AHSEC Class 12 Sociology Chapter 4 – সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ প্ৰত্যাহ্বান
অধ্যায় ৫ : সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ প্ৰত্যাহ্বান
মূলভাৱ
সংস্কৃতি কোনো বিশেষ নৃত্য, গান, পোছাক বা উৎসৱত সীমাবদ্ধ নহয়। মানুহে দৈনন্দিন জীৱনত যি বিশ্বাস কৰে, যি মূল্যবোধ মানে, যি ভাষাত কথা কয়, যি খাদ্য গ্ৰহণ কৰে, যি পোছাক পিন্ধে, যি আচাৰ পালন কৰে আৰু যি প্ৰতিষ্ঠান গঢ়ে—এই সকলোৰে সামগ্ৰিক প্ৰকাশেই সংস্কৃতি। সংস্কৃতি সামাজিকভাৱে শিকিব লাগে আৰু ই এক প্ৰজন্মৰ পৰা আন প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হয়। কিন্তু সংস্কৃতি স্থিৰ নহয়; সমাজ, অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি, বিশ্বায়ন আৰু যোগাযোগৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে সংস্কৃতিও সলনি হয়।
ভাৰত সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ এক প্ৰধান উদাহৰণ। ইয়াত বহু ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনজাতি, অঞ্চল, খাদ্য-পৰম্পৰা, পোছাক, শিল্প আৰু জীৱন-পদ্ধতি আছে। বিচিত্ৰতা অসমতা নহয়; ই পাৰ্থক্য আৰু বহু ৰূপৰ সহাৱস্থানক বুজায়। কিন্তু বিচিত্ৰতাক ৰাজনৈতিক আধিপত্য, আঞ্চলিকতাবাদ, সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ, জাতিবাদ বা ভাষিক সংঘাতৰ ৰূপত ব্যৱহাৰ কৰিলে ৰাষ্ট্ৰীয় একতা আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ বাবে প্ৰত্যাহ্বান সৃষ্টি হয়।
সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয় জন্ম, ভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চল, জাতি, পৰিয়াল আৰু ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত। এই পৰিচয় মানুহক সুৰক্ষা, আত্মীয়তা আৰু আত্মমৰ্যাদা দিয়ে। কিন্তু নিজৰ পৰিচয়ক আনৰ ওপৰত উচ্চ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰি ঘৃণা, হিংসা বা বৰ্জন সৃষ্টি কৰা বিপজ্জনক। ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যই সকলো সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায়ক সমান অধিকাৰ, নাগৰিকত্ব আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ প্ৰদান কৰি বিচিত্ৰতাৰ সৈতে একতা বজাই ৰাখিব লাগে।
আঞ্চলিকতাবাদে অঞ্চলৰ স্বাৰ্থ, সম্পদ, ভাষা আৰু পৰিচয়ৰ বাবে দাবী উত্থাপন কৰে। ই কেতিয়াবা গণতান্ত্ৰিক অধিকাৰৰ প্ৰকাশ, কিন্তু আন অঞ্চল বা গোটৰ বিৰুদ্ধে বৈৰিতা সৃষ্টি কৰিলে সমস্যা হয়। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে ধৰ্মীয় পৰিচয়ক ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰে। ভাষিক আৰু জাতিগত আন্দোলনেও সাংস্কৃতিক অধিকাৰ, স্বায়ত্তশাসন আৰু সমান মৰ্যাদাৰ দাবী উত্থাপন কৰিব পাৰে। সেয়ে সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ প্ৰত্যাহ্বান সমাধানৰ বাবে গণতান্ত্ৰিক সংলাপ, সাংবিধানিক সমতা, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, ভাষিক অধিকাৰ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উন্নয়ন প্ৰয়োজন।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সংস্কৃতি কি?
উত্তৰঃ সমাজৰ সদস্যসকলে শিকা বিশ্বাস, মূল্যবোধ, জ্ঞান, ভাষা, আচাৰ, শিল্প, খাদ্য, পোছাক, নীতি, প্ৰতিষ্ঠান আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ সামগ্ৰিক ৰূপক সংস্কৃতি বোলে।
২। সংস্কৃতি কিয় গতিশীল?
উত্তৰঃ সমাজৰ উৎপাদন-পদ্ধতি, অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি, শিক্ষা, যোগাযোগ, বিশ্বায়ন আৰু মানৱ সম্পৰ্ক সলনি হৈ থাকে। এই পৰিৱৰ্তনৰ লগত মানুহৰ মূল্যবোধ, আচাৰ, পোছাক, খাদ্য আৰু চিন্তাধাৰাও সলনি হয়; সেয়ে সংস্কৃতি গতিশীল।
৩। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা কি?
উত্তৰঃ একে সমাজ বা ৰাষ্ট্ৰৰ ভিতৰত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনজাতি, অঞ্চল, আচাৰ আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ সহাৱস্থানক সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা বোলে। বিচিত্ৰতাই মূলতঃ পাৰ্থক্য বুজায়, অসমতা নহয়।
৪। সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায় কি?
উত্তৰঃ একে ভাষা, ধৰ্ম, ইতিহাস, পৰম্পৰা, অঞ্চল বা জীৱন-পদ্ধতিৰ সৈতে নিজকে জড়িত বুলি অনুভৱ কৰা মানুহৰ গোটক সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায় বোলে।
৫। সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয় কি?
উত্তৰঃ জন্ম, ভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চল, জাতি, পৰিয়াল বা ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত হৈ ‘আমি কোন’ বুলি অনুভৱ কৰা সামাজিক সত্তাক সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয় বোলে।
৬। ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট ভূখণ্ড, জনসংখ্যা, চৰকাৰ, আইন আৰু সার্বভৌম ক্ষমতা থকা আধুনিক ৰাজনৈতিক সংগঠনক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্য বোলে।
৭। আঞ্চলিকতাবাদ কি?
উত্তৰঃ কোনো অঞ্চলৰ ভাষা, সংস্কৃতি, সম্পদ, ৰাজনৈতিক অধিকাৰ বা স্বায়ত্তশাসনৰ বাবে উত্থাপিত বিশেষ আনুগত্য আৰু দাবীক আঞ্চলিকতাবাদ বোলে।
৮। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ কি?
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ক সামাজিক বা ৰাজনৈতিক সংঘাতৰ ভিত্তি হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা মতাদৰ্শক সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ বোলে।
৯। সাংস্কৃতিক আত্মসাৎ কি?
উত্তৰঃ এটা সংস্কৃতিৰ উপাদান আন এটা সংস্কৃতিয়ে গ্ৰহণ কৰি নিজৰ সামাজিক জীৱনত ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক সাংস্কৃতিক আত্মসাৎ বোলে।
১০। সাংস্কৃতিক একীকৰণ কি?
উত্তৰঃ বিভিন্ন সাংস্কৃতিক গোটে পাৰ্থক্য বজাই ৰাখিও সমান নাগৰিকত্ব, সহাৱস্থান আৰু উমৈহতীয়া ৰাজনৈতিক পৰিচয় গঢ়ি তোলা প্ৰক্ৰিয়াক সাংস্কৃতিক একীকৰণ বোলে।
পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ আৰু কাৰ্যকলাপ
১। সংস্কৃতিৰ ব্যাপক ধাৰণা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সংস্কৃতিক কেৱল নাচ, গান, অভিনয় বা উৎসৱ বুলি সীমাবদ্ধ কৰিলে ইয়াৰ প্ৰকৃত ব্যাপকতা প্ৰকাশ নাপায়। মানুহে কি খায়, কেনেকৈ পিন্ধে, কেনেকৈ কথা কয়, কেনে বিশ্বাস মানে, পৰিয়াল আৰু বিবাহ কেনেদৰে সংগঠিত কৰে, কেনে নিয়ম পালন কৰে, অবসৰ কেনেদৰে কটায় আৰু সমাজৰ সমস্যাৰ বিষয়ে কেনেদৰে ভাবে—এই সকলো সংস্কৃতিৰ অংশ। সংস্কৃতি জন্মগত নহয়; পৰিয়াল, বিদ্যালয়, ধৰ্ম, বন্ধুত্ব, গণমাধ্যম আৰু সামাজিক অভিজ্ঞতাৰ জৰিয়তে শিকা হয়।
সংস্কৃতি সমাজৰ পৰিচয় সৃষ্টি কৰে আৰু আচৰণৰ বাবে অৰ্থ প্ৰদান কৰে। কিন্তু ই পৰিৱৰ্তনশীল। নতুন প্ৰযুক্তি, নগৰায়ণ, বিশ্বায়ন, শিক্ষা আৰু বিভিন্ন সংস্কৃতিৰ সংস্পৰ্শত পুৰণি আচাৰ সলনি হয় আৰু নতুন উপাদান গ্ৰহণ কৰা হয়। সেয়ে সংস্কৃতি এক জীৱন্ত আৰু গতিশীল সামাজিক প্ৰক্ৰিয়া।
২। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা আৰু অসমতাৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা হৈছে ভাষা, ধৰ্ম, পোছাক, খাদ্য, আচাৰ, সংগীত আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ পাৰ্থক্য আৰু সহাৱস্থান। ইয়াত কোনো গোট স্বাভাৱিকভাৱে উচ্চ বা নিম্ন নহয়। অসমতা হৈছে সম্পদ, ক্ষমতা, সুযোগ আৰু সামাজিক মৰ্যাদাৰ অসম বিতৰণ। কোনো ভাষা বা খাদ্য আনতকৈ পৃথক হোৱা বিচিত্ৰতা; কিন্তু কোনো ভাষিক বা ধৰ্মীয় গোটক শিক্ষা, চাকৰি বা ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ পৰা বঞ্চিত কৰা অসমতা।
ভাৰতৰ বিচিত্ৰতা শক্তি হ’ব পাৰে যদিহে সকলো গোটে সমান মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰ লাভ কৰে। কিন্তু বিচিত্ৰতাৰ নামত কোনো গোটক অধীন কৰা বা ঘৃণা কৰা হ’লে ই অসমতা আৰু সংঘাতৰ ৰূপ লয়।
৩। সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায় আৰু ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ মাজৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক সম্প্ৰদায়ে মানুহক ভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চল, ইতিহাস আৰু পৰম্পৰাৰ জৰিয়তে আত্মীয়তা আৰু পৰিচয় দিয়ে। ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যই বিভিন্ন সম্প্ৰদায়ক এক উমৈহতীয়া নাগৰিকত্ব, আইন, ভূখণ্ড আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানৰ ভিতৰত সংগঠিত কৰে। আধুনিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বান হৈছে কোনো এটা সংখ্যাগৰিষ্ঠ সংস্কৃতিক ৰাষ্ট্ৰৰ একমাত্ৰ সংস্কৃতি হিচাপে জাপি নিদিয়া।
গণতান্ত্ৰিক ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যই ভাষিক, ধৰ্মীয়, জাতিগত আৰু আঞ্চলিক গোটসমূহৰ অধিকাৰ ৰক্ষা কৰে, সংখ্যালঘুৰ সুৰক্ষা দিয়ে আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰকাশৰ স্বাধীনতা প্ৰদান কৰে। একতা মানে একৰূপতা নহয়; সমান নাগৰিকত্বৰ মাজেৰে বৈচিত্ৰ্য বজাই ৰখাই গণতান্ত্ৰিক একতাৰ ভিত্তি।
৪। সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ে মানুহক ‘আমি কোন’ সেই বোধ দিয়ে। পৰিয়াল, মাতৃভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চল, জাতি আৰু ইতিহাসৰ সৈতে জড়িত পৰিচয়ে আত্মীয়তা, নিৰাপত্তা, সহায় আৰু আত্মমৰ্যাদা প্ৰদান কৰে। ই সামাজিকীকৰণৰ জৰিয়তে শিশুক মূল্যবোধ, ভাষা আৰু আচাৰ শিকায়।
কিন্তু পৰিচয় একে সময়তে অন্তৰ্ভুক্তি আৰু বৰ্জনৰ উৎস হ’ব পাৰে। নিজৰ গোটৰ প্ৰতি গৌৰৱ স্বাভাৱিক, কিন্তু আন গোটক নিকৃষ্ট বুলি গণ্য কৰা, ঘৃণা কৰা বা অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰা বিপজ্জনক। সেয়ে সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক গণতান্ত্ৰিক সমতা, বহুত্ববাদ আৰু মানবাধিকাৰৰ সৈতে সংযুক্ত কৰিব লাগে।
৫। আঞ্চলিকতাবাদৰ ইতিবাচক আৰু নেতিবাচক দিশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আঞ্চলিকতাবাদে কোনো অঞ্চলৰ ভাষা, সংস্কৃতি, সম্পদ, চাকৰি, উন্নয়ন আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ দাবী উত্থাপন কৰিব পাৰে। পিছপৰা অঞ্চলৰ উন্নয়ন, স্থানীয় সম্পদৰ ন্যায্য ব্যৱহাৰ আৰু সাংস্কৃতিক স্বায়ত্তশাসনৰ বাবে আঞ্চলিক দাবী গণতান্ত্ৰিক আৰু ইতিবাচক হ’ব পাৰে।
কিন্তু আঞ্চলিকতাবাদে আন অঞ্চলৰ মানুহক বহিৰাগত বুলি গণ্য কৰি হিংসা, বৈষম্য বা সংকীৰ্ণতা সৃষ্টি কৰিলে নেতিবাচক হয়। ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ বিৰুদ্ধে আঞ্চলিক বৈৰিতা, সম্পদৰ সংঘাত আৰু ভাষিক ঘৃণা ইয়াৰ ক্ষতিকৰ ৰূপ। সেয়ে আঞ্চলিক স্বাৰ্থক সাংবিধানিক অধিকাৰ, আন্তঃআঞ্চলিক সহযোগিতা আৰু সম উন্নয়নৰ সৈতে সমন্বয় কৰিব লাগে।
৬। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ কাৰণ আৰু ফলাফল ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ধৰ্মীয় পৰিচয়ক একমাত্ৰ আৰু সৰ্বোচ্চ ৰাজনৈতিক পৰিচয় হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা, ঐতিহাসিক অভিযোগ, ৰাজনৈতিক স্বাৰ্থ, অৰ্থনৈতিক প্ৰতিযোগিতা, পক্ষপাতমূলক প্ৰচাৰ, গুজৱ আৰু বিভাজনমূলক নিৰ্বাচনী ৰাজনীতি সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ কাৰণ।
সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে সংখ্যালঘুৰ ভয়, সামাজিক দূৰত্ব, হিংসা, সম্পত্তি ধ্বংস, প্ৰব্ৰজন আৰু নাগৰিক অধিকাৰৰ সংকট সৃষ্টি কৰে। ই ৰাষ্ট্ৰীয় একতা আৰু গণতান্ত্ৰিক বিশ্বাস দুর্বল কৰে। ধৰ্মনিৰপেক্ষ আইন, শিক্ষাৰ জৰিয়তে যুক্তিবাদ, আন্তঃসম্প্ৰদায়িক সংলাপ, সংবাদমাধ্যমৰ দায়িত্ব আৰু ঘৃণামূলক প্ৰচাৰৰ বিৰুদ্ধে কঠোৰ ব্যৱস্থা ইয়াৰ প্ৰতিকাৰ।
৭। ভাষিক আৰু সাংস্কৃতিক বৈচিত্ৰ্যৰ সৈতে ভাৰতীয় একতা কেনেদৰে বজাই ৰখা হয়?
উত্তৰঃ ভাৰতীয় একতা একভাষা বা একধৰ্মৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। সংবিধানে ভাষা, ধৰ্ম আৰু সাংস্কৃতিক প্ৰকাশৰ অধিকাৰ স্বীকাৰ কৰিছে। ৰাজ্য পুনৰ্গঠন, বহুভাষিক শিক্ষা, আঞ্চলিক ভাষাৰ চৰকাৰী ব্যৱহাৰ, সাংস্কৃতিক প্ৰতিষ্ঠান আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিনিধিত্বে বিভিন্ন গোটক ৰাষ্ট্ৰৰ অংশ হিচাপে অনুভৱ কৰায়।
সমান নাগৰিকত্ব, সংবিধানৰ শাসন, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা আৰু আন্তঃআঞ্চলিক যোগাযোগে একতা শক্তিশালী কৰে। বৈচিত্ৰ্যক সমস্যাৰূপে নেদেখি গণতান্ত্ৰিক সম্পদ হিচাপে গ্ৰহণ কৰিলে ভাৰতীয় ৰাষ্ট্ৰীয় পৰিচয় অধিক অন্তৰ্ভুক্তিমূলক হয়।
৮। অসমৰ প্ৰবীণ ব্যক্তিসকলে পাশ্চাত্য সংস্কৃতি গ্ৰহণ কৰাৰ উদাহৰণ কেনেকৈ অধ্যয়ন কৰিবা?
উত্তৰঃ আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকন, হেমচন্দ্ৰ বৰুৱা, আনন্দৰাম বৰুৱা আৰু বিষ্ণুপ্ৰসাদ ৰাভাৰ জীৱনী অধ্যয়ন কৰি তেওঁলোকে পাশ্চাত্য শিক্ষা, পোছাক, বিজ্ঞান, সাহিত্য, প্ৰশাসন বা সংগীতৰ কোনবোৰ উপাদান গ্ৰহণ কৰিছিল সেয়া চিনাক্ত কৰিব পাৰি। তাৰ পিছত তেওঁলোকে গ্ৰহণ কৰা উপাদানসমূহে অসমীয়া সমাজৰ ভাষা, শিক্ষা, সাহিত্য, সংগীত বা সামাজিক সংস্কাৰত কেনে প্ৰভাৱ পেলালে সেয়া বিশ্লেষণ কৰিব লাগে।
এই অধ্যয়নত অন্ধ অনুকৰণ আৰু সৃজনশীল আত্মসাৎৰ পাৰ্থক্য বুজিব লাগে। কোনো সংস্কৃতিৰ উপাদান গ্ৰহণ কৰাৰ অৰ্থ নিজৰ সংস্কৃতি সম্পূৰ্ণ ত্যাগ কৰা নহয়; বহু সময়ত নতুন উপাদান স্থানীয় প্ৰয়োজন আৰু পৰম্পৰাৰ সৈতে মিলাই নতুন ৰূপ লাভ কৰে।
৯। ৰাজহুৱা স্থানৰ ব্যৱহাৰ সম্পৰ্কে গৱেষণা কেনেকৈ কৰিবা?
উত্তৰঃ প্ৰথমে গৱেষণাৰ স্থান নিৰ্ধাৰণ কৰিব লাগে—মুকলি পথাৰ, বজাৰ, ৰে’ল ষ্টেচন, পাৰ্ক, পথৰ কাষ বা ৰাজহুৱা কাৰ্যালয়। তাৰ পিছত বিভিন্ন শ্ৰেণী, বয়স, লিংগ আৰু পেছাৰ মানুহে সেই ঠাই কেনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰে সেয়া পৰ্যবেক্ষণ কৰিব লাগে। সৰু জৰীপ বা সাক্ষাৎকাৰৰ জৰিয়তে মানুহে ঠাইখনক সম্পদ, উপাৰ্জন, বিনোদন, ধৰ্মীয় অনুষ্ঠান বা সামাজিক মিলনৰ স্থান হিচাপে কেনেকৈ দেখে সেয়া জানিব পাৰি।
সময়ৰ লগে লগে ঠাইখনৰ ব্যৱহাৰ সলনি হৈছে নে, কোনো গোটে আন গোটক আঁতৰাইছে নে, আৰু ব্যৱহাৰক লৈ সংঘাত হৈছে নে—এইবোৰ বিশ্লেষণ কৰিব লাগে। তথ্য সংগ্ৰহৰ সময়ত ব্যক্তিগত গোপনীয়তা, সন্মতি আৰু নিৰপেক্ষতা বজাই ৰখা উচিত।
১০। ‘এটা পণ্যৰ জীৱনী’ কেনেকৈ লিখিব পাৰি?
উত্তৰঃ ঘৰত ব্যৱহৃত টেলিভিছন, মটৰচাইকেল, ফ্ৰীজ, কাৰ্পেট বা আচবাবৰ এটা বস্তু বাছি লৈ তাৰ কল্পিত আত্মজীৱনী লিখিব পাৰি। বস্তুটো ক’ত আৰু কেনেকৈ উৎপাদিত হয়, কেঁচামাল ক’ৰ পৰা আহে, কোনে উৎপাদন কৰে, বজাৰলৈ কেনেকৈ আহে, কোনে কিনে আৰু পৰিয়ালত ইয়াৰ ব্যৱহাৰ কেনে—এইবোৰ অনুসন্ধান কৰিব লাগে।
পণ্যটোৰ প্ৰতীকী অৰ্থও বিশ্লেষণ কৰিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে মটৰচাইকেল চলাচলৰ সঁজুলি হোৱাৰ লগতে স্বাধীনতা, আধুনিকতা বা সামাজিক মৰ্যাদাৰ প্ৰতীক হ’ব পাৰে। এই কাৰ্যকলাপে বজাৰ, শ্ৰেণী, প্ৰযুক্তি, ভোক্তা-সংস্কৃতি আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ মাজৰ সম্পৰ্ক বুজিবলৈ সহায় কৰে।
১১। বিভিন্ন বয়সৰ গোটৰ পৰিৱৰ্তিত আকাংক্ষা কেনেকৈ অধ্যয়ন কৰিবা?
উত্তৰঃ পঞ্চম, অষ্টম আৰু একাদশ শ্ৰেণীৰ শিক্ষাৰ্থী, লগতে প্ৰাপ্তবয়স্ক গোট বাছি লৈ তেওঁলোকৰ শিক্ষা, পেছা, জীৱনশৈলী, পৰিয়াল, ভ্ৰমণ আৰু সামাজিক ভূমিকা সম্পৰ্কে আকাংক্ষা জানিব পাৰি। প্ৰশ্নাৱলী, সাক্ষাৎকাৰ আৰু গোট-আলোচনাৰ সহায়ত তথ্য সংগ্ৰহ কৰিব লাগে। বয়স, লিংগ, পৰিয়ালৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা আৰু গ্ৰাম-চহৰৰ পাৰ্থক্য অনুসৰি আকাংক্ষাৰ আৰ্হি বিশ্লেষণ কৰিব লাগে।
এই অধ্যয়নত বুজিব পাৰি যে আকাংক্ষা স্থিৰ নহয়; শিক্ষা, গণমাধ্যম, সহপাঠী, পৰিয়াল আৰু চাকৰিৰ সুযোগে ইয়াক সলনি কৰে। কনিষ্ঠসকলৰ আকাংক্ষা আৰু প্ৰাপ্তবয়স্কসকলৰ স্মৃতিৰ মাজত তুলনা কৰিলেও সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ ৰূপ দেখা যায়।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সংস্কৃতিৰ সংজ্ঞা দিয়া। (২০১৬)
উত্তৰঃ সমাজৰ সদস্যসকলে শিকা বিশ্বাস, মূল্যবোধ, ভাষা, আচাৰ, শিল্প, জ্ঞান আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ সামগ্ৰিক ৰূপেই সংস্কৃতি।
২। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা কি? (২০১৭)
উত্তৰঃ একে সমাজত বিভিন্ন ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনজাতি, অঞ্চল আৰু জীৱন-পদ্ধতিৰ সহাৱস্থানক সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা বোলে।
৩। সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ৰ এটা উৎস লিখা। (২০১৮)
উত্তৰঃ ভাষা, ধৰ্ম, অঞ্চল, পৰিয়াল, জাতি বা জন্ম সম্প্ৰদায়ৰ পৰিচয়ৰ উৎস হ’ব পাৰে।
৪। আঞ্চলিকতাবাদ কি? (২০১৯)
উত্তৰঃ কোনো অঞ্চলৰ ভাষা, সংস্কৃতি, সম্পদ বা ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ বাবে উত্থাপিত বিশেষ আনুগত্য আৰু দাবীক আঞ্চলিকতাবাদ বোলে।
৫। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ এটা ক্ষতিকৰ ফল লিখা। (২০২০)
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে ধৰ্মীয় হিংসা, সামাজিক দূৰত্ব আৰু সংখ্যালঘুৰ নিৰাপত্তাহীনতা সৃষ্টি কৰিব পাৰে।
৬। সংস্কৃতি কিয় গতিশীল? (২০২১)
উত্তৰঃ সমাজ, অৰ্থনীতি, প্ৰযুক্তি, শিক্ষা আৰু যোগাযোগ সলনি হৈ থকাৰ বাবে সংস্কৃতিৰ মূল্যবোধ, আচাৰ আৰু জীৱন-পদ্ধতিও সলনি হয়।
৭। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা আৰু অসমতাৰ এটা পাৰ্থক্য লিখা। (২০২২)
উত্তৰঃ বিচিত্ৰতা হৈছে সাংস্কৃতিক পাৰ্থক্য আৰু সহাৱস্থান; অসমতা হৈছে সম্পদ, ক্ষমতা আৰু সুযোগৰ অসম বিতৰণ।
৮। ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যই সংখ্যালঘু সংস্কৃতিক কিয় সুৰক্ষা দিব লাগে? (২০২৩)
উত্তৰঃ সমান নাগৰিকত্ব, সাংস্কৃতিক অধিকাৰ আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতি বজাই ৰাখিবলৈ ৰাষ্ট্ৰ-ৰাজ্যই সংখ্যালঘু সংস্কৃতি সুৰক্ষা দিব লাগে।
৯। ভাষিক বিচিত্ৰতাৰ এটা ইতিবাচক দিশ লিখা। (২০২৪)
উত্তৰঃ ভাষিক বিচিত্ৰতাই সাহিত্য, জ্ঞান, সৃষ্টিশীলতা আৰু সাংস্কৃতিক অভিজ্ঞতাৰ বহু ৰূপ গঢ়ি তোলে।
১০। ভাৰতৰ সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনজাতি আৰু অঞ্চলৰ বৈচিত্ৰ্যই ৰাষ্ট্ৰীয় জীৱনক সমৃদ্ধ কৰিছে। একতা একৰূপতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ নকৰে; সমান নাগৰিকত্ব, সংবিধান, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণ আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ স্বীকৃতিৰ জৰিয়তে একতা গঢ়ি উঠে। কিন্তু সাম্প্ৰদায়িকতাবাদ, আঞ্চলিক বৈৰিতা, জাতিবাদ আৰু সংখ্যাগৰিষ্ঠ আধিপত্যে বিচিত্ৰতাক সংঘাতত পৰিণত কৰিব পাৰে। সেয়ে সাংস্কৃতিক গোটসমূহৰ সমান মৰ্যাদা আৰু অধিকাৰ, আন্তঃসম্প্ৰদায়িক সংলাপ, বহুভাষিকতা আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উন্নয়ন ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ মূল ভিত্তি।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সংস্কৃতিৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সংস্কৃতি সামাজিকভাৱে শিকা হয়, প্ৰজন্মৰ পৰা প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰিত হয়, প্ৰতীক আৰু ভাষাৰ মাধ্যমে প্ৰকাশ পায়, সমাজৰ সদস্যসকলক এক উমৈহতীয়া অৰ্থ দিয়ে আৰু গতিশীলভাৱে পৰিৱৰ্তিত হয়। সংস্কৃতি আচৰণৰ নিয়ম আৰু মূল্যবোধ নিৰ্ধাৰণ কৰে। ই মানুহৰ খাদ্য, পোছাক, বিবাহ, ধৰ্ম, উৎসৱ, শিল্প, জ্ঞান, পৰিয়াল আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে জড়িত। কোনো সংস্কৃতি সম্পূৰ্ণ পৃথক বা বিশুদ্ধ নহয়; সংস্কৃতিসমূহে পাৰস্পৰিক সংস্পৰ্শৰ জৰিয়তে উপাদান গ্ৰহণ কৰে।
২। ভাৰতীয় সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত বহু ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, জনজাতি, অঞ্চল, খাদ্য, পোছাক, উৎসৱ আৰু শিল্পৰূপ আছে। পাহাৰ, সমভূমি, মৰুভূমি, উপকূল আৰু দ্বীপাঞ্চলৰ ভৌগোলিক বৈচিত্ৰ্যই জীৱন-পদ্ধতিত প্ৰভাৱ পেলায়। এই বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত বহু ঐতিহাসিক আদান-প্ৰদান আৰু সহাৱস্থান আছে। ভাৰতীয় একতা কোনো একক সংস্কৃতিৰ আধিপত্য নহয়; সংবিধানিক নাগৰিকত্ব আৰু গণতান্ত্ৰিক বহুত্ববাদে বিচিত্ৰ গোটসমূহক একত্ৰ কৰে।
৩। সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ ৰাজনৈতিক গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ভাষা, ধৰ্ম, জাতি, অঞ্চল আৰু জনজাতীয় পৰিচয়ে মানুহক সংগঠিত কৰি অধিকাৰ, সম্পদ, স্বায়ত্তশাসন আৰু প্ৰতিনিধিত্বৰ দাবী উত্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। এই পৰিচয়ে বঞ্চিত গোটক আত্মমৰ্যাদা আৰু ঐক্য দিয়ে। কিন্তু কোনো পৰিচয়ক একমাত্ৰ সত্য বা আন গোটৰ ওপৰত উচ্চ বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰিলে সংঘাত, বৰ্জন আৰু সাম্প্ৰদায়িকতা সৃষ্টি হয়। গণতন্ত্ৰত সাংস্কৃতিক পৰিচয়ক সমান নাগৰিকত্ব আৰু মানবাধিকাৰৰ সৈতে সমন্বয় কৰা উচিত।
৪। আঞ্চলিকতাবাদ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আঞ্চলিকতাবাদে অঞ্চলৰ উন্নয়ন, ভাষা, সম্পদ, পৰিচয় আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ দাবী উত্থাপন কৰে। গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত এই দাবী ৰাষ্ট্ৰীয় নীতিৰ সংশোধন আৰু সম উন্নয়নৰ পথ মুকলি কৰিব পাৰে। কিন্তু আঞ্চলিক পৰিচয়ক আন অঞ্চলৰ বিৰুদ্ধে ব্যৱহাৰ কৰিলে বহিৰাগত-বিৰোধী হিংসা, সম্পদ-সংঘাত আৰু বিচ্ছিন্নতা সৃষ্টি হয়। সমতাভিত্তিক ফেডাৰেল ব্যৱস্থা, আন্তঃআঞ্চলিক সহযোগিতা আৰু সংবিধানিক অধিকাৰে আঞ্চলিক স্বাৰ্থ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একতাৰ মাজত সমন্বয় ঘটাব পাৰে।
৫। সাম্প্ৰদায়িকতাবাদৰ সামাজিক পৰিণতি আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাম্প্ৰদায়িকতাবাদে ধৰ্মীয় সম্প্ৰদায়ক একে-অন্যৰ প্ৰতিদ্বন্দ্বী বা শত্রু হিচাপে উপস্থাপন কৰে। ইয়াৰ ফলত গুজৱ, পক্ষপাত, সামাজিক পৃথকীকৰণ, অৰ্থনৈতিক বয়কট, হিংসা, সম্পত্তি ধ্বংস আৰু প্ৰব্ৰজন হ’ব পাৰে। ই সংখ্যালঘুৰ নাগৰিকত্বৰ বোধ দুর্বল কৰে আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় একতা ক্ষতিগ্ৰস্ত কৰে। ধৰ্মনিৰপেক্ষ শিক্ষা, আন্তঃসম্প্ৰদায়িক সম্পৰ্ক, দায়িত্বশীল সংবাদমাধ্যম, আইনৰ শাসন আৰু ঘৃণামূলক ৰাজনীতিৰ বিৰুদ্ধে সচেতনতা সাম্প্ৰদায়িকতা কমোৱাৰ উপায়।
৬। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা সুৰক্ষাত সংবিধানৰ ভূমিকা লিখা।
উত্তৰঃ সংবিধানে সমতা, ধৰ্মীয় স্বাধীনতা, ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ অধিকাৰ, সংখ্যালঘু শিক্ষানুষ্ঠান স্থাপনৰ অধিকাৰ আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰতিনিধিত্বৰ নিশ্চয়তা দিয়ে। ৰাজ্যভেদে ভাষা আৰু সংস্কৃতিৰ স্বীকৃতি, অনুসূচিত গোটৰ সুৰক্ষা আৰু ধৰ্মনিৰপেক্ষ শাসনে সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতা বজাই ৰাখে। সংবিধানে সংখ্যাগৰিষ্ঠৰ আধিপত্যৰ পৰা সংখ্যালঘুক সুৰক্ষা দি একতা আৰু বৈচিত্ৰ্যৰ মাজত ভারসাম্য স্থাপন কৰে।
৭। বিশ্বায়নে সংস্কৃতিত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়?
উত্তৰঃ বিশ্বায়নে উপগ্ৰহ টেলিভিছন, ইণ্টাৰনেট, সামাজিক মাধ্যম, বিশ্ববজাৰ, প্ৰব্ৰজন আৰু ভোক্তা সামগ্ৰীৰ জৰিয়তে সংস্কৃতিসমূহৰ মাজত সংযোগ বৃদ্ধি কৰিছে। নতুন পোছাক, খাদ্য, সংগীত, ভাষা আৰু জীৱনশৈলী গ্ৰহণৰ সুযোগ বাঢ়িছে। একে সময়তে স্থানীয় ভাষা, শিল্প আৰু পৰম্পৰা বাণিজ্যিক সংস্কৃতিৰ চাপত দুর্বল হ’ব পাৰে। কিন্তু স্থানীয় গোটসমূহে বিশ্ব উপাদানক নিজৰ পৰম্পৰাৰ সৈতে মিলাই নতুন সংমিশ্ৰিত সংস্কৃতি গঢ়ে।
৮। সংস্কৃতিৰ অধ্যয়নত গৱেষণা পদ্ধতিৰ গুৰুত্ব ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সংস্কৃতি আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তন বুজিবলৈ কেৱল ব্যক্তিগত ধাৰণা যথেষ্ট নহয়। পৰ্যবেক্ষণ, জৰীপ, সাক্ষাৎকাৰ, অভিলেখাগাৰ, গোট-আলোচনা আৰু গণমাধ্যম বিশ্লেষণে বিশ্বাসযোগ্য তথ্য সংগ্ৰহ কৰাত সহায় কৰে। ৰাজহুৱা স্থান, ঘৰুৱা সঁজুলি, বয়সৰ আকাংক্ষা, যোগাযোগ মাধ্যম বা কোনো পণ্যৰ জীৱনী অধ্যয়ন কৰিলে সংস্কৃতিৰ দৈনন্দিন আৰু গাঁথনিগত দিশ বুজিব পাৰি। গৱেষণাত সন্মতি, গোপনীয়তা, নিৰপেক্ষতা আৰু তথ্যৰ সঠিক সংগঠন বজাই ৰখা উচিত।
৯। সংস্কৃতি আৰু আধুনিকতাৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ আধুনিকতাই বিজ্ঞান, শিক্ষা, নগৰায়ণ, ব্যক্তিগত অধিকাৰ, গণতন্ত্ৰ আৰু নতুন যোগাযোগৰ বিকাশ ঘটায়। এই পৰিৱৰ্তনে পুৰণি আচাৰ আৰু মূল্যবোধক প্ৰশ্ন কৰে। কিন্তু আধুনিকতা মানে পুৰণি সংস্কৃতি সম্পূৰ্ণ ধ্বংস কৰা নহয়। সমাজে নতুন প্ৰযুক্তি আৰু চিন্তাক স্থানীয় পৰম্পৰাৰ সৈতে মিলাই নতুন সংস্কৃতি গঢ়ে। সেয়ে সংস্কৃতিৰ পৰিৱৰ্তনক ‘অপসংস্কৃতি’ বুলি সৰলভাৱে নকয়, ইয়াৰ সামাজিক প্ৰেক্ষাপট বিশ্লেষণ কৰা উচিত।
১০। সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ প্ৰত্যাহ্বানৰ সমাধান লিখা।
উত্তৰঃ সাংস্কৃতিক বিচিত্ৰতাৰ প্ৰত্যাহ্বান সমাধানৰ বাবে সমান নাগৰিকত্ব, সংবিধানিক অধিকাৰ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, বহুভাষিক শিক্ষা, সংখ্যালঘু সুৰক্ষা, আন্তঃসম্প্ৰদায়িক সংলাপ, আঞ্চলিক সমতা, সামাজিক ন্যায় আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক উন্নয়ন প্ৰয়োজন। ইতিহাস আৰু সংস্কৃতিৰ বিষয়ে পক্ষপাতমুক্ত শিক্ষা, ঘৃণামূলক প্ৰচাৰৰ বিৰুদ্ধে আইন আৰু স্থানীয় সংস্কৃতিৰ সন্মানও গুৰুত্বপূৰ্ণ। বৈচিত্ৰ্যক ভয় নকৰি গণতান্ত্ৰিক সহাৱস্থান আৰু পৰস্পৰ সন্মানৰ মাধ্যমে ৰাষ্ট্ৰীয় একতা গঢ়িব লাগে।