AHSEC Class 12 Sociology Chapter 6 – সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন
অধ্যায় ১ : সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন
মূলভাৱ
সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন বুলিলে সমাজৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক গাঁথনিৰ ভিতৰত হোৱা গভীৰ পৰিৱৰ্তনক বুজায়। সমাজৰ উৎপাদন-পদ্ধতি, ভূমি আৰু সম্পত্তিৰ সম্পৰ্ক, শাসনব্যৱস্থা, সামাজিক শ্ৰেণী, বসতিৰ ৰূপ, পেছা আৰু প্ৰতিষ্ঠান সলনি হ’লে সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন ঘটে। ভাৰতৰ আধুনিক সমাজক বুজিবলৈ ঔপনিৱেশিক শাসন, উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ ইতিহাস বুজা অতি প্ৰয়োজনীয়।
ঔপনিৱেশিকতা হৈছে এখন দেশে আন এখন দেশত ৰাজনৈতিক আধিপত্য স্থাপন কৰি নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ পূৰণ কৰা শাসনব্যৱস্থা। ভাৰতত ব্ৰিটিছ ঔপনিৱেশিকতাই ভূমি-ৰাজহ, আইন, প্ৰশাসন, শিক্ষা, বাণিজ্য আৰু উৎপাদন পদ্ধতিত গভীৰ পৰিৱৰ্তন আনিছিল। ইংৰাজী ভাষা, সংসদীয় আৰু আইনী ব্যৱস্থা, আৰক্ষী আৰু শিক্ষাব্যৱস্থাৰ বহু অংশ ঔপনিৱেশিক যুগৰ পৰা গঢ় লৈ উঠিছে। একে সময়তে ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ উদ্দেশ্য আছিল ব্ৰিটিছ পুঁজিবাদৰ লাভ বৃদ্ধি কৰা; সেয়ে ভাৰতৰ কেঁচামাল বিদেশলৈ গৈছিল আৰু বহু পৰম্পৰাগত শিল্প ক্ষতিগ্ৰস্ত হৈছিল।
উদ্যোগীকৰণে যন্ত্ৰ, কাৰখানা, পুঁজিৰ বিনিয়োগ আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ ওপৰত আধাৰিত নতুন অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থা গঢ়ে। নগৰীকৰণে নগৰ আৰু চহৰৰ সংখ্যা, জনসংখ্যা, ঘনত্ব আৰু নগৰীয় জীৱন-পদ্ধতি বৃদ্ধি কৰে। উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ সংযুক্ত, কাৰণ কাৰখানা আৰু নতুন চাকৰিৰ কেন্দ্ৰৰ ওচৰত বসতি বৃদ্ধি পায়; আকৌ নগৰীয় বজাৰ, পৰিবহণ আৰু সেৱাই উদ্যোগীকৰণক সহায় কৰে। কিন্তু দুয়োটা একেবাৰে একে নহয়—কোনো চহৰ বাণিজ্য, প্ৰশাসন বা শিক্ষা কেন্দ্ৰ হিচাপেও বৃদ্ধি পাব পাৰে।
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত পৰিকল্পিত উন্নয়ন, ৰাজহুৱা খণ্ড, গধুৰ উদ্যোগ, শক্তি উৎপাদন, পৰিবহণ, বাঁধ, নগৰ উন্নয়ন আৰু শিল্পায়নৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হয়। এই পৰিৱৰ্তনে নতুন শ্ৰেণী আৰু পেছা সৃষ্টি কৰিলে, কিন্তু অঞ্চলভেদে অসম উন্নয়ন, স্থানচ্যুতি, বস্তি, প্ৰদূষণ আৰু অনানুষ্ঠানিক শ্রমৰ সমস্যাও সৃষ্টি কৰিলে। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তনে উৎপাদন আৰু বসতিৰ ৰূপ সলনি কৰাৰ লগতে মানুহৰ দৈনন্দিন জীৱন, পৰিয়াল, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু জীৱনশৈলীকো সলনি কৰে।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ঔপনিৱেশিকতা কি?
উত্তৰঃ এখন শক্তিশালী দেশে আন এখন দেশত ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰশাসনিক আধিপত্য স্থাপন কৰি নিজৰ স্বাৰ্থ পূৰণ কৰা ব্যৱস্থাক ঔপনিৱেশিকতা বোলে।
২। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন কি?
উত্তৰঃ সমাজৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক গাঁথনি, উৎপাদন-পদ্ধতি, শ্ৰেণী-সম্পৰ্ক, প্ৰতিষ্ঠান আৰু বসতিৰ ৰূপত হোৱা গভীৰ পৰিৱৰ্তনক সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন বোলে।
৩। উদ্যোগীকৰণ কি?
উত্তৰঃ যন্ত্ৰ, কাৰখানা, পুঁজি, বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদন আৰু নতুন শ্রমবিভাজনৰ ওপৰত আধাৰিত উৎপাদন ব্যৱস্থাৰ বিকাশক উদ্যোগীকৰণ বোলে।
৪। নগৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ নগৰ আৰু চহৰৰ সংখ্যা, নগৰীয়া জনসংখ্যা, বসতিৰ ঘনত্ব আৰু নগৰীয় জীৱন-পদ্ধতি বৃদ্ধি পোৱা প্ৰক্ৰিয়াক নগৰীকৰণ বোলে।
৫। ঔপনিৱেশিক শাসনৰ এটা অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ লিখা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনে ভাৰতৰ উৎপাদন আৰু বাণিজ্যক ব্ৰিটিছ পুঁজিৰ স্বাৰ্থৰ সৈতে জড়িত কৰিছিল; কেঁচামালৰ ৰপ্তানি আৰু পৰম্পৰাগত শিল্পৰ ক্ষতি ইয়াৰ ফল।
৬। উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ মাজত সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰঃ কাৰখানা, চাকৰি, বজাৰ আৰু সেৱাৰ কেন্দ্ৰ গঢ় লৈ উঠাৰ ফলত মানুহ নগৰলৈ আহে; নগৰীয় বজাৰ আৰু পৰিবহণে আকৌ উদ্যোগীকৰণক সহায় কৰে। সেয়ে দুয়োটা সংযুক্ত প্ৰক্ৰিয়া।
৭। ঔপনিৱেশিক চহৰ কি?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ প্ৰশাসন, বাণিজ্য, সামৰিক প্ৰয়োজন আৰু বন্দৰক কেন্দ্ৰ কৰি বিকশিত হোৱা চহৰক ঔপনিৱেশিক চহৰ বোলে।
৮। পৰিকল্পিত উন্নয়ন কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰই নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য, সময় আৰু সম্পদৰ ভিত্তিত উদ্যোগ, কৃষি, শক্তি, পৰিবহণ আৰু সামাজিক সেৱাৰ উন্নয়ন আগবঢ়োৱা প্ৰক্ৰিয়াক পৰিকল্পিত উন্নয়ন বোলে।
৯। নগৰীয়া জনসংখ্যা বঢ়াৰ দুটা কাৰণ লিখা।
উত্তৰঃ নগৰীয়া চাকৰি আৰু উদ্যোগৰ সুযোগ, শিক্ষা-স্বাস্থ্য-সেৱাৰ সুবিধা আৰু গ্ৰামৰ পৰা নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন নগৰীয়া জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ মুখ্য কাৰণ।
১০। ঔপনিৱেশিকতাই ইংৰাজী ভাষাক কেনেকৈ প্ৰভাৱশালী কৰিলে?
উত্তৰঃ ইংৰাজী শিক্ষা, প্ৰশাসন আৰু চাকৰিৰ ভাষা হোৱাৰ বাবে ই বিশেষাধিকাৰৰ উৎস হৈ পৰিল। একে সময়তে পিছপৰা গোটৰ কিছুমান লোকৰ বাবে ইংৰাজীয়ে নতুন শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ মুকলি কৰিলে।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ঔপনিৱেশিকতাই আমাৰ জীৱনত কেনেদৰে প্ৰভাৱ পেলাইছে? ৰাজনৈতিক আৰু সাংস্কৃতিক দুয়োটা দিশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাই ভাৰতীয় সমাজৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক, সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক গাঁথনিত গভীৰ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত ব্ৰিটিছ শাসনে কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসন, আইন, আৰক্ষী, আদালত, লোকপিয়ল, ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা আৰু আধুনিক আমলাতন্ত্ৰ গঢ়ি তুলিলে। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতীয় সংবিধান আৰু গণতান্ত্ৰিক শাসনব্যৱস্থা গঢ়োঁতে এই প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ কিছুমান ৰূপ ব্যৱহাৰ কৰা হ’ল। সংসদীয় পদ্ধতি, আইনী প্ৰশাসন আৰু প্ৰশাসনিক বিভাগৰ বহু বৈশিষ্ট্য ঔপনিৱেশিক যুগৰ সৈতে জড়িত।
অৰ্থনৈতিক ক্ষেত্ৰত ঔপনিৱেশিকতাই ভূমি-ৰাজহ আৰু উৎপাদনক ব্ৰিটিছ পুঁজিবাদৰ প্ৰয়োজনৰ সৈতে মিলাই দিলে। কেঁচামাল, যেনে কপাহ, নীল, চাহ, জুট আৰু খনিজ সম্পদৰ উৎপাদন আৰু ৰপ্তানি বৃদ্ধি পালে। ভাৰতীয় পৰম্পৰাগত হস্তশিল্প আৰু স্থানীয় উৎপাদকসকল বিদেশী কাৰখানাৰ সামগ্ৰীৰ সৈতে প্ৰতিযোগিতাত ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ল। ৰে’ল, বন্দৰ আৰু যোগাযোগ উন্নয়ন কৰা হৈছিল যদিও এইবোৰৰ মুখ্য উদ্দেশ্য আছিল সৈন্য চলাচল আৰু বাণিজ্যিক শোষণ সহজ কৰা।
সাংস্কৃতিক ক্ষেত্ৰত ইংৰাজী শিক্ষা, পাশ্চাত্য বিজ্ঞান, মুদ্ৰণ, সংবাদপত্ৰ আৰু নতুন সামাজিক চিন্তাৰ বিস্তাৰ ঘটিল। সামাজিক সংস্কাৰ আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলনে নতুন ৰাজনৈতিক চেতনা লাভ কৰিলে। কিন্তু ইংৰাজী ভাষা শিক্ষা আৰু চাকৰিৰ বিশেষাধিকাৰৰ ভাষাও হৈ পৰিল। ভাৰতীয় সমাজে পাশ্চাত্য উপাদান কিছুমান গ্ৰহণ কৰিলে, কিন্তু নিজৰ পৰম্পৰা আৰু পৰিচয়ৰ সৈতে মিলাই নতুন সাংস্কৃতিক ৰূপ গঢ়িলে। সেয়ে ঔপনিৱেশিক প্ৰভাৱ একমুখী নহয়; ই শোষণৰ লগতে নতুন প্ৰতিষ্ঠান, চেতনা আৰু প্ৰতিবাদৰ পথো সৃষ্টি কৰিছিল।
২। উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ হৈছে সংযুক্ত প্ৰক্ৰিয়া—আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণ দুটা পৃথক ধাৰণা হ’লেও ইহঁতৰ মাজত ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। উদ্যোগীকৰণৰ ফলত কাৰখানা, খনি, ৰে’ল, বজাৰ, গুদাম, কাৰ্যালয় আৰু সেৱা কেন্দ্ৰৰ বিকাশ হয়। এই কেন্দ্ৰসমূহৰ ওচৰত শ্ৰমিক, ব্যৱসায়ী, কৰ্মচাৰী আৰু সেৱা প্ৰদানকাৰীৰ বসতি গঢ়ি উঠে। ফলত নগৰীয়া জনসংখ্যা আৰু নগৰৰ পৰিসৰ বৃদ্ধি পায়।
আনহাতে নগৰীকৰণে উদ্যোগীকৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় বজাৰ, পৰিবহণ, বেংক, শিক্ষা, প্ৰযুক্তি, দক্ষ শ্রম আৰু গ্ৰাহক প্ৰদান কৰে। নগৰত বিভিন্ন পেছা আৰু সামাজিক গোটৰ সংস্পৰ্শ ঘটে, যাৰ ফলত নতুন শ্রমবিভাজন আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক গঢ়ে। নগৰীয়া বজাৰ নাথাকিলে বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদন বিক্ৰী কৰা কঠিন হয়।
তথাপি নগৰীকৰণ সদায় উদ্যোগীকৰণৰ ফল নহয়। কিছুমান চহৰ প্ৰশাসন, ধৰ্ম, শিক্ষা, বাণিজ্য বা পৰ্যটনৰ কেন্দ্ৰ হিচাপে বৃদ্ধি পায়। সেইদৰে উদ্যোগীকৰণে গ্ৰাম্য অঞ্চলতো কাৰখানা স্থাপন কৰিব পাৰে। সেয়ে দুয়োটা সংযুক্ত হলেও একে প্ৰক্ৰিয়া নহয়। ভাৰতত ঔপনিৱেশিক বন্দৰ-চহৰ, ৰে’ল-চহৰ আৰু শিল্প-চহৰৰ বিকাশে এই সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰে।
৩। তোমাৰ পৰিচিত যিকোনো চহৰ বা নগৰ চিনাক্ত কৰা। ইয়াৰ বিকাশৰ ইতিহাস আৰু সমসাময়িক স্থিতি বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ উদাহৰণ হিচাপে গুৱাহাটী চহৰক ল’ব পাৰি। ব্ৰহ্মপুত্ৰ নদীৰ কাষত অৱস্থিত গুৱাহাটী প্ৰাচীন কালৰে পৰা বাণিজ্য, ধৰ্ম আৰু আঞ্চলিক যোগাযোগৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কেন্দ্ৰ। ঔপনিৱেশিক যুগত প্ৰশাসন, ৰে’ল, নদী-বন্দৰ আৰু বাণিজ্যৰ বিকাশে চহৰখনৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি কৰিলে। স্বাধীনতাৰ পিছত ই অসমৰ প্ৰশাসনিক, শিক্ষাগত, বাণিজ্যিক আৰু সাংস্কৃতিক কেন্দ্ৰ হিচাপে দ্ৰুতভাৱে বৃদ্ধি পালে।
বৰ্তমান গুৱাহাটীত বিশ্ববিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, কাৰ্যালয়, বজাৰ, পৰিবহণ, উদ্যোগ, সংবাদমাধ্যম আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিস্তাৰ আছে। গ্ৰাম আৰু সৰু চহৰৰ পৰা শিক্ষা আৰু চাকৰিৰ বাবে মানুহ আহে। ইয়াৰ ফলত বহুতলীয়া বাসস্থান, নতুন পথ, বজাৰ আৰু উপনগৰৰ বিকাশ ঘটিছে। কিন্তু যানজঁট, বায়ু আৰু শব্দ প্ৰদূষণ, বানপানী, পাহাৰ কটা, বস্তি, পানী নিষ্কাশন আৰু আবাসন সমস্যাও বৃদ্ধি পাইছে। সেয়ে গুৱাহাটীৰ ইতিহাসে দেখুৱায় যে নগৰীয়া বিকাশে সুযোগ আৰু সমস্যাৰ দুয়োটা সৃষ্টি কৰে।
৪। তুমি বাস কৰা স্থানখন চহৰ, অৰ্ধ-নগৰীয়া বসতি নে গাঁও—বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ স্থানভেদে সলনি হ’ব পাৰে। উদাহৰণ হিচাপে এখন অৰ্ধ-নগৰীয়া বসতিৰ বৰ্ণনা দিয়া হ’ল। এই বসতিত পকী পথ, বিদ্যুৎ, মোবাইল নেটৱৰ্ক, বিদ্যালয়, স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ, বজাৰ আৰু বেংকৰ সুবিধা আছে। মানুহে দোকান, সৰু ব্যৱসায়, চাকৰি, পৰিবহণ, নিৰ্মাণ আৰু কৃষি—সকলো কাম কৰে। কিছুমান পৰিয়ালৰ ভূমি আৰু গৰু আছে, আনহাতে বহুজন ওচৰৰ চহৰলৈ দৈনিক কামৰ বাবে যায়।
বসতিখনত সম্পূৰ্ণ মহানগৰীয় ঘনত্ব নাই, কিন্তু গাঁওৰ দৰে কৃষি-সম্পৰ্ক আৰু আত্মীয়তা এতিয়াও শক্তিশালী। সকলো ঠাইতে উন্নত নলা-নৰ্দমা, ৰাজহুৱা পৰিবহণ বা উচ্চ শিক্ষাৰ সুবিধা নাথাকিব পাৰে। মানুহৰ পোছাক, খাদ্য আৰু কথা-বতৰাত গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া দুয়োটা প্ৰভাৱ দেখা যায়। যদি কাৰখানা সীমিত, কৃষি আংশিক মুখ্য, আৰু শিক্ষা-চাকৰিৰ বাবে চহৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰতা থাকে, তেন্তে ইয়াক অৰ্ধ-নগৰীয়া বসতি বুলি ক’ব পাৰি।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন কি? (২০১৬)
উত্তৰঃ সমাজৰ ৰাজনৈতিক, অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক গাঁথনি, উৎপাদন-পদ্ধতি আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহত হোৱা গভীৰ পৰিৱৰ্তনক সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন বোলে।
২। ঔপনিৱেশিকতাৰ এটা অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ লিখা। (২০১৭)
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাই ভাৰতীয় উৎপাদনক ব্ৰিটিছ পুঁজিৰ স্বাৰ্থৰ সৈতে জড়িত কৰি কেঁচামালৰ ৰপ্তানি আৰু পৰম্পৰাগত শিল্পৰ ক্ষতি ঘটাইছিল।
৩। উদ্যোগীকৰণ কি? (২০১৮)
উত্তৰঃ যন্ত্ৰ, কাৰখানা আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ বিকাশক উদ্যোগীকৰণ বোলে।
৪। নগৰীকৰণৰ দুটা কাৰণ লিখা। (২০১৯)
উত্তৰঃ নগৰীয়া চাকৰি আৰু উদ্যোগৰ সুযোগ, আৰু শিক্ষা-স্বাস্থ্য-বাণিজ্যিক সুবিধা নগৰীকৰণৰ মুখ্য কাৰণ।
৫। উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ সম্পৰ্ক লিখা। (২০২০)
উত্তৰঃ উদ্যোগে চাকৰি আৰু বজাৰ সৃষ্টি কৰি নগৰ বৃদ্ধি কৰে; নগৰে শ্রম, বজাৰ, পৰিবহণ আৰু সেৱা দি উদ্যোগীকৰণক সহায় কৰে।
৬। ঔপনিৱেশিক চহৰ কাক বোলে? (২০২১)
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনৰ প্ৰশাসন, বাণিজ্য, বন্দৰ বা সামৰিক প্ৰয়োজনক কেন্দ্ৰ কৰি বিকশিত হোৱা চহৰক ঔপনিৱেশিক চহৰ বোলে।
৭। পৰিকল্পিত উন্নয়ন কি? (২০২২)
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰই নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু সম্পদৰ ভিত্তিত অৰ্থনীতি, উদ্যোগ, কৃষি আৰু সামাজিক সেৱাৰ বিকাশ আগবঢ়োৱা প্ৰক্ৰিয়াই পৰিকল্পিত উন্নয়ন।
৮। নগৰীকৰণৰ এটা সামাজিক প্ৰভাৱ লিখা। (২০২৩)
উত্তৰঃ নগৰীকৰণে নতুন পেছা, সামাজিক গতিশীলতা আৰু বিভিন্ন গোটৰ সংস্পৰ্শ বৃদ্ধি কৰে; একে সময়তে বস্তি, যানজঁট আৰু অসমতাৰ সমস্যাও সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৯। ঔপনিৱেশিকতাই ইংৰাজী ভাষাক কেনেদৰে প্ৰভাৱশালী কৰিলে? (২০২৪)
উত্তৰঃ ইংৰাজী শিক্ষা, প্ৰশাসন আৰু চাকৰিৰ ভাষা হোৱাৰ বাবে ই বিশেষাধিকাৰৰ উৎস হৈ পৰিল; তথাপি ই বহু বঞ্চিত লোকৰ বাবে নতুন শিক্ষা আৰু চাকৰিৰ সুযোগ মুকলি কৰিলে।
১০। ঔপনিৱেশিকতা, উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণে ভাৰতীয় সমাজত কেনে সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তন আনিলে? (২০২৬)
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাই ভূমি, আইন, প্ৰশাসন, শিক্ষা, বাণিজ্য আৰু উৎপাদনৰ গাঁথনি সলনি কৰিলে। উদ্যোগীকৰণে কাৰখানা, নতুন পেছা, শ্ৰমিক শ্ৰেণী আৰু বৃহৎ বজাৰ সৃষ্টি কৰিলে। নগৰীকৰণে চহৰ, নগৰীয়া জনসংখ্যা, পৰিবহণ, সেৱা আৰু নতুন সামাজিক সম্পৰ্ক বৃদ্ধি কৰিলে। স্বাধীনতাৰ পিছত পৰিকল্পিত উন্নয়ন আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডে এই প্ৰক্ৰিয়াক আগবঢ়ালে। কিন্তু অঞ্চলভেদে অসম উন্নয়ন, স্থানচ্যুতি, বস্তি, অনানুষ্ঠানিক শ্রম আৰু প্ৰদূষণৰ সমস্যাও দেখা দিলে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ভাৰতত ঔপনিৱেশিকতাৰ সংৰচনাত্মক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিকতাই ভাৰতীয় ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, সমাজ আৰু সংস্কৃতিৰ গাঁথনি সলনি কৰিছিল। কেন্দ্ৰীভূত প্ৰশাসন, আদালত, আৰক্ষী, লোকপিয়ল আৰু ভূমি-ৰাজহ ব্যৱস্থা গঢ়ি উঠিল। উৎপাদন ব্ৰিটিছ পুঁজিৰ স্বাৰ্থৰ সৈতে সংযুক্ত হ’ল; কেঁচামাল ৰপ্তানি আৰু বিদেশী সামগ্ৰীৰ আমদানিয়ে স্থানীয় শিল্প ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰিলে। ৰে’ল আৰু বন্দৰে বাণিজ্য আৰু শাসন সহজ কৰিলে। ইংৰাজী শিক্ষা আৰু নতুন মধ্যবিত্ত শ্ৰেণী গঢ়ি উঠিল, যিয়ে সামাজিক সংস্কাৰ আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত ভূমিকা পালন কৰিলে।
২। ঔপনিৱেশিকতাৰ সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পাশ্চাত্য শিক্ষা, ইংৰাজী ভাষা, মুদ্ৰণ, সংবাদপত্ৰ, বিজ্ঞান আৰু নতুন ৰাজনৈতিক চিন্তাৰ বিস্তাৰ ঔপনিৱেশিক সাংস্কৃতিক প্ৰভাৱৰ অংশ। সামাজিক সংস্কাৰকসকলে কিছুমান পুৰণি কুসংস্কাৰ আৰু বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে যুক্তি আগবঢ়ালে। একে সময়তে ইংৰাজী ভাষা চাকৰি আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ বিশেষাধিকাৰৰ ভাষা হৈ পৰিল। ভাৰতীয় সমাজে পাশ্চাত্য পোছাক, খাদ্য, শিক্ষা আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ কিছুমান উপাদান গ্ৰহণ কৰিলেও নিজৰ ভাষা, ধৰ্ম আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে মিলাই নতুন ৰূপ সৃষ্টি কৰিলে।
৩। উদ্যোগীকৰণে সামাজিক সম্পৰ্ক কেনেদৰে সলনি কৰে?
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণে পৰম্পৰাগত কৃষি আৰু হস্তশিল্পৰ বাহিৰে কাৰখানা-ভিত্তিক নতুন শ্রমবিভাজন সৃষ্টি কৰে। পুঁজিপতি, ব্যৱস্থাপক, প্ৰশিক্ষিত কৰ্মচাৰী আৰু শ্ৰমিকৰ নতুন শ্ৰেণী গঢ়ে। পেছা জন্মৰ সৈতে সংযুক্ত নাথাকে আৰু মানুহে চাকৰিৰ বাবে স্থান সলনি কৰে। সময়, মজুৰি, নিয়ম আৰু উৎপাদনৰ ওপৰত কাৰখানাৰ নিয়ন্ত্ৰণ থাকে। পৰিয়ালৰ সদস্যসকল পৃথক পেছাত প্ৰৱেশ কৰে আৰু নগৰীয়া জীৱন-পদ্ধতি গঢ়ে। কিন্তু কম মজুৰি, শ্রম-শোষণ, অনিশ্চিত চাকৰি আৰু শ্ৰেণী সংঘাতো সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
৪। নগৰীকৰণৰ সামাজিক বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা।
উত্তৰঃ নগৰীকৰণৰ লগত অধিক জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব, পেছাগত বৈচিত্ৰ্য, অচিনাকি মানুহৰ সৈতে সম্পৰ্ক, চলাচল, নগদ অৰ্থনীতি, সেৱা আৰু বজাৰৰ বিস্তাৰ জড়িত। নগৰত শিক্ষা, স্বাস্থ্য, যোগাযোগ আৰু সাংস্কৃতিক সুযোগ বেছি থাকিব পাৰে। আনহাতে বস্তি, আবাসন সংকট, যানজঁট, প্ৰদূষণ, অপরাধ আৰু সামাজিক অসমতা দেখা দিব পাৰে। নগৰীয় জীৱনত পৰিয়াল সৰু হ’ব পাৰে আৰু ব্যক্তিগত পছন্দ বৃদ্ধি পায়, কিন্তু সামাজিক একাকীত্ব আৰু মানসিক চাপো সৃষ্টি হয়।
৫। স্বাধীনতাৰ পিছৰ ভাৰতৰ পৰিকল্পিত উন্নয়ন আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰই দৰিদ্ৰতা, নিবনুৱা, খাদ্য সংকট আৰু ঔপনিৱেশিক পশ্চাৎপদতা দূৰ কৰিবলৈ পৰিকল্পিত উন্নয়ন গ্ৰহণ কৰিলে। ৰাজহুৱা খণ্ড, গধুৰ উদ্যোগ, বাঁধ, শক্তি, ইস্পাত, ৰে’ল, শিক্ষা আৰু বিজ্ঞানৰ বিকাশত গুৰুত্ব দিয়া হ’ল। এই নীতিয়ে উদ্যোগীকৰণ আৰু অৰ্থনৈতিক আত্মনিৰ্ভৰতা বৃদ্ধি কৰিলে। কিন্তু বৃহৎ প্ৰকল্পই কেতিয়াবা ভূমি অধিগ্ৰহণ, স্থানচ্যুতি, পৰিৱেশ ক্ষতি আৰু অঞ্চলভেদে অসমতা সৃষ্টি কৰিলে। সেয়ে উন্নয়নক অধিকাৰ, পৰিৱেশ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে যুক্ত কৰিব লাগে।
৬। গাঁও, অৰ্ধ-নগৰীয়া অঞ্চল আৰু চহৰৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ গাঁওত কৃষি, পশুপালন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদ-ভিত্তিক জীৱিকা প্ৰধান; জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব কম আৰু আত্মীয়তা-সম্পৰ্ক ঘনিষ্ঠ। অৰ্ধ-নগৰীয়া অঞ্চলত কৃষিৰ সৈতে দোকান, চাকৰি, পৰিবহণ, সৰু উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ড মিশ্ৰিত থাকে। চহৰত অ-কৃষি পেছা, উদ্যোগ, বাণিজ্য, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু প্ৰশাসন প্ৰধান; জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব আৰু সামাজিক বৈচিত্ৰ্য বেছি। এই বিভাজন কঠোৰ নহয়; পথ, যোগাযোগ, প্ৰব্ৰজন আৰু বজাৰৰ ফলত গাঁও-চহৰৰ সীমা সলনি হৈ থাকে।
৭। নগৰীকৰণৰ সুফল আৰু কুফল আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰীকৰণে চাকৰি, শিক্ষা, চিকিৎসা, বজাৰ, যোগাযোগ, সামাজিক গতিশীলতা আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময়ৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে। বিভিন্ন অঞ্চল আৰু গোটৰ মানুহে একেলগে বাস কৰাৰ ফলত নতুন চিন্তা আৰু পেছাৰ বিকাশ হয়। কিন্তু দ্রুত নগৰীকৰণে আবাসন সংকট, বস্তি, যানজঁট, প্ৰদূষণ, পানী-নিষ্কাশনৰ সমস্যা, অনানুষ্ঠানিক শ্রম আৰু সামাজিক অসমতা সৃষ্টি কৰে। পৰিকল্পিত নগৰ উন্নয়ন, সুলভ আবাসন, ৰাজহুৱা পৰিবহণ আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষা অবিহনে নগৰীকৰণৰ সুফল সকলোৰে ওচৰলৈ নাপায়।
৮। উদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণে পৰিয়াল আৰু জীৱনশৈলীত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ চাকৰি আৰু শিক্ষাৰ বাবে প্ৰব্ৰজন বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত যৌথ পৰিয়ালৰ পৰা একক পৰিয়াললৈ স্থানান্তৰ ঘটিব পাৰে। মহিলাৰ কৰ্মসংস্থান আৰু নগৰীয়া শিক্ষা পৰিয়ালৰ ভূমিকা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ পদ্ধতি সলনি কৰে। নগদ আয়, সময়-ভিত্তিক চাকৰি, নতুন খাদ্য-পোছাক, গণমাধ্যম আৰু ভোক্তা-সংস্কৃতি নগৰীয়া জীৱনশৈলীৰ অংশ হয়। তথাপিও আত্মীয়তা, গাঁওৰ সৈতে সম্পৰ্ক আৰু পৰিয়ালৰ সহায়-সম্পৰ্ক সম্পূৰ্ণ শেষ নহয়।
৯। ঔপনিৱেশিক আৰু স্বাধীনোত্তৰ নগৰ বিকাশৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক নগৰসমূহ প্ৰশাসন, সৈন্য, বন্দৰ আৰু বাণিজ্যৰ প্ৰয়োজনত গঢ়ি উঠিছিল। চহৰৰ ভিতৰত ইউৰোপীয় অঞ্চল, দেশীয় অঞ্চল, কাৰ্যালয়, ছাউনী আৰু বজাৰৰ পৃথক গাঁথনি আছিল। স্বাধীনতাৰ পিছত নগৰ বিকাশ ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়ন, উদ্যোগ, শিক্ষা, সেৱা, প্ৰব্ৰজন আৰু বজাৰৰ সৈতে জড়িত হ’ল। নতুন উপনগৰ, আবাসিক এলেকা, শিল্প অঞ্চল আৰু পৰিবহণৰ বিস্তাৰ ঘটিল। কিন্তু ঔপনিৱেশিক অসমতা আৰু ভূমি-সম্পত্তিৰ বৈষম্যৰ বহু প্ৰভাৱ স্বাধীনোত্তৰ নগৰতো থাকি গ’ল।
১০। সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তনৰ সামগ্ৰিক প্ৰভাৱ সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তনে ৰাজনীতি, অৰ্থনীতি, পেছা, শ্ৰেণী, পৰিয়াল, নগৰ, গাঁও আৰু সাংস্কৃতিক জীৱনৰ ৰূপ সলনি কৰে। ই নতুন শিক্ষা, চাকৰি, যোগাযোগ, প্ৰযুক্তি আৰু সামাজিক গতিশীলতাৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰে। একে সময়তে শোষণ, অসমতা, স্থানচ্যুতি, পৰিৱেশ ক্ষতি, বস্তি আৰু সাংস্কৃতিক সংকটৰ সমস্যাও আনিব পাৰে। সেয়ে সংৰচনাত্মক পৰিৱৰ্তনক কেৱল উন্নয়ন বুলি নেদেখি কোনে লাভ পাইছে, কোনে ক্ষতি ভুগিছে আৰু পৰিৱৰ্তন কেনেকৈ অধিক ন্যায়সংগত কৰিব পাৰি—এই প্ৰশ্নসমূহেৰে বিশ্লেষণ কৰিব লাগে।