গ্ৰাম্য উন্নয়ন – AHSEC Class 12 Economics Part B | Chapter 5

 গ্ৰাম্য উন্নয়ন – AHSEC Class 12 Economics Chapter Chapter 5 Part B Question Answer In Assamese Medium

অধ্যায় ৫: গ্ৰাম্য উন্নয়ন Class 12

 { অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }   

গ্ৰাম্য উন্নয়ন কি?
গ্ৰাম্য উন্নয়ন এক ব্যাপক ধাৰণা যাৰ অৰ্থ হ’ল গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক জীৱনৰ সামগ্ৰিক বিকাশ সাধন কৰা। ভাৰতৰ অধিকাংশ জনসংখ্যা গাঁৱত বাস কৰে আৰু কৃষি তেওঁলোকৰ জীৱিকাৰ প্ৰধান উৎস। সেয়েহে, দেশৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ বাবে গ্ৰাম্য উন্নয়ন অপৰিহাৰ্য। গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল গ্ৰাম্য অঞ্চলত থকা দাৰিদ্ৰ্য দূৰ কৰা আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মান উন্নত কৰা।

×

গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্ৰধান বিষয়সমূহ:
গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ বাবে কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশত মনোযোগ দিয়াটো প্ৰয়োজনীয়। সেইবোৰ হ’ল:

1. মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন: সাক্ষৰতা, বিশেষকৈ মহিলাৰ সাক্ষৰতা, শিক্ষা আৰু দক্ষতা বিকাশ।
2. স্বাস্থ্য: অনাময় ব্যৱস্থা আৰু জনস্বাস্থ্যকে ধৰি স্বাস্থ্য সেৱাৰ বিকাশ।
3. ভূমি সংস্কাৰ: ভূমিৰ মালিকীস্বত্বৰ ক্ষেত্ৰত থকা বৈষম্য দূৰ কৰা।
4. আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: বিদ্যুৎ, জলসিঞ্চন, ঋণ, বিপণন, গ্ৰাম্য পথ আদিৰ বিকাশ।
5. দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণ: বিশেষ আঁচনিৰ জৰিয়তে দুৰ্বল শ্ৰেণীৰ লোকসকলৰ জীৱন-ধাৰণৰ মান উন্নত কৰা।

গ্ৰাম্য ঋণ (Rural Credit):
কৃষি কাৰ্যত বীজ ৰোপণৰ পৰা উৎপাদন বিক্ৰী কৰালৈকে এক দীঘলীয়া সময়ৰ ব্যৱধান থাকে। সেয়েহে, কৃষকসকলক বীজ, সাৰ, আৰু অন্যান্য পাৰিবাৰিক খৰচৰ বাবে ঋণৰ প্ৰয়োজন হয়। ভাৰতত গ্ৰাম্য ঋণৰ উৎসক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:

• অনা-আনুষ্ঠানিক উৎস: মহাজন, ব্যৱসায়ী, ধনী কৃষক, আত্মীয়-স্বজন। এই উৎসসমূহে উচ্চ সুদৰ হাৰ লয় আৰু প্ৰায়েই কৃষকসকলক শোষণ কৰে।
• আনুষ্ঠানিক উৎস: চৰকাৰ, সমবায় বেংক, বাণিজ্যিক বেংক, আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক। এই উৎসসমূহৰ উদ্দেশ্য হ’ল কম সুদৰ হাৰত কৃষকক ঋণ প্ৰদান কৰা। ১৯৮২ চনত NABARD (National Bank for Agriculture and Rural Development) স্থাপন কৰা হৈছিল, যি গ্ৰাম্য ঋণ ব্যৱস্থাৰ সৰ্বোচ্চ অনুষ্ঠান। শেহতীয়াকৈ, আত্ম-সহায়ক গোট (Self Help Groups – SHGs) গ্ৰাম্য ঋণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হৈ পৰিছে।

কৃষি বিপণন ব্যৱস্থা (Agricultural Marketing System):
কৃষি বিপণন হ’ল এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে কৃষিজাত সামগ্ৰী পথাৰৰ পৰা গ্ৰাহকৰ ওচৰ পায়গৈ। ইয়াৰ ভিতৰত সামগ্ৰী একত্ৰীকৰণ, মজুতকৰণ, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, পৰিবহণ আৰু বিক্ৰী আদি অন্তৰ্ভুক্ত। স্বাধীনতাৰ আগতে কৃষকসকলে মধ্যভোগী আৰু মহাজনৰ দ্বাৰা শোষিত হৈছিল। এই সমস্যা দূৰ কৰিবলৈ চৰকাৰে বিভিন্ন পদক্ষেপ লৈছে:

1. নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ স্থাপন: কৃষকসকলক উচিত মূল্য প্ৰদান কৰিবলৈ বজাৰসমূহক নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনলৈ অনা হৈছে।
2. ভৌত আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: ৰাস্তা, ৰে’লপথ, গুদামঘৰ, শীতলীকৃত ভঁৰাল আদিৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
3. সমবায় বিপণন: কৃষকসকলে একত্ৰিত হৈ নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰাৰ বাবে সমবায় গঠনত উদগনি দিয়া হৈছে।
4. নীতিগত ব্যৱস্থা: যেনে— নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (Minimum Support Price – MSP), যাৰ জৰিয়তে চৰকাৰে কৃষকক তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ বাবে এক নিশ্চিত মূল্য প্ৰদান কৰে।

উৎপাদনশীল কাৰ্যৰ ভিন্নমুখীকৰণ (Diversification of Productive Activities):
কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাবলৈ আৰু গ্ৰাম্য লোকসকলক অতিৰিক্ত আয়ৰ উৎস দিবলৈ উৎপাদনশীল কাৰ্যৰ ভিন্নমুখীকৰণ অতি জৰুৰী। ইয়াৰ দুটা দিশ আছে:

• শস্যৰ ভিন্নমুখীকৰণ: খাদ্য-শস্যৰ পৰিৱৰ্তে বাণিজ্যিক শস্য (যেনে—ফল-মূল, পাচলি)ৰ খেতি কৰা।
• নিয়োগৰ ভিন্নমুখীকৰণ: কৃষিৰ পৰা অ-কৃষি খণ্ডলৈ (যেনে—পশুপালন, মীন পালন, উদ্যানকৃষি) শ্ৰম শক্তিৰ স্থানান্তৰ। পশুপালন (Animal Husbandry), মীন পালন (Fisheries), আৰু উদ্যানকৃষি (Horticulture) গ্ৰাম্য আয় বৃদ্ধিৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ বিকল্প।

বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু জৈৱিক কৃষি (Sustainable Development and Organic Farming):
ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যৰ অত্যাধিক ব্যৱহাৰে পৰিৱেশৰ ওপৰত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাইছে। ইয়াৰ বিকল্প হিচাপে জৈৱিক কৃষি (Organic Farming) এক বহনক্ষম পদ্ধতি। জৈৱিক কৃষিত ৰাসায়নিক দ্ৰব্যৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক সাৰ (যেনে—গোবৰ, কেঁচুসাৰ) আৰু জৈৱিক কীট নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ই মাটিৰ উৰ্বৰতা বৰ্তাই ৰাখে, পৰিৱেশ অনুকূল আৰু স্বাস্থ্যসন্মত খাদ্য উৎপাদন কৰে।

গ্ৰাম্য উন্নয়ন Class 12

পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ

১. গ্ৰাম্য উন্নয়ন মানে কি বুজা? গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্ৰধান বিষয়সমূহ দেখুওৱা।
উত্তৰ: গ্ৰাম্য উন্নয়ন মানে হ’ল গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক দিশৰ সামগ্ৰিক বিকাশ সাধন কৰা, যাতে তেওঁলোকৰ জীৱন-ধাৰণৰ মান উন্নত হয় আৰু তেওঁলোকে দাৰিদ্ৰ্যৰ পৰা মুক্তি পায়।
গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্ৰধান বিষয়সমূহ হ’ল:

• মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন (শিক্ষা, স্বাস্থ্য)।
• ভূমি সংস্কাৰ।
• আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন (বিদ্যুৎ, জলসিঞ্চন, ঋণ, বিপণন, পথ)।
• দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণৰ বাবে বিশেষ আঁচনি।

২. গ্ৰাম্য উন্নয়নত ঋণৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: গ্ৰাম্য উন্নয়নত ঋণৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। কৃষকসকলক কৃষি কাৰ্যৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী (বীজ, সাৰ) কিনিবলৈ আৰু অন্যান্য আকস্মিক খৰচ (যেনে—বিবাহ, চিকিৎসা) বহন কৰিবলৈ ধনৰ প্ৰয়োজন হয়। আনুষ্ঠানিক উৎসৰ পৰা পোৱা সুলভ ঋণে কৃষকসকলক মহাজনৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰে আৰু তেওঁলোকক নতুন প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। ই গ্ৰাম্য অঞ্চলত বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰে আৰু দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণত সহায় কৰে।

৩. দুখীয়াসকলৰ ঋণৰ প্ৰয়োজনীয়তা পূৰণৰ ক্ষেত্ৰত ক্ষুদ্ৰ ঋণ (Micro-credit)ৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: দুখীয়াসকলৰ বাবে, বিশেষকৈ মহিলাসকলৰ বাবে, ক্ষুদ্ৰ ঋণ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা। আনুষ্ঠানিক বেংকিং ব্যৱস্থাই প্ৰায়েই বন্ধকীৰ অভাৱত দুখীয়াসকলক ঋণ নিদিয়ে। এই ক্ষেত্ৰত আত্ম-সহায়ক গোট (SHGs)-ৰ জৰিয়তে দিয়া ক্ষুদ্ৰ ঋণে এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। এই গোটসমূহে সদস্যসকলৰ সৰু সৰু সঞ্চয় একত্ৰিত কৰি কম সুদত ঋণ প্ৰদান কৰে। ই দুখীয়াসকলক আত্ম-নিয়োগৰ বাবে উৎসাহিত কৰে আৰু তেওঁলোকক আৰ্থিকভাৱে স্বাৱলম্বী কৰি তোলে।

৪. গ্ৰাম্য বজাৰসমূহৰ উন্নয়নৰ বাবে চৰকাৰে লোৱা পদক্ষেপসমূহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গ্ৰাম্য বজাৰসমূহৰ উন্নয়নৰ বাবে চৰকাৰে লোৱা পদক্ষেপসমূহ হ’ল:

• নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ স্থাপন: কৃষকসকলক মধ্যভোগীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ উচিত মূল্য দিবলৈ বজাৰসমূহক নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনলৈ অনা হৈছে।
• আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: সামগ্ৰী মজুত ৰাখিবলৈ গুদামঘৰ, শীতলীকৃত ভঁৰাল আৰু বজাৰলৈ সামগ্ৰী কঢ়িয়াবলৈ ৰাস্তা-ঘাটৰ উন্নয়ন কৰা হৈছে।
• সমবায় বিপণন: কৃষকসকলক একত্ৰিত হৈ নিজৰ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ উদগনি দিয়া হৈছে, যাতে তেওঁলোকে বজাৰত ভাল দৰ-দাম কৰিব পাৰে।
• নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP): চৰকাৰে কিছুমান শস্যৰ বাবে এক নূন্যতম মূল্য ঘোষণা কৰে, যাৰ ফলত কৃষকসকলে বজাৰৰ মূল্যৰ অনিশ্চয়তাৰ পৰা ৰক্ষা পৰে।

৫. বহনক্ষম জীৱিকাৰ বাবে কৃষিত ভিন্নমুখীকৰণ কিয় অত্যাৱশ্যকীয়?
উত্তৰ: বহনক্ষম জীৱিকাৰ বাবে কৃষিত ভিন্নমুখীকৰণ অত্যাৱশ্যকীয় কাৰণ:

• শংকা হ্ৰাস: কেৱল কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিলে শস্য নষ্ট হ’লে বা বজাৰৰ মূল্য কমি গ’লে কৃষকসকলৰ বাবে এক ডাঙৰ আৰ্থিক সংকটৰ সৃষ্টি হয়। ভিন্নমুখীকৰণে (যেনে—পশুপালন, মীন পালন) আয়ৰ একাধিক উৎস সৃষ্টি কৰি এই শংকা কমায়।
• নিয়মিত আয়: কৃষি এক ঋতুভিত্তিক কাৰ্য। ভিন্নমুখীকৰণে কৃষকসকলক বছৰজুৰি নিয়োগ আৰু আয়ৰ সুবিধা দিয়ে।
• দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণ: ই গ্ৰাম্য অঞ্চলত অতিৰিক্ত নিয়োগৰ সুবিধা দি দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণত সহায় কৰে।

৬. ভাৰতবৰ্ষত গ্ৰাম্য উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়াত গ্ৰামীণ বেংক ব্যৱস্থাৰ ভূমিকাৰ সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতত গ্ৰাম্য উন্নয়নত গ্ৰামীণ বেংক ব্যৱস্থাই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। ইয়াৰ ফলত কৃষকসকলে সুলভ হাৰত ঋণ লাভ কৰিছে আৰু সেউজ বিপ্লৱ সফল হোৱাত ই সহায় কৰিছে।
কিন্তু, ইয়াৰ কিছুমান সীমাবদ্ধতাও আছে:

• ঋণ পৰিশোধৰ সমস্যা: বহুতো কৃষকে সময়মতে ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰে, যাৰ ফলত বেংকসমূহ লোকচানৰ সন্মুখীন হয়।
• ৰাজনৈতিক হস্তক্ষেপ: প্ৰায়েই ৰাজনৈতিক হেঁচাত ঋণ মাফ কৰি দিয়া হয়, যাৰ ফলত ঋণ পৰিশোধৰ সংস্কৃতি নষ্ট হয়।
• দুৰ্নীতি আৰু অদক্ষতা: বেংকৰ কৰ্মচাৰীৰ দুৰ্নীতি আৰু অদক্ষতাৰ বাবেও বহুতো দুখীয়া কৃষকে সময়মতে ঋণ নাপায়।
• বন্ধকীৰ প্ৰয়োজন: এতিয়াও বহুতো দুখীয়া কৃষকে বন্ধকী দিব নোৱাৰাৰ বাবে আনুষ্ঠানিক ঋণৰ পৰা বঞ্চিত হয়।

৭. কৃষি বিপণন মানে কি বুজা?
উত্তৰ: কৃষি বিপণন হ’ল এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে কৃষিজাত সামগ্ৰীসমূহ পথাৰৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰি, শ্ৰেণীবিভাজন, মজুতকৰণ, পৰিবহণ আৰু অৱশেষত গ্ৰাহকৰ ওচৰত বিক্ৰী কৰালৈকে সকলো কাৰ্য অন্তৰ্ভুক্ত থাকে।

৮. কৃষি বিপণন ব্যৱস্থাক বাধাগ্ৰস্ত কৰা কিছুমান প্রতিবন্ধক উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: কৃষি বিপণন ব্যৱস্থাক বাধাগ্ৰস্ত কৰা প্রতিবন্ধকসমূহ হ’ল:

• মধ্যভোগীৰ দ্বাৰা কৃষকৰ শোষণ।
• গুদামঘৰ আৰু শীতলীকৃত ভঁৰালৰ দৰে মজুতকৰণৰ সুবিধাৰ অভাৱ।
• গাঁৱলীয়া পথ আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ দুৰ্বল অৱস্থা।
• বজাৰৰ মূল্য সম্পৰ্কে কৃষকসকলৰ মাজত তথ্যৰ অভাৱ।

৯. কৃষি বিপণনৰ বাবে থকা বিকল্প সংবাহকসমূহ কি কি? কেইটামান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: কৃষি বিপণনৰ বিকল্প সংবাহক মানে হ’ল পৰম্পৰাগত মধ্যভোগীৰ জৰিয়তে বিক্ৰী নকৰি কৃষকে পোনপটীয়াকৈ গ্ৰাহকক সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা ব্যৱস্থা। ইয়াৰ ফলত কৃষকে অধিক লাভ অৰ্জন কৰিব পাৰে।
উদাহৰণ:

• কৃষকৰ বজাৰ: যেনে— পঞ্জাৱৰ ‘अपनी मण्डी’ (Apni Mandi) আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ ‘ৰাইথু বাজাৰ’ (Rythu Bazars)।
• চুক্তিভিত্তিক কৃষি (Contract Farming): য’ত কৃষকে কোম্পানীৰ লগত আগতীয়াকৈ চুক্তি কৰি সামগ্ৰী উৎপাদন কৰে।

১০. ‘স্বৰ্ণ বিপ্লৱ’ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ পৰা ২০০৩ চনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতত উদ্যানকৃষি (Horticulture), অৰ্থাৎ ফল-মূল, পাচলি, ফুল আদিৰ উৎপাদন আৰু মৌ-পালনৰ (Honey Production) ক্ষেত্ৰত হোৱা অভূতপূৰ্ব বৃদ্ধিক ‘স্বৰ্ণ বিপ্লৱ’ (Golden Revolution) বুলি কোৱা হয়। এই বিপ্লৱে কৃষকসকলক অতিৰিক্ত আয়ৰ উৎস দিয়াৰ লগতে দেশৰ পুষ্টিৰ স্তৰ উন্নত কৰাতো সহায় কৰিছিল।

১১. কৃষি বিপণনৰ উন্নতিৰ বাবে চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা চাৰিটা ব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: (এই প্ৰশ্নটো ৪ নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰৰ সৈতে একে, অনুগ্ৰহ কৰি সেইটো চাওক।)

১২. গ্ৰাম্য ভিন্নমুখীকৰণক অগ্রগামী কৰাৰ ক্ষেত্ৰত অনা-কৃষি পাম নিয়োগৰ ভূমিকা ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: গ্ৰাম্য ভিন্নমুখীকৰণৰ বাবে অনা-কৃষি খণ্ডত নিয়োগ সৃষ্টি কৰাটো অতি জৰুৰী। কৃষি এক ঋতুভিত্তিক কাৰ্য হোৱাৰ বাবে বছৰৰ বাকী সময়খিনিত কৃষকসকল নিবনুৱা হৈ থাকে। পশুপালন, মীন পালন, উদ্যানকৃষি, হস্ততাঁত, আৰু অন্যান্য কুটিৰ উদ্যোগে কৃষকসকলক অতিৰিক্ত আৰু মহিলাৰ আয়ৰ উৎস দিয়ে। ই কৃষিৰ ওপৰত থকা হেঁচা কমায় আৰু গ্ৰাম্য দাৰিদ্ৰ্য দূৰীকৰণত সহায় কৰে।

১৩. ভিন্নমুখীকৰণৰ উৎস হিচাপে পশু পালন, মীন পালন আৰু উদ্যান কৃষিৰ গুৰুত্ব ফঁহিয়াই দেখুওৱা।
উত্তৰ:

• পশু পালন: ই কৃষকক গাখীৰ, মাংস, কণী আদিৰ জৰিয়তে নিয়মীয়া আয়ৰ উৎস দিয়ে। ই ভূমিহীন শ্ৰমিকৰ বাবেও এক গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱিকা।
• মীন পালন: নদী, পুখুৰী আৰু সাগৰৰ উপকূলত বাস কৰা লোকসকলৰ বাবে মীন পালন এক গুৰুত্বপূৰ্ণ জীৱিকা। ই পুষ্টিৰ এক ভাল উৎস।
• উদ্যান কৃষি: ফল-মূল, পাচলি, ফুল আদিৰ খেতিয়ে কৃষকক কম সময়ত অধিক লাভ অৰ্জন কৰাৰ সুবিধা দিয়ে। ‘স্বৰ্ণ বিপ্লৱ’ ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ।

১৪. ‘বহনক্ষম উন্নয়ন আৰু খাদ্য সুৰক্ষাত উপনীত হোৱাত তথ্য প্রযুক্তিয়ে অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে’— মতামত দিয়া।
উত্তৰ: এই উক্তিটো সম্পূৰ্ণ সঁচা। তথ্য প্ৰযুক্তিৰ (Information Technology) জৰিয়তে কৃষকসকলে বতৰৰ আগজাননী, বজাৰৰ মূল্য, নতুন কৃষি পদ্ধতি, আৰু চৰকাৰী আঁচনি সম্পৰ্কে সহজে তথ্য লাভ কৰিব পাৰে। ই তেওঁলোকক সঠিক সময়ত সঠিক সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰে, যাৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পায় আৰু লোকচান কমে। ইয়াৰ জৰিয়তে খাদ্য সুৰক্ষা নিশ্চিত হয়। তদুপৰি, তথ্য প্ৰযুক্তিয়ে মাটিৰ গুণাগুণ পৰীক্ষা কৰি বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰাতো সহায় কৰে।

১৫. জৈৱিক কৃষি পদ্ধতি কি? বহনক্ষম উন্নয়নক ই কেনেদৰে অগ্রগতি প্ৰদান কৰে?
উত্তৰ: জৈৱিক কৃষি হ’ল এক কৃষি পদ্ধতি য’ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যৰ ব্যৱহাৰ নকৰি জৈৱিক উপাদান (যেনে—গোবৰ, কেঁচুসাৰ) ব্যৱহাৰ কৰি খেতি কৰা হয়।
ই বহনক্ষম উন্নয়নক অগ্রগতি প্ৰদান কৰে কাৰণ:

• ই মাটি, পানী আৰু বায়ু প্ৰদূষণ ৰোধ কৰি পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে।
• ই মাটিৰ উৰ্বৰতা দীৰ্ঘদিনলৈ বৰ্তাই ৰাখে।
• ই স্বাস্থ্যসন্মত আৰু ৰাসায়নিক-মুক্ত খাদ্য উৎপাদন কৰে।

১৬. জৈৱিক কৃষি পদ্ধতিৰ সুফল আৰু সীমাবদ্ধতাবোৰ চিনাক্ত কৰা।
উত্তৰ:
সুফল:

• পৰিৱেশ অনুকূল।
• মাটিৰ উৰ্বৰতা বৰ্তাই ৰাখে।
• উৎপাদিত সামগ্ৰী স্বাস্থ্যসন্মত আৰু বজাৰত ইয়াৰ মূল্য অধিক।
• কৃষকৰ উৎপাদন ব্যয় কম হয়।
  সীমাবদ্ধতা:
• প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত উৎপাদনৰ পৰিমাণ কম হ’ব পাৰে।
• জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰ এতিয়াও সীমিত।
• এই পদ্ধতি সম্পৰ্কে কৃষকসকলৰ মাজত সজাগতাৰ অভাৱ।

১৭. জৈৱিক কৃষিৰ প্ৰাৰম্ভিক বছৰসমূহত কৃষকে সন্মুখীন হোৱা কিছুমান সমস্যা সূচীভুক্ত কৰা।
উত্তৰ:

• ৰাসায়নিক কৃষিৰ পৰা জৈৱিক কৃষিলৈ পৰিৱৰ্তনৰ সময়ত উৎপাদন হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা।
• জৈৱিক সাৰ আৰু কীটনাশক সহজে উপলব্ধ নোহোৱা।
• জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বাবে সঠিক বজাৰ আৰু উচিত মূল্য নোপোৱাৰ সমস্যা।
• এই পদ্ধতি সম্পৰ্কে সঠিক জ্ঞান আৰু প্ৰশিক্ষণৰ অভাৱ।

১৮. জন-ধন যোজনাই গ্ৰাম্য উন্নয়নত সহায় কৰে। এই উক্তিটোৰ লগত তুমি সন্মতনে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: হয়, মই এই উক্তিটোৰ লগত সন্মত। জন-ধন যোজনাই গ্ৰাম্য উন্নয়নত গুৰুত্বপূৰ্ণ সহায় কৰিছে। এই যোজনাৰ জৰিয়তে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ দুখীয়া লোকসকলে শূন্য বেলেন্সত বেংক একাউণ্ট খুলিবলৈ সক্ষম হৈছে। ইয়াৰ ফলত:

• তেওঁলোকে চৰকাৰী আঁচনিৰ সাহায্য (যেনে—পেঞ্চন, ৰাজসাহায্য) পোনপটীয়াকৈ নিজৰ একাউণ্টত লাভ কৰে, যাৰ ফলত দুৰ্নীতি কমে।
• ই তেওঁলোকক সঞ্চয় কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে।
• বেংক একাউণ্ট থকাৰ বাবে তেওঁলোকে আনুষ্ঠানিক উৎসৰ পৰা ঋণ লোৱাৰ সুবিধা পায়।
  এই সকলোবোৰে গ্ৰাম্য লোকসকলক আৰ্থিকভাৱে অন্তৰ্ভুক্ত (Financial Inclusion) কৰাত সহায় কৰিছে, যি গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ।

পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)

১. প্ৰশ্ন: জৈৱিক কৃষি পদ্ধতি কি? এই পদ্ধতিয়ে বহনক্ষম উন্নয়নত কেনেদৰে সহায় কৰে? জৈৱিক কৃষি পদ্ধতিৰ তিনিটা সুফল আৰু দুটা সীমাবদ্ধতা লিখা। (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
জৈৱিক কৃষি পদ্ধতি: জৈৱিক কৃষি হৈছে এক কৃষি পদ্ধতি য’ত ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু আন সংশ্লেষিত পদাৰ্থৰ ব্যৱহাৰ নকৰি কেৱল জৈৱিক উপাদান, যেনে— গোবৰ, পচন সাৰ, কেঁচুসাৰ আদি ব্যৱহাৰ কৰি খেতি কৰা হয়।
বহনক্ষম উন্নয়নত সহায়: ই মাটিৰ উৰ্বৰতা বৰ্তাই ৰাখে, পানীৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰে আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰে, যি বহনক্ষম উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য।
সুফল:

1. ই মাটিৰ উৰ্বৰতা দীৰ্ঘকালৰ বাবে বৰ্তাই ৰাখে।
2. ৰাসায়নিক দ্ৰব্যমুক্ত হোৱাৰ বাবে ই স্বাস্থ্যকৰ খাদ্য যোগান ধৰে।
3. জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বজাৰ মূল্য বেছি হোৱাৰ বাবে ই কৃষকৰ আয় বৃদ্ধি কৰে।
   সীমাবদ্ধতা:
4. প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত জৈৱিক কৃষিৰ উৎপাদনৰ পৰিমাণ কম হয়।
5. জৈৱিক সামগ্ৰীৰ বজাৰ এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে বিকশিত হোৱা নাই।

২. প্ৰশ্ন: ‘কৃষি বিপণন’ প্ৰক্ৰিয়াত কি কি দিশ অন্তৰ্ভুক্ত হয়? (AHSEC 2024)
উত্তৰ: কৃষি বিপণন প্ৰক্ৰিয়াত অন্তৰ্ভুক্ত দিশসমূহ হ’ল:

1. ফচল চপোৱাৰ পিছত সামগ্ৰী একত্ৰিত কৰা (Assembling)।
2. শ্ৰেণীবিভাজন আৰু মান নিৰূপণ (Grading)।
3. পেকেজিং (Packaging)।
4. সংৰক্ষণ বা মজুতকৰণ (Storage)।
5. পৰিবহণ (Transportation)।
6. বিক্ৰী (Selling)।

৩. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য ঋণৰ এটা আনুষ্ঠানিক উৎসৰ নাম লিখা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংক (Commercial Bank)।

৪. প্ৰশ্ন: কৃষি ভিন্নমুখীকৰণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: পশুপালন (Animal Husbandry)।

৫. প্ৰশ্ন: স্বৰ্ণ বিপ্লৱ কি? (AHSEC 2020)
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ পৰা ২০০৩ চনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতত উদ্যান শস্য (ফল-মূল, শাক-পাচলি) আৰু মৌ-পালনৰ উৎপাদনত হোৱা অভূতপূৰ্ব বৃদ্ধিক স্বৰ্ণ বিপ্লৱ (Golden Revolution) বুলি কোৱা হয়।

দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):

১. গ্ৰাম্য ঋণৰ বিভিন্ন উৎসসমূহ কি কি? ভাৰতত গ্ৰাম্য ঋণৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2018)
উত্তৰ: গ্ৰাম্য ঋণৰ উৎসসমূহক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:

• অনা-আনুষ্ঠানিক উৎস: মহাজন, ব্যৱসায়ী, ধনী কৃষক, আত্মীয়-স্বজন।
• আনুষ্ঠানিক উৎস: সমবায় বেংক, বাণিজ্যিক বেংক, আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক, আৰু NABARD।
  গ্ৰাম্য ঋণৰ সমস্যাসমূহ:
• এতিয়াও বহুতো কৃষকে মহাজনৰ দৰে অনা-আনুষ্ঠানিক উৎসৰ পৰা উচ্চ সুদত ঋণ ল’বলৈ বাধ্য হয়।
• আনুষ্ঠানিক ঋণ পাবলৈ প্ৰয়োজনীয় নথি-পত্ৰ আৰু বন্ধকীৰ অভাৱ।
• ঋণ পৰিশোধ নকৰাৰ সমস্যা (Defaulters) এক ডাঙৰ সমস্যা।
• বেংকসমূহৰ দুৰ্নীতি আৰু ঋণ প্ৰদানত হোৱা পলম।

২. কৃষি বিপণন কি? ভাৰতত কৃষি বিপণন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2016, 2019, 2022)
উত্তৰ: কৃষি বিপণন হ’ল এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে কৃষিজাত সামগ্ৰী পথাৰৰ পৰা গ্ৰাহকৰ ওচৰ পায়গৈ।
চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা ব্যৱস্থাসমূহ:

• নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ স্থাপন: কৃষকক উচিত মূল্য প্ৰদান কৰিবলৈ বজাৰ সমিতি গঠন।
• আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: সামগ্ৰী মজুত ৰাখিবলৈ গুদামঘৰ আৰু শীতলীকৃত ভঁৰালৰ ব্যৱস্থা।
• সমবায় বিপণন: কৃষকসকলক একত্ৰিত হৈ সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰিবলৈ উদগনি দিয়া।
• নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP): কৃষকক তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ বাবে এক নিশ্চিত মূল্য প্ৰদান।

৩. জৈৱিক কৃষি কি? বহনক্ষম উন্নয়নত ইয়াৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: জৈৱিক কৃষি হ’ল এক কৃষি পদ্ধতি য’ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্যৰ ব্যৱহাৰ নকৰি জৈৱিক উপাদান (যেনে—গোবৰ, কেঁচুসাৰ) ব্যৱহাৰ কৰি খেতি কৰা হয়।
বহনক্ষম উন্নয়নত ইয়াৰ ভূমিকা:

• পৰিৱেশ সুৰক্ষা: ই মাটি, পানী আৰু বায়ু প্ৰদূষণ ৰোধ কৰে।
• মাটিৰ উৰ্বৰতা ৰক্ষা: জৈৱিক কৃষিয়ে মাটিৰ উৰ্বৰতা দীৰ্ঘদিনলৈ বৰ্তাই ৰাখে।
• স্বাস্থ্যসন্মত খাদ্য: ই ৰাসায়নিক মুক্ত স্বাস্থ্যসন্মত খাদ্য উৎপাদন কৰে।
• কম খৰচ: স্থানীয়ভাৱে উপলব্ধ উপাদান ব্যৱহাৰ কৰা হয় বাবে ই কৃষকৰ বাবে কম খৰচী।

চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):

১. NABARD-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি? (AHSEC 2016, 2022)
উত্তৰ: National Bank for Agriculture and Rural Development (ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন বেংক)।

২. কৃষি বিপণনৰ এটা সমস্যা উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2017)
উত্তৰ: কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ বাবে উচিত মূল্য নোপোৱাটোৱেই কৃষি বিপণনৰ এটা প্ৰধান সমস্যা।

৩. আত্ম-সহায়ক গোট (SHG) কি? (AHSEC 2018)
উত্তৰ: আত্ম-সহায়ক গোট হ’ল কিছুমান সৰু সৰু গোট (বিশেষকৈ মহিলাৰ) য’ত সদস্যসকলে নিয়মীয়াকৈ ধন সঞ্চয় কৰে আৰু সেই পুঁজিৰ পৰা প্ৰয়োজনীয় সদস্যক কম সুদত ঋণ দিয়ে।

৪. নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP) কি? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: ই হ’ল চৰকাৰে কৃষকৰ পৰা শস্য ক্ৰয় কৰাৰ বাবে ঘোষণা কৰা এক নূন্যতম মূল্য, যাতে বজাৰৰ মূল্য কমি গ’লেও কৃষকসকল লোকচানৰ সন্মুখীন নহয়।

৫. ‘স্বৰ্ণ বিপ্লৱ’ (Golden Revolution) কি? (AHSEC 2020)
উত্তৰ: ১৯৯১ চনৰ পৰা ২০০৩ চনৰ সময়ছোৱাত ভাৰতত উদ্যানকৃষি (ফল-মূল, পাচলি, ফুল) আৰু মৌ-পালনৰ উৎপাদনত হোৱা অভূতপূৰ্ব বৃদ্ধিক ‘স্বৰ্ণ বিপ্লৱ’ বোলা হয়।

৬. গ্ৰাম্য ঋণৰ এটা আনুষ্ঠানিক উৎসৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংক।

৭. জৈৱিক কৃষিৰ এটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ই মাটিৰ উৰ্বৰতা দীৰ্ঘদিনলৈ বৰ্তাই ৰাখে।

৮. কৃষি ভিন্নমুখীকৰণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: পশুপালন।

৯. ভাৰতত গ্ৰাম্য ঋণৰ সৰ্বোচ্চ অনুষ্ঠানটোৰ নাম কি?
উত্তৰ: NABARD।

১০. ‘অপাৰেচন ফ্লাড’ (Operation Flood) কিহৰ লগত জড়িত?
উত্তৰ: ‘অপাৰেচন ফ্লাড’ দুগ্ধ উৎপাদন (গাখীৰ) বৃদ্ধিৰ লগত জড়িত।

অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ

চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ এটা প্ৰধান দিশ কি?
   উত্তৰ: মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন, যেনে— সাক্ষৰতা আৰু স্বাস্থ্যৰ বিকাশ।
2. প্ৰশ্ন: NABARD-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
   উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন বেংক (National Bank for Agriculture and Rural Development)।
3. প্ৰশ্ন: কৃষি বিপণন কি?
   উত্তৰ: কৃষি বিপণন হৈছে সেই সকলো প্ৰক্ৰিয়া যাৰ জৰিয়তে কৃষিজাত সামগ্ৰী খেতিপথাৰৰ পৰা উপভোক্তাৰ হাতলৈ যায়।
4. প্ৰশ্ন: স্বৰ্ণ বিপ্লৱ (Golden Revolution) কিহৰ লগত জড়িত?
   উত্তৰ: উদ্যান শস্য (Horticulture), বিশেষকৈ ফল-মূল আৰু মৌ-পালনৰ উৎপাদন বৃদ্ধিৰ লগত।
5. প্ৰশ্ন: এটা অনানুষ্ঠানিক ঋণৰ উৎসৰ উদাহৰণ দিয়া।
   উত্তৰ: মহাজন (Moneylender)।
6. প্ৰশ্ন: জৈৱিক কৃষি কি?
   উত্তৰ: জৈৱিক কৃষি হৈছে এক কৃষি পদ্ধতি য’ত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশকৰ পৰিৱৰ্তে জৈৱিক উপাদান (যেনে— গোবৰ, কেঁচুসাৰ) ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
7. প্ৰশ্ন: SHG-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
   উত্তৰ: আত্ম-সহায়ক গোট (Self-Help Group)।
8. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য কি?
   উত্তৰ: গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ লোকসকলৰ জীৱন-ধাৰণৰ মান উন্নত কৰা আৰু দাৰিদ্ৰ্য দূৰ কৰা।
9. প্ৰশ্ন: ভাৰতত গ্ৰাম্য ঋণৰ প্ৰধান অনা-আনুষ্ঠানিক উৎস কি?
   উত্তৰ: গাঁৱলীয়া মহাজন।
10. প্ৰশ্ন: সেউজ বিপ্লৱে গ্ৰাম্য ঋণৰ প্ৰয়োজনীয়তা বঢ়াইছিল নে কমাইছিল?
    উত্তৰ: বঢ়াইছিল, কাৰণ HYV বীজ, সাৰ আদি কিনিবলৈ কৃষকক অধিক ধনৰ প্ৰয়োজন হৈছিল।
11. প্ৰশ্ন: ‘নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ’ৰ মূল উদ্দেশ্য কি?
    উত্তৰ: কৃষকসকলক মধ্যভোগীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰা আৰু তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ উচিত মূল্য প্ৰদান কৰা।
12. প্ৰশ্ন: পশুপালনে কৃষকক কেনেদৰে সহায় কৰে?
    উত্তৰ: ই কৃষকক অতিৰিক্ত আয়ৰ উৎস দিয়ে আৰু কৃষি কাৰ্যত সহায় কৰে।
13. প্ৰশ্ন: ‘নীল বিপ্লৱ’ (Blue Revolution) কিহৰ লগত জড়িত?
    উত্তৰ: মীন পালন (মাছ উৎপাদন) বৃদ্ধিৰ লগত।
14. প্ৰশ্ন: জৈৱিক কৃষিত কি ব্যৱহাৰ কৰা নহয়?
    উত্তৰ: ৰাসায়নিক সাৰ আৰু কীটনাশক দ্ৰব্য।
15. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্য দুগ্ধ সমবায়ৰ বাবে বিখ্যাত?
    উত্তৰ: গুজৰাট (আমূলৰ বাবে)।
16. প্ৰশ্ন: কৃষি বিপণনৰ বিকল্প ব্যৱস্থাৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
    উত্তৰ: কৃষকৰ বজাৰ (Rythu Bazars), য’ত কৃষকে পোনপটীয়াকৈ গ্ৰাহকক সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰে।
17. প্ৰশ্ন: NABARD কেতিয়া স্থাপন কৰা হৈছিল?
    উত্তৰ: ১৯৮২ চনত।

B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ কি কি?
   উত্তৰ: গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ প্ৰধান প্ৰত্যাহ্বানসমূহ হ’ল:
   1. মানৱ সম্পদৰ উন্নয়ন: শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱাৰ বিকাশ।
   1. আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: বিদ্যুৎ, জলসিঞ্চন, ঋণ, বিপণন আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ বিকাশ।
   1. ভূমি সংস্কাৰ: ভূমিৰ মালিকীস্বত্বৰ সম বিতৰণ।
   1. দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণ: গ্ৰাম্য অঞ্চলত দৰিদ্ৰতা কমোৱা।
2. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য ঋণৰ আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক উৎসৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
   উত্তৰ:
   1. সুদৰ হাৰ: আনুষ্ঠানিক উৎসত (যেনে— বেংক) সুদৰ হাৰ কম আৰু নিৰ্দিষ্ট, কিন্তু অনানুষ্ঠানিক উৎসত (যেনে— মহাজন) সুদৰ হাৰ বহু বেছি।
   1. শোষণ: অনানুষ্ঠানিক উৎসত ঋণদাতাই কৃষকক শোষণ কৰাৰ সম্ভাৱনা থাকে, কিন্তু আনুষ্ঠানিক উৎসত এনে শোষণৰ সম্ভাৱনা নাথাকে।
3. প্ৰশ্ন: কৃষি বিপণন ব্যৱস্থাত কৃষকসকলে সন্মুখীন হোৱা দুটা সমস্যা কি কি?
   উত্তৰ:
   1. মধ্যভোগীৰ শোষণ: কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ উচিত মূল্য নাপায় কাৰণ মধ্যভোগীসকলে কম দামত কিনি অধিক দামত বিক্ৰী কৰে।
   1. সংৰক্ষণ সুবিধাৰ অভাৱ: উপযুক্ত গুদাম বা শীতলীকৃত ভঁৰালৰ অভাৱত কৃষকসকলে তেওঁলোকৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী কম সময়তে বিক্ৰী কৰিবলৈ বাধ্য হয়, যাৰ ফলত তেওঁলোকে ভাল দাম নাপায়।
4. প্ৰশ্ন: কৃষি ভিন্নমুখীকৰণ (Diversification) কিয় প্ৰয়োজন?
   উত্তৰ: কৃষি ভিন্নমুখীকৰণৰ প্ৰয়োজন কাৰণ ই কৃষকসকলক কেৱল খেতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা কমাই আয়ৰ নতুন উৎস প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ ফলত কৃষি খণ্ডৰ বিপদাশংকা (risk) কমে আৰু গোটেই বছৰজুৰি নিয়োগৰ সুবিধা দিয়ে।
5. প্ৰশ্ন: জৈৱিক কৃষিৰ দুটা সুবিধা কি কি?
   উত্তৰ:
   1. পৰিৱেশ অনুকূল: জৈৱিক কৃষিয়ে ৰাসায়নিক সাৰ ব্যৱহাৰ নকৰাৰ বাবে মাটি আৰু পানীৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰে।
   1. স্বাস্থ্যকৰ খাদ্য: জৈৱিকভাৱে উৎপাদিত খাদ্য ৰাসায়নিক দ্ৰব্যমুক্ত হোৱাৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ বাবে উপকাৰী।

C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)

1. প্ৰশ্ন: গ্ৰাম্য ঋণৰ উৎসসমূহ কি কি? ভাৰতত গ্ৰাম্য ঋণ ব্যৱস্থাৰ এক সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন কৰা।
   উত্তৰ:
   গ্ৰাম্য ঋণৰ উৎস: গ্ৰাম্য ঋণৰ উৎসসমূহক দুটা ভাগত ভগোৱা হয়:
   1. আনুষ্ঠানিক উৎস (Formal Sources): এইবোৰ চৰকাৰ আৰু বেংকিং ব্যৱস্থাৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত। যেনে— বাণিজ্যিক বেংক, আঞ্চলিক গ্ৰামীণ বেংক (RRB), সমবায় বেংক, আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন বেংক (NABARD)।
   1. অনানুষ্ঠানিক উৎস (Informal Sources): এইবোৰ কোনো চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ অধীনত নাথাকে। যেনে— মহাজন, ব্যৱসায়ী, আত্মীয়-স্বজন আৰু মাটিৰ মালিক।

সমালোচনাত্মক মূল্যায়ন:
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে গ্ৰাম্য ঋণৰ বাবে আনুষ্ঠানিক উৎসৰ প্ৰসাৰত গুৰুত্ব দিছে। বেংকৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ আৰু NABARD স্থাপনৰ ফলত গ্ৰাম্য অঞ্চলত বেংকৰ শাখা বৃদ্ধি পাইছে আৰু কৃষকসকলে কম সুদত ঋণ পোৱাৰ সুবিধা পাইছে। সেউজ বিপ্লৱৰ সময়ত এই ঋণ ব্যৱস্থাই কৃষকসকলক যথেষ্ট সহায় কৰিছিল।
কিন্তু, এতিয়াও কিছুমান সমস্যা আছে। বহুতো দুখীয়া কৃষকে বন্ধক (collateral) দিব নোৱাৰাৰ বাবে আনুষ্ঠানিক ঋণৰ পৰা বঞ্চিত হয়। বেংকৰ ঋণ পৰিশোধ নকৰাৰ (default) সমস্যাও এক ডাঙৰ প্ৰত্যাহ্বান। ফলস্বৰূপে, আজিও বহুতো ক্ষুদ্ৰ আৰু উপান্ত কৃষকে জৰুৰীকালীন অৱস্থাত মহাজনৰ দৰে অনানুষ্ঠানিক উৎসৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিবলগীয়া হয়, য’ত তেওঁলোক শোষণৰ সন্মুখীন হয়। আত্ম-সহায়ক গোট (SHG) সমূহে এই ক্ষেত্ৰত এক ইতিবাচক ভূমিকা পালন কৰিছে।

• প্ৰশ্ন: কৃষি বিপণন ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা চাৰিটা ব্যৱস্থা কি কি? এই ব্যৱস্থাসমূহ কিমান সফল হৈছে?
  উত্তৰ:
  চৰকাৰী ব্যৱস্থা:
  • নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ স্থাপন: কৃষকসকলক মধ্যভোগীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ চৰকাৰে নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ (Regulated Markets) স্থাপন কৰিছে, য’ত বিপণন ব্যৱস্থাটো এক বজাৰ সমিতিৰ দ্বাৰা পৰিচালিত হয়।
  • আন্তঃগাঁথনিৰ উন্নয়ন: কৃষকসকলৰ সুবিধাৰ বাবে চৰকাৰে গুদাম, শীতলীকৃত ভঁৰাল (cold storage) আৰু পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ (যেনে— ৰাস্তা, ৰে’লপথ) উন্নয়নত গুৰুত্ব দিছে।
  • সমবায় বিপণন: কৃষকসকলক একত্ৰিত কৰি তেওঁলোকৰ সামূহিক শক্তি বঢ়াবলৈ আৰু ভাল দাম পাবলৈ সমবায় বিপণন (Cooperative Marketing) ব্যৱস্থাক উৎসাহিত কৰা হৈছে।
  • ন্যূনতম সহায়ক মূল্য (MSP): কৃষকসকলক তেওঁলোকৰ উৎপাদনৰ এক নিশ্চিত মূল্য প্ৰদান কৰিবলৈ চৰকাৰে বিভিন্ন শস্যৰ বাবে ন্যূনতম সহায়ক মূল্য (Minimum Support Price) ঘোষণা কৰে।

সফলতাৰ মূল্যায়ন:
এই ব্যৱস্থাসমূহৰ ফলত কৃষি বিপণনত কিছু উন্নতি হৈছে। MSP-ৰ ফলত কৃষকসকলে, বিশেষকৈ ঘেঁহু আৰু ধানৰ উৎপাদকসকলে, এক নিশ্চিত আয় লাভ কৰিছে। কিন্তু, এতিয়াও বহুতো নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰত আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ আৰু দুৰ্নীতিৰ সমস্যা আছে। সমবায় আন্দোলন কিছুমান ৰাজ্যতহে (যেনে— গুজৰাট, মহাৰাষ্ট্ৰ) সফল হৈছে। সৰু কৃষকসকল এতিয়াও স্থানীয় ব্যৱসায়ী আৰু মহাজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। সেয়েহে, এই ব্যৱস্থাসমূহ সম্পূৰ্ণৰূপে সফল হৈছে বুলি ক’ব নোৱাৰি।