৱ
সামাজিক অসমতা আৰু বৰ্জন ভাৰতীয় সমাজৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বাস্তৱতা। সমাজত মানুহৰ সম্পদ, ক্ষমতা, মৰ্যাদা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সুযোগ সমানভাৱে বিতৰণ নহয়। এই অসমতা কেৱল ব্যক্তিগত সামৰ্থ্যৰ ফল নহয়; সামাজিক গঠন, জাতি, শ্ৰেণী, লিংগ, ধৰ্ম, জনজাতীয় পৰিচয়, অক্ষমতা আৰু ঐতিহাসিক বৈষম্যই ইয়াক গঢ়ি তোলে। সামাজিক বৰ্জন বুলিলে কোনো ব্যক্তি বা গোটক শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, সম্পদ, ৰাজহুৱা সুবিধা, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ বা সামাজিক সম্পৰ্কৰ পৰা পদ্ধতিগতভাৱে আঁতৰাই ৰখাক বুজায়।
সামাজিক স্তৰীকৰণ হৈছে সমাজক উচ্চ-নীচ স্তৰত বিভক্ত কৰা এক স্থায়ী সামাজিক গঠন। ইয়াৰ ফলত কিছুমান গোট অধিক ক্ষমতা, সম্পদ আৰু সন্মান লাভ কৰে, আন কিছুমান গোট বঞ্চিত হয়। জাতি ব্যৱস্থাত জন্মভিত্তিক মৰ্যাদা, অস্পৃশ্যতা আৰু সামাজিক দূৰত্বে বৈষম্য সৃষ্টি কৰিছিল। দলিত, অনুসূচিত জাতি, অনুসূচিত জনজাতি আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী ঐতিহাসিকভাৱে শিক্ষা, ভূমি, পেছা আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ পৰা বঞ্চিত হৈছিল।
জাতিগত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ সংবিধানে সমতা, অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সংৰক্ষণ আৰু আইনী সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিছে। কিন্তু আইনগত সমতাৰ লগতে সামাজিক মানসিকতা, শিক্ষা, সম্পদৰ ন্যায্য বিতৰণ আৰু বৈষম্যবিৰোধী সামাজিক আন্দোলন প্ৰয়োজন। আদিবাসীসকলে ভূমি, বন, জল, খনিজ সম্পদ, সাংস্কৃতিক অধিকাৰ আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ সমস্যাৰ সন্মুখীন হয়। উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ নামত স্থানচ্যুতি আৰু জীৱিকাৰ ক্ষতি তেওঁলোকৰ বঞ্চনাৰ মুখ্য কাৰণ।
মহিলাৰ ওপৰত পিতৃতান্ত্ৰিক নিয়ন্ত্ৰণ, শিক্ষা আৰু সম্পত্তিৰ অসম অধিকাৰ, মজুৰিৰ বৈষম্য, গাৰ্হস্থ্য হিংসা আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱৰ বিৰুদ্ধে নাৰীবাদী আন্দোলনে সংগ্ৰাম কৰিছে। অক্ষমতাক কেৱল ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক সীমাবদ্ধতা বুলি নেদেখি সমাজৰ বাধা, ভৱন-ব্যৱস্থা, শিক্ষা, যাতায়াত আৰু মনোভাৱৰ সৈতে জড়িত সামাজিক বিষয় হিচাপেও বুজিব লাগে।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক অসমতা কি?
উত্তৰঃ সম্পদ, ক্ষমতা, সুযোগ, শিক্ষা, স্বাস্থ্য, অধিকাৰ আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ অসম বিতৰণক সামাজিক অসমতা বোলে। ই সামাজিক গোটৰ সদস্যপদ, যেনে জাতি, শ্ৰেণী, লিংগ, ধৰ্ম বা জনজাতীয় পৰিচয়ৰ সৈতে জড়িত হ’ব পাৰে।
২। সামাজিক স্তৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ সমাজক উচ্চ-নীচ বা বিভিন্ন স্তৰত বিভক্ত কৰি সম্পদ, ক্ষমতা আৰু মৰ্যাদা অসমভাৱে বিতৰণ কৰা স্থায়ী সামাজিক গঠনক সামাজিক স্তৰীকৰণ বোলে।
৩। পক্ষপাত বা ভ্ৰান্ত ধাৰণা কি?
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তি বা গোটৰ বিষয়ে পৰ্যাপ্ত তথ্য আৰু ব্যক্তিগত অভিজ্ঞতা নথকাৰ আগতেই গঢ়ি উঠা ইতিবাচক বা নেতিবাচক মতামতক পক্ষপাত বা ভ্ৰান্ত ধাৰণা বোলে।
৪। সামাজিক বৰ্জন কি?
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তি বা সামাজিক গোটক শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, সম্পদ, ৰাজহুৱা সুবিধা, সামাজিক সম্পৰ্ক বা ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ পৰা পদ্ধতিগতভাৱে আঁতৰাই ৰখাক সামাজিক বৰ্জন বোলে।
৫। অস্পৃশ্যতা কি?
উত্তৰঃ জাতিৰ ভিত্তিত কোনো গোটক অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰি তেওঁলোকৰ সৈতে স্পৰ্শ, একেলগে আহাৰ, পানী, মন্দিৰ, পথ, বিদ্যালয় বা অন্যান্য ৰাজহুৱা সুবিধাত বৈষম্য কৰা প্ৰথাক অস্পৃশ্যতা বোলে।
৬। দলিত কাক বোলে?
উত্তৰঃ জাতিগত বৈষম্য আৰু অস্পৃশ্যতাৰ দ্বাৰা ঐতিহাসিকভাৱে নিপীড়িত নিম্নজাতীয় গোটসমূহক দলিত বুলি কোৱা হয়। ‘দলিত’ শব্দটোৱে নিপীড়িত বা চেপা খোৱা অৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে আত্মমৰ্যাদা আৰু অধিকাৰৰ ৰাজনৈতিক পৰিচয়ো প্ৰকাশ কৰে।
৭। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী কি?
উত্তৰঃ সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা কিন্তু অনুসূচিত জাতি বা অনুসূচিত জনজাতিৰ শ্ৰেণীত নপৰা গোটসমূহক অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী বোলে।
৮। আদিবাসীসকলৰ মুখ্য সমস্যা কি?
উত্তৰঃ ভূমি আৰু বন অধিকাৰ হ্ৰাস, স্থানচ্যুতি, উন্নয়ন প্ৰকল্প, খনিজ সম্পদৰ শোষণ, দৰিদ্ৰতা, শিক্ষা-স্বাস্থ্যৰ অভাৱ, সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ সংকট আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱ আদিবাসীসকলৰ মুখ্য সমস্যা।
৯। পিতৃতন্ত্ৰ কি?
উত্তৰঃ পৰিয়াল আৰু সমাজৰ সম্পদ, সিদ্ধান্ত, কৰ্তৃত্ব আৰু সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ মূলতঃ পুৰুষৰ হাতত থকা সামাজিক গঠনক পিতৃতন্ত্ৰ বোলে।
১০। অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেল কি?
উত্তৰঃ অক্ষমতাক কেৱল দেহৰ সীমাবদ্ধতা হিচাপে নেদেখি সমাজৰ বাধা, অসুলভ পৰিৱেশ, বৈষম্য আৰু নেতিবাচক মনোভাৱৰ ফল হিচাপে বুজোৱা দৃষ্টিভংগীক অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেল বোলে।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ব্যক্তিগত অসমতাতকৈ সামাজিক অসমতা কিহত পৃথক?
উত্তৰঃ ব্যক্তিগত অসমতা হৈছে ব্যক্তিসকলৰ সামৰ্থ্য, পছন্দ, দক্ষতা, পৰিশ্ৰম বা ব্যক্তিগত পৰিস্থিতিৰ মাজত থকা পাৰ্থক্য। সামাজিক অসমতা হৈছে সামাজিক গোটসমূহৰ মাজত সম্পদ, ক্ষমতা, সুযোগ, অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদাৰ গাঁথনিগত অসম বিতৰণ। ব্যক্তিগত পাৰ্থক্য স্বাভাৱিক হ’ব পাৰে, কিন্তু সামাজিক অসমতা সাধাৰণতে ইতিহাস, সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান, জাতি, শ্ৰেণী, লিংগ, ধৰ্ম আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ দ্বাৰা পুনৰ উৎপাদিত হয়।
এজন ব্যক্তিৰ দৰিদ্ৰতা ব্যক্তিগত সমস্যা যেন লাগিব পাৰে, কিন্তু যদি একে জাতি, অঞ্চল বা শ্ৰেণীৰ বহু লোক দৰিদ্ৰ হয়, তেন্তে ইয়াৰ সামাজিক কাৰণ আছে। সামাজিক অসমতা ব্যক্তিৰ জীৱনৰ সুযোগক জন্মৰ পৰাই প্ৰভাৱিত কৰে। সেয়ে ব্যক্তিগত অসমতা আৰু সামাজিক অসমতাৰ মাজত পাৰ্থক্য বুজিবলৈ সামাজিক গঠন বিশ্লেষণ কৰা প্ৰয়োজন।
২। সামাজিক স্তৰীকৰণৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সামাজিক স্তৰীকৰণৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্য হৈছে ই সমাজক বিভিন্ন উচ্চ-নীচ স্তৰত ভাগ কৰে; এই স্তৰসমূহ সম্পদ, ক্ষমতা আৰু মৰ্যাদাৰ অসম বিতৰণৰ সৈতে জড়িত; ই ব্যক্তিগত নহয়, সামাজিক গোটৰ সদস্যপদৰ সৈতে সম্পৰ্কিত; ই সাধাৰণতে প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ চলি থাকে; আৰু সামাজিক নিয়ম, প্ৰতিষ্ঠান, বিশ্বাস আৰু আইন-কানুনে ইয়াক বজাই ৰাখে। জাতি, শ্ৰেণী আৰু লিংগ স্তৰীকৰণৰ উদাহৰণ।
স্তৰীকৰণে কিছুমান গোটক শিক্ষা, উন্নত স্বাস্থ্যসেৱা, সম্পত্তি, ৰাজনৈতিক ক্ষমতা আৰু সন্মানৰ অধিক সুযোগ দিয়ে। আনহাতে বঞ্চিত গোটসমূহে নিম্ন মজুৰি, সীমিত শিক্ষা, অসুৰক্ষিত জীৱিকা আৰু সামাজিক বৰ্জনৰ সন্মুখীন হয়।
৩। পক্ষপাত বা ভ্ৰান্ত ধাৰণা মতামত বা বিশ্বাসতকৈ কেনেকৈ পৃথক?
উত্তৰঃ মতামত বা বিশ্বাস সাধাৰণতে তথ্য, যুক্তি, অভিজ্ঞতা বা চিন্তাৰ ওপৰত গঢ়ি উঠিব পাৰে। পক্ষপাত বা ভ্ৰান্ত ধাৰণা কোনো ব্যক্তি বা গোটৰ বিষয়ে পৰ্যাপ্ত তথ্য নথকাৰ আগতেই গঢ়ি উঠা স্থিৰ আৰু সাধাৰণীকৃত ধাৰণা। ই ইতিবাচক বা নেতিবাচক হ’ব পাৰে, কিন্তু সামাজিক পক্ষপাত সাধাৰণতে বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ কাৰণ হয়।
উদাহৰণস্বৰূপে কোনো জাতি অলস, কোনো লিংগ নেতৃত্বৰ বাবে অযোগ্য বা কোনো জনজাতি অশিক্ষিত বুলি আগতীয়াকৈ ধৰি লোৱাটো পক্ষপাত। এনে ধাৰণাই ব্যক্তিৰ বাস্তৱ গুণ, পৰিশ্ৰম আৰু যোগ্যতা উপেক্ষা কৰে। পক্ষপাতভিত্তিক বিশ্বাস প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ চলি থাকিলে সামাজিক অসমতা অধিক শক্তিশালী হয়।
৪। সামাজিক বৰ্জন মানে কি?
উত্তৰঃ সামাজিক বৰ্জন হৈছে কোনো ব্যক্তি বা গোটক সমাজৰ সাধাৰণ সম্পদ, সুযোগ, প্ৰতিষ্ঠান আৰু সম্পৰ্কৰ পৰা পদ্ধতিগতভাৱে বাহিৰত ৰখা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ ৰূপ শিক্ষা বা চাকৰিৰ পৰা বঞ্চনা, ভূমি আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ নথকা, ৰাজহুৱা পানী বা মন্দিৰ ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰা, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱ, সামাজিক সম্পৰ্কত দূৰত্ব আৰু ডিজিটেল বা প্ৰযুক্তিগত সুবিধাৰ পৰা বঞ্চনা হ’ব পাৰে।
বৰ্জন সদায় স্পষ্ট নিষেধাজ্ঞাৰ ৰূপত নাথাকে; কেতিয়াবা সামাজিক নিয়ম, পক্ষপাত, দৰিদ্ৰতা আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ অসুলভতাৰ মাজেৰে ইয়াক চলাই ৰখা হয়। সেয়ে সামাজিক বৰ্জন দূৰ কৰিবলৈ আইনগত সমতা, সুযোগৰ সমতা, সামাজিক সচেতনতা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক প্ৰতিষ্ঠান প্ৰয়োজন।
৫। বৰ্তমান সমাজত জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অসমতাৰ মাজত সম্পৰ্ক কেনেধৰণৰ?
উত্তৰঃ জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অসমতাৰ মাজত ঐতিহাসিক আৰু গাঁথনিগত সম্পৰ্ক আছে। জাতি ব্যৱস্থাই পৰম্পৰাগতভাৱে পেছা, ভূমি, শিক্ষা আৰু সম্পদৰ অধিকাৰ জাতিভেদে অসমভাৱে বিতৰণ কৰিছিল। উচ্চ জাতিয়ে ভূমি, শিক্ষা, প্ৰশাসন আৰু বাণিজ্যত অধিক সুযোগ লাভ কৰিছিল, আনহাতে দলিত আৰু নিম্ন জাতিয়ে অসুৰক্ষিত, কম মজুৰিৰ আৰু সামাজিকভাৱে অৱমূল্যায়িত কামত আবদ্ধ থাকিবলগীয়া হৈছিল।
আধুনিক শিক্ষা, নগৰায়ণ, গণতন্ত্ৰ আৰু সংৰক্ষণে এই সম্পৰ্ক কিছু শিথিল কৰিছে। তথাপিও ভূমিৰ মালিকানা, গুণগত শিক্ষা, ঋণ, কৰ্মসংস্থান, নগৰীয় সম্পত্তি আৰু সামাজিক নেটৱৰ্কৰ ক্ষেত্ৰত জাতিগত পাৰ্থক্য দেখা যায়। সেয়ে বৰ্তমান জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অসমতা একে নহ’লেও ইহঁতৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক অব্যাহত আছে।
৬। অস্পৃশ্যতা কি?
উত্তৰঃ জাতিভিত্তিক পবিত্ৰতা আৰু অপবিত্ৰতাৰ ধাৰণাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কোনো গোটক স্পৰ্শ, পানী, খাদ্য, মন্দিৰ, বিদ্যালয়, ৰাজহুৱা পথ বা সামাজিক সম্পৰ্কৰ পৰা দূৰত ৰখাক অস্পৃশ্যতা বোলে। অস্পৃশ্যতাত ভুক্তভোগী গোটক নিম্ন আৰু অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰা হয় আৰু তেওঁলোকক সমাজৰ সম্পূৰ্ণ সদস্যৰ দৰে অধিকাৰ দিয়া নহয়।
ভাৰতীয় সংবিধানে অস্পৃশ্যতা নিষিদ্ধ কৰিছে আৰু ইয়াৰ প্ৰচলন শাস্তিযোগ্য। তথাপিও কিছুমান গাঁও, কৰ্মক্ষেত্ৰ, বিবাহ, পানীৰ উৎস আৰু সামাজিক আচৰণত ইয়াৰ অৱশেষ দেখা যায়। অস্পৃশ্যতা দূৰ কৰিবলৈ আইন, শিক্ষা, সামাজিক আন্দোলন, আন্তঃজাতি সম্পৰ্ক আৰু সমান মৰ্যাদাৰ মূল্যবোধ প্ৰয়োজন।
৭। জাতিভিত্তিক বৈষম্য নিৰ্মূলকৰণৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা আঁচনিসমূহৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতীয় সংবিধানে সমতাৰ অধিকাৰ, অস্পৃশ্যতা নিষেধ, বৈষম্যবিৰোধী সুৰক্ষা আৰু অনুসূচিত জাতি-জনজাতিৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে। শিক্ষা, চৰকাৰী চাকৰি আৰু বিধানসভা-পঞ্চায়তত সংৰক্ষণে ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত গোটসমূহক অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ দিয়ে। বৃত্তি, ছাত্ৰাবাস, বিনামূলীয়া শিক্ষা, ভূমি আৰু জীৱিকা সহায়, স্বনিয়োজন, ঋণ আৰু সামাজিক সুৰক্ষা আঁচনিয়েও বৈষম্য কমাবলৈ চেষ্টা কৰে।
আইনগত ব্যৱস্থাৰ লগতে দলিত আন্দোলন, সমাজ সংস্কাৰ, সচেতনতা, আন্তঃজাতি বিবাহ আৰু বিদ্যালয়ত সমতা-ভিত্তিক শিক্ষাৰ গুৰুত্ব আছে। আঁচনি সফল কৰিবলৈ সুবিধা প্ৰকৃত উপভোক্তাৰ ওচৰলৈ পোৱাটো আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে আইন কঠোৰভাৱে প্ৰয়োগ কৰাটো প্ৰয়োজন।
৮। অন্যান্য পিছপৰা জাতিসমূহ দলিত বা অনুসূচিত জাতিতকৈ কেনেধৰণে পৃথক?
উত্তৰঃ দলিত বা অনুসূচিত জাতিসমূহ ঐতিহাসিকভাৱে অস্পৃশ্যতা আৰু জাতিগত বৰ্জনৰ সন্মুখীন হোৱা গোট। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীসমূহ সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা হলেও তেওঁলোক সাধাৰণতে অস্পৃশ্যতাৰ একে ঐতিহাসিক অভিজ্ঞতা নাথাকে। OBC গোটসমূহৰ ভিতৰত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক বৈচিত্ৰ্য বেছি; কিছুমান গোট ভূমি আৰু আঞ্চলিক ৰাজনীতিত শক্তিশালী, আন কিছুমান যথেষ্ট দৰিদ্ৰ।
অনুসূচিত জাতি আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবে পৃথক সাংবিধানিক আৰু নীতিগত শ্ৰেণী ব্যৱহাৰ কৰা হয়। দুয়োটা গোটৰ পিছপৰাৰ কাৰণ আৰু অভিজ্ঞতা একে নহয়, যদিও শিক্ষা, চাকৰি আৰু সামাজিক প্ৰতিনিধিত্ব বৃদ্ধিৰ বাবে দুয়োৰে বাবে ইতিবাচক ব্যৱস্থা প্ৰয়োজন।
৯। সাম্প্ৰতিক সময়ত আদিবাসীসকলৰ মুখ্য বিষয় বা সমস্যাসমূহ কি?
উত্তৰঃ আদিবাসীসকলৰ মুখ্য সমস্যা হৈছে ভূমি হৰণ, বন অধিকাৰ সীমিত হোৱা, খনিজ সম্পদ আৰু উদ্যোগৰ বাবে স্থানচ্যুতি, বাঁধ আৰু উন্নয়ন প্ৰকল্প, ক্ষতিপূৰণ আৰু পুনৰসংস্থাপনৰ অভাৱ, দৰিদ্ৰতা, স্বাস্থ্য-শিক্ষাৰ পিছপৰা অৱস্থা, শোষণমূলক ঋণ আৰু বজাৰ সম্পৰ্ক, আৰু ভাষা-সংস্কৃতিৰ সংকট।
ঔপনিৱেশিক বননীতি আৰু স্বাধীনোত্তৰ শিল্পায়নে আদিবাসীসকলৰ জীৱিকাৰ মূল আধাৰ ভূমি, বন আৰু নদীৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ কমাইছে। উন্নয়নৰ নামত প্ৰকল্প গঢ়িলেও লাভৰ অংশ সঠিকভাৱে তেওঁলোকৰ ওচৰলৈ নপৰিলে স্থানচ্যুতি আৰু বঞ্চনা বৃদ্ধি পায়। সেয়ে আদিবাসী উন্নয়নত ভূমি-অধিকাৰ, পৰিৱেশ সুৰক্ষা, সংস্কৃতি, অংশগ্ৰহণ আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণক গুৰুত্ব দিব লাগে।
১০। ইতিহাসৰ পৰা নাৰীবাদী আন্দোলনে কোনবিলাক বিষয় তুলি ধৰিছে?
উত্তৰঃ নাৰীবাদী আন্দোলনে পিতৃতন্ত্ৰ, মহিলাৰ ভোটাধিকাৰ, শিক্ষা, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, সমান মজুৰি, কৰ্মসংস্থান, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব, বাল্যবিবাহ, যৌতুক, গাৰ্হস্থ্য হিংসা, যৌন নিৰ্যাতন আৰু প্ৰজনন অধিকাৰৰ বিষয় তুলি ধৰিছে। আন্দোলনে দেখুৱাইছে যে মহিলাৰ ওপৰত হোৱা বৈষম্য ব্যক্তিগত পৰিয়ালৰ বিষয় নহয়; ই আইন, সমাজ, অৰ্থনীতি, সংস্কৃতি আৰু ক্ষমতাৰ গাঁথনিৰ সৈতে জড়িত।
আধুনিক নাৰীবাদী আন্দোলনে ঘৰুৱা কামৰ মূল্য, লিংগভূমিকা, সুৰক্ষিত ৰাজহুৱা স্থান, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সম অধিকাৰ, আৰু জাতি-শ্ৰেণী-জনজাতি অনুসৰি মহিলাৰ ভিন্ন অভিজ্ঞতাৰ ওপৰতো গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছে।
১১। কেনেধৰণৰ প্ৰসংগত শাৰীৰিক অক্ষমতাক দৈহিকতকৈ সামাজিক বিষয় হিচাপে গণ্য কৰিব পাৰি?
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তিৰ দৈহিক বা মানসিক সীমাবদ্ধতা থাকিব পাৰে, কিন্তু সেই সীমাবদ্ধতাই জীৱনযাপনত সৃষ্টি কৰা অসুবিধাৰ বৃহৎ অংশ সমাজৰ গাঁথনিৰ ফল। বিদ্যালয়ত ৰেম্প নথকা, ৰাজহুৱা যানবাহন অসুলভ, পাঠ্যসামগ্ৰী উপযোগী নোহোৱা, কৰ্মক্ষেত্ৰত বৈষম্য আৰু সমাজৰ নেতিবাচক মনোভাৱে অক্ষম ব্যক্তিক শিক্ষা, চাকৰি আৰু সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ পৰা বঞ্চিত কৰে।
সামাজিক মডেল অনুসৰি সমস্যা ব্যক্তিৰ দেহত একমাত্ৰ নহয়; সমাজে সৃষ্টি কৰা বাধা আৰু বৈষম্যতো থাকে। অন্তৰ্ভুক্তিমূলক স্থাপত্য, সহায়ক প্ৰযুক্তি, বিশেষ শিক্ষা, সমান কৰ্মসংস্থান আৰু সন্মানজনক সামাজিক আচৰণে অক্ষমতা-সম্পৰ্কীয় বৰ্জন কমাব পাৰে।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক অসমতা কি? (২০১৬)
উত্তৰঃ সামাজিক গোটসমূহৰ মাজত সম্পদ, ক্ষমতা, সুযোগ, অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদাৰ অসম বিতৰণক সামাজিক অসমতা বোলে।
২। সামাজিক বৰ্জন বুলিলে কি বুজা? (২০১৭)
উত্তৰঃ কোনো ব্যক্তি বা গোটক শিক্ষা, চাকৰি, সম্পদ, ৰাজহুৱা সুবিধা বা সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ পৰা পদ্ধতিগতভাৱে আঁতৰাই ৰখাক সামাজিক বৰ্জন বোলে।
৩। সামাজিক স্তৰীকৰণৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (২০১৮)
উত্তৰঃ সামাজিক স্তৰীকৰণে সমাজক উচ্চ-নীচ স্তৰত বিভক্ত কৰি সম্পদ আৰু ক্ষমতাৰ অসম বিতৰণ ঘটায়।
৪। অস্পৃশ্যতা কি? (২০১৯)
উত্তৰঃ জাতিৰ ভিত্তিত কোনো গোটক অপবিত্ৰ বুলি গণ্য কৰি স্পৰ্শ, খাদ্য, পানী বা ৰাজহুৱা সুবিধাৰ পৰা আঁতৰাই ৰখা প্ৰথাই অস্পৃশ্যতা।
৫। দলিত আৰু অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ মাজত এটা পাৰ্থক্য লিখা। (২০২০)
উত্তৰঃ দলিত বা অনুসূচিত জাতিয়ে ঐতিহাসিক অস্পৃশ্যতাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰিছে; অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণী সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা হলেও সাধাৰণতে অস্পৃশ্যতাৰ একে ঐতিহাসিক অৱস্থা নাথাকে।
৬। আদিবাসীসকলৰ দুটা সমস্যা লিখা। (২০২১)
উত্তৰঃ ভূমি-বন অধিকাৰ হ্ৰাস আৰু উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ বাবে স্থানচ্যুতি আদিবাসীসকলৰ দুটা মুখ্য সমস্যা।
৭। নাৰীবাদী আন্দোলনৰ দুটা বিষয় লিখা। (২০২২)
উত্তৰঃ সমান শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থান, সমান মজুৰি, ভোটাধিকাৰ, গাৰ্হস্থ্য হিংসা আৰু সম্পত্তিৰ অধিকাৰ নাৰীবাদী আন্দোলনৰ মুখ্য বিষয়।
৮। অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেল ব্যাখ্যা কৰা। (২০২৩)
উত্তৰঃ অক্ষমতাৰ সামাজিক মডেলে দৈহিক সীমাবদ্ধতাৰ লগতে সমাজৰ অসুলভ ভৱন, বৈষম্য, মনোভাৱ আৰু প্ৰতিষ্ঠানগত বাধাক অক্ষমতাৰ মুখ্য কাৰণ হিচাপে দেখে।
৯। জাতি আৰু অৰ্থনৈতিক অসমতাৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। (২০২৪)
উত্তৰঃ জাতি ব্যৱস্থাই ঐতিহাসিকভাৱে পেছা, ভূমি, শিক্ষা আৰু সম্পদৰ সুযোগ অসমভাৱে বিতৰণ কৰিছিল। আধুনিক আইন আৰু সংৰক্ষণে কিছু পৰিৱৰ্তন আনিলেও জাতিগত পৰিচয়ে বৰ্তমানো শিক্ষা, চাকৰি, ভূমি আৰু সামাজিক নেটৱৰ্কত প্ৰভাৱ পেলায়।
১০। সামাজিক অসমতা আৰু বৰ্জন দূৰ কৰাৰ উপায় আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ সামাজিক অসমতা আৰু বৰ্জন দূৰ কৰিবলৈ সাংবিধানিক সমতা, অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সংৰক্ষণ, গুণগত শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, ভূমি আৰু জীৱিকাৰ ন্যায্য অধিকাৰ, মহিলাৰ সুৰক্ষা, আদিবাসীৰ আত্মনিয়ন্ত্ৰণ, অক্ষম ব্যক্তিৰ বাবে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক পৰিৱেশ আৰু বৈষম্যবিৰোধী আইন প্ৰয়োগ প্ৰয়োজন। কেৱল আইনী ব্যৱস্থা যথেষ্ট নহয়; সামাজিক পক্ষপাত, পিতৃতন্ত্ৰ, জাতিগত ঘৃণা আৰু বঞ্চনামূলক আচৰণৰ বিৰুদ্ধে শিক্ষা আৰু সচেতনতা বৃদ্ধি কৰিব লাগিব।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক অসমতা আৰু সামাজিক স্তৰীকৰণৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক অসমতা হৈছে সম্পদ, ক্ষমতা, সুযোগ আৰু মৰ্যাদাৰ অসম বিতৰণ; সামাজিক স্তৰীকৰণ হৈছে এই অসমতাক স্থায়ী সামাজিক স্তৰ আৰু গোটৰ ৰূপত সংগঠিত কৰা গাঁথনি। স্তৰীকৰণৰ জৰিয়তে উচ্চ গোটে অধিক সুবিধা লাভ কৰে আৰু নিম্ন গোটৰ বঞ্চনা প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ চলি থাকে। জাতি, শ্ৰেণী আৰু লিংগ স্তৰীকৰণৰ উদাহৰণ।
২। জাতিভিত্তিক বৈষম্য দূৰ কৰাৰ সাংবিধানিক উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংবিধানে আইনৰ আগত সমতা, ধৰ্ম-জাতি-লিংগৰ ভিত্তিত বৈষম্য নিষেধ, অস্পৃশ্যতা বিলোপ, সামাজিকভাৱে পিছপৰা গোটৰ বাবে বিশেষ ব্যৱস্থা আৰু শিক্ষাগত-চাকৰিৰ সংৰক্ষণ প্ৰদান কৰিছে। অনুসূচিত জাতি আৰু জনজাতিৰ বাবে ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষা ব্যৱস্থাও আছে। এই ব্যৱস্থাবোৰৰ উদ্দেশ্য হৈছে ঐতিহাসিক বঞ্চনাৰ ক্ষতিপূৰণ আৰু সম সুযোগ সৃষ্টি কৰা।
৩। আদিবাসী স্থানচ্যুতি আৰু উন্নয়নৰ দ্বন্দ্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বাঁধ, খনি, কাৰখানা, পথ আৰু সংৰক্ষিত বনাঞ্চলৰ দৰে উন্নয়ন প্ৰকল্পে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনীতিৰ সুবিধা আনিব পাৰে, কিন্তু এই প্ৰকল্পসমূহ জনজাতীয় ভূমি আৰু জীৱিকা থকা অঞ্চলত স্থাপন হ’লে তেওঁলোক স্থানচ্যুত হয়। পুনৰসংস্থাপন, ক্ষতিপূৰণ আৰু অংশগ্ৰহণ নথকিলে উন্নয়ন বঞ্চনাৰ ৰূপ লয়। সেয়ে উন্নয়ন নীতি গণতান্ত্ৰিক, পৰিৱেশ-সচেতন আৰু অধিকাৰভিত্তিক হ’ব লাগে।
৪। মহিলাৰ অসমতাৰ সামাজিক কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পিতৃতান্ত্ৰিক পৰিয়াল, লিংগভিত্তিক শ্রমবিভাজন, কন্যাৰ শিক্ষাৰ প্ৰতি কম গুৰুত্ব, সম্পত্তিৰ অসম অধিকাৰ, কম মজুৰি, গাৰ্হস্থ্য হিংসা, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱ আৰু সামাজিক পক্ষপাত মহিলাৰ অসমতাৰ মুখ্য কাৰণ। এই অসমতা ব্যক্তিগত ক্ষমতাৰ ফল নহয়; পৰিয়াল, শিক্ষা, আইন, বজাৰ আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ইয়াক পুনৰ উৎপাদন কৰে।
৫। সামাজিক মডেল অনুসৰি অক্ষমতা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক মডেলে অক্ষম ব্যক্তিৰ সমস্যাক কেৱল দেহৰ সীমাবদ্ধতা বুলি নেদেখে। অসুলভ ভৱন, যাতায়াত, বিদ্যালয়, কৰ্মক্ষেত্ৰ, পাঠ্যসামগ্ৰী, যোগাযোগ আৰু সামাজিক মনোভাৱেই বহু বাধা সৃষ্টি কৰে। অন্তৰ্ভুক্তিমূলক ডিজাইন, সহায়ক সঁজুলি, সমান শিক্ষা, চাকৰি আৰু সামাজিক সন্মানে এই বাধা দূৰ কৰিব পাৰে।
৬। পক্ষপাত, বৈষম্য আৰু বৰ্জনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক লিখা।
উত্তৰঃ পক্ষপাত হৈছে কোনো গোটৰ বিষয়ে আগতীয়াকৈ গঢ়ি উঠা ধাৰণা; বৈষম্য হৈছে সেই পক্ষপাতৰ ভিত্তিত কৰা অসম আচৰণ; আৰু বৰ্জন হৈছে কোনো গোটক সুযোগ, সম্পদ বা সামাজিক অংশগ্ৰহণৰ পৰা নিয়মিতভাৱে আঁতৰাই ৰখা। উদাহৰণস্বৰূপে কোনো জাতি অযোগ্য বুলি ধাৰণা পক্ষপাত; চাকৰি নিদিয়া বৈষম্য; শিক্ষা আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰৰ পৰা স্থায়ীভাৱে বাহিৰত ৰখা বৰ্জন।
৭। দলিত আন্দোলনৰ সামাজিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ দলিত আন্দোলনে জাতিগত বৈষম্য, অস্পৃশ্যতা, ভূমিহীনতা, শিক্ষাৰ অভাৱ আৰু সামাজিক অপমানৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰিছে। ই আত্মমৰ্যাদা, সমতা, শিক্ষা, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু অধিকাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰিছে। দলিত সাহিত্য আৰু নেতৃবৰ্গই নিম্নজাতিৰ অভিজ্ঞতাক জনসমক্ষে আনিছে আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ বৈষম্যক প্ৰশ্ন কৰিছে।
৮। অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বৈচিত্ৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ অন্যান্য পিছপৰা শ্ৰেণীৰ ভিতৰত সামাজিক আৰু শৈক্ষিকভাৱে পিছপৰা বহু গোট আছে। কিছুমান গোট ভূমি, কৃষি আৰু আঞ্চলিক ৰাজনীতিত শক্তিশালী, আন কিছুমান নগৰীয়া আৰু গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰতাৰ সন্মুখীন। সেয়ে OBC একে অভিজ্ঞতা থকা একক গোট নহয়। নীতি প্ৰস্তুত কৰোঁতে আভ্যন্তৰীণ বৈচিত্ৰ্য, লিংগ, অঞ্চল আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা বিবেচনা কৰা উচিত।
৯। সামাজিক অসমতা দূৰ কৰাত শিক্ষাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ শিক্ষা অধিকাৰ, আত্মমৰ্যাদা, যুক্তিবাদী চিন্তা, কৰ্মদক্ষতা আৰু সামাজিক গতিশীলতা বৃদ্ধি কৰে। বৈষম্যমূলক ধাৰণা আৰু পক্ষপাতৰ সলনি সমতা, বৈচিত্ৰ্য আৰু মানবাধিকাৰৰ মূল্যবোধ গঢ়ে। কিন্তু শিক্ষাৰ সুযোগ যদি জাতি, লিংগ, শ্ৰেণী বা অঞ্চলভেদে অসম হয়, তেন্তে শিক্ষা নিজেই অসমতা পুনৰ উৎপাদন কৰিব পাৰে। সেয়ে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক আৰু গুণগত শিক্ষা প্ৰয়োজন।
১০। অধ্যায়টোৰ মূল শিক্ষা সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ সামাজিক অসমতা ব্যক্তিগত ব্যৰ্থতা নহয়; ই সামাজিক গঠন, ক্ষমতা আৰু ঐতিহাসিক সম্পৰ্কৰ ফল। জাতি, শ্ৰেণী, লিংগ, জনজাতীয় পৰিচয় আৰু অক্ষমতাৰ ভিত্তিত বৰ্জন সৃষ্টি হ’ব পাৰে। সংবিধান, সংৰক্ষণ, শিক্ষা, আইন, সামাজিক আন্দোলন আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উন্নয়নৰ জৰিয়তে অসমতা কমাব পাৰি। সমতা মানে সকলোকে একে আচৰণ কৰা নহয়; ঐতিহাসিকভাৱে বঞ্চিত গোটক ন্যায়সংগত সুযোগ আৰু সুৰক্ষা প্ৰদান কৰাও সমতাৰ অংশ।