ভাৰতত মানৱ মূলধন গঠন ( (Human Capital Formation in India)) – AHSEC Class 12 Economics Chapter Chapter 4 Part B Question Answer In Assamese Medium
অধ্যায় ৪: ভাৰতত মানৱ মূলধন গঠন
{ অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }
মানৱ মূলধন কি?
মানৱ মূলধন হ’ল কোনো এখন দেশৰ মানুহৰ মাজত থকা জ্ঞান, দক্ষতা, যোগ্যতা আৰু সামৰ্থ্যৰ ভঁৰাল। যিদৰে এটা উদ্যোগ চলাবলৈ ভৌতিক মূলধন (যেনে—যন্ত্ৰপাতি, কাৰখানা)ৰ প্ৰয়োজন, ঠিক তেনেদৰে অৰ্থনীতিৰ বিকাশৰ বাবে মানৱ মূলধন অপৰিহাৰ্য। এজন শিক্ষিত আৰু প্ৰশিক্ষিত ব্যক্তি এজন অশিক্ষিত ব্যক্তিতকৈ অধিক উৎপাদনক্ষম হয়।
মানৱ মূলধনৰ উৎসসমূহ:
মানৱ মূলধন বিভিন্ন উৎসৰ জৰিয়তে গঠন হয়। প্ৰধান উৎসসমূহ হ’ল:
- শিক্ষাত বিনিয়োগ: শিক্ষা হৈছে মানৱ মূলধন গঠনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। শিক্ষাই ব্যক্তিৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জনৰ ক্ষমতা বাঢ়ে।
- স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: এজন সুস্থ ব্যক্তিয়েহে উৎপাদনমূলক কামত ভালদৰে বৰঙণি যোগাব পাৰে। সেয়েহে, স্বাস্থ্য খণ্ডত কৰা বিনিয়োগ (যেনে—চিকিৎসা, টীকাকৰণ, বিশুদ্ধ খোৱাপানী) মানৱ মূলধন গঠনৰ বাবে অতি জৰুৰী।
- কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ (On-the-job training): কৰ্মচাৰীসকলক দিয়া প্ৰশিক্ষণে তেওঁলোকৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা বাঢ়ে।
- প্ৰব্ৰজন (Migration): যেতিয়া মানুহে ভাল কাম বা অধিক মজুৰিৰ সন্ধানত এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ যায়, তেতিয়া তেওঁলোকে নিজৰ দক্ষতাৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ উপাৰ্জন বাঢ়ে আৰু ই মানৱ মূলধন গঠনত সহায় কৰে।
- তথ্য (Information): নিয়োগ, দৰমহা আৰু শিক্ষাৰ সুবিধা সম্পৰ্কে সঠিক তথ্যই মানুহক সঠিক সিদ্ধান্ত ল’বলৈ সহায় কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ দক্ষতাৰ সৰ্বোত্তম ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ পাৰ্থক্য:
- মানৱ মূলধন: ই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ এক উপায় হিচাপে গণ্য কৰে। ই মানুহক লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ এক আহিলা বুলি ভাবে।
- মানৱ উন্নয়ন: ই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক মানুহৰ মৌলিক অধিকাৰ আৰু কল্যাণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য বুলি গণ্য কৰে। ইয়াৰ মতে, মানুহ নিজেই লক্ষ্য, আহিলা নহয়।
ভাৰতত মানৱ মূলধন গঠন:
ভাৰত চৰকাৰে কেন্দ্ৰ, ৰাজ্য আৰু স্থানীয় পৰ্যায়ত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত বিনিয়োগ কৰি আহিছে। সংবিধানৰ নিৰ্দেশনা অনুসৰি, সকলোৰে বাবে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ সুবিধা উপলব্ধ কৰাটো চৰকাৰৰ দায়িত্ব। ভাৰতত শিক্ষা খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা সংস্থাসমূহ হ’ল— শিক্ষা মন্ত্ৰালয়, NCERT, UGC, AICTE আদি। স্বাস্থ্য খণ্ডক স্বাস্থ্য মন্ত্ৰালয় আৰু ICMR-এ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
শিক্ষা খণ্ডত চৰকাৰী ব্যয়:
চৰকাৰে মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ৰ এক নিৰ্দিষ্ট অংশ শিক্ষা খণ্ডত ব্যয় কৰাৰ লক্ষ্য লৈ আহিছে। কোঠাৰী আয়োগে (১৯৬৪-৬৬) GDP-ৰ ৬% শিক্ষা খণ্ডত ব্যয় কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল, কিন্তু বৰ্তমানেও এই ব্যয় সেই লক্ষ্যত উপনীত হোৱা নাই। চৰকাৰে শিক্ষাৰ বাবে ‘শিক্ষা উপ-কৰ’ (Education Cess) আৰোপ কৰিও পুঁজি সংগ্ৰহ কৰে।
ভাৰতত শৈক্ষিক সফলতা:
ভাৰতত সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি পাইছে আৰু পুৰুষ-মহিলাৰ মাজত শৈক্ষিক ব্যৱধান কমিছে। কিন্তু এতিয়াও বহু লোক নিৰক্ষৰ আৰু উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত অংশগ্ৰহণৰ হাৰ যথেষ্ট কম। বিশেষকৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ মহিলা স্নাতকসকলৰ মাজত নিবনুৱা সমস্যা অধিক।
ভাৰতত মানৱ মূলধন গঠন
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১. দেশ এখনত মানৱ মূলধনৰ মূল উৎস দুটা কি কি?
উত্তৰ: দেশ এখনত মানৱ মূলধনৰ মূল উৎস দুটা হ’ল:
(ক) শিক্ষাত বিনিয়োগ: শিক্ষাই ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
(খ) স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: সুস্বাস্থ্যই ব্যক্তি এজনক অধিক কাৰ্যক্ষম কৰি তোলে আৰু তেওঁৰ উৎপাদনশীলতা বঢ়ায়।
২. দেশ এখনৰ শৈক্ষিক সাফল্যৰ নিৰ্দেশকসমূহ কি কি?
উত্তৰ: দেশ এখনৰ শৈক্ষিক সাফল্যৰ নিৰ্দেশকসমূহ হ’ল:
- প্ৰাপ্তবয়স্ক সাক্ষৰতাৰ হাৰ (Adult literacy rate)
- প্ৰাথমিক শিক্ষা সমাপ্তিৰ হাৰ (Primary completion rate)
- যুৱ সাক্ষৰতাৰ হাৰ (Youth literacy rate)
৩. ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষা আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত আঞ্চলিক বৈষম্য কিয় দেখা যায়?
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত শিক্ষা আহৰণৰ ক্ষেত্ৰত আঞ্চলিক বৈষম্য দেখা যায় কাৰণ বিভিন্ন ৰাজ্যৰ মাজত শিক্ষাৰ ওপৰত কৰা জনমূৰি ব্যয়ৰ যথেষ্ট পাৰ্থক্য আছে। উদাহৰণস্বৰূপে, হিমাচল প্ৰদেশ বা কেৰালাৰ দৰে ৰাজ্যত শিক্ষাৰ বাবে কৰা ব্যয় বিহাৰ বা উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৰে ৰাজ্যতকৈ বহু বেছি। এই ব্যয়ৰ পাৰ্থক্যৰ বাবেই শৈক্ষিক আন্তঃগাঁথনি আৰু সুবিধাৰ ক্ষেত্ৰত আঞ্চলিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি হৈছে।
৪. মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজৰ পাৰ্থক্যসমূহ দেখুওৱা।
উত্তৰ:
| মানৱ মূলধন (Human Capital) | মানৱ উন্নয়ন (Human Development) |
| ই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ এক আহিলা হিচাপে গণ্য কৰে। | ই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক মানুহৰ কল্যাণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য বুলি গণ্য কৰে। |
| ইয়াৰ মতে, মানুহ লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ এক উপায়। | ইয়াৰ মতে, মানুহ নিজেই লক্ষ্য। |
| ই এক সংকীৰ্ণ ধাৰণা। | ই এক বহল ধাৰণা। |
৫. মানৱ মূলধনৰ তুলনাত মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণা ব্যাপক বুলি কিয় ধৰা হয়?
উত্তৰ: মানৱ মূলধনৰ ধাৰণাই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক কেৱল উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধিৰ আহিলা হিচাপে চায়। আনহাতে, মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক মানুহৰ মৌলিক অধিকাৰ বুলি গণ্য কৰে, যিয়ে মানুহক এক সন্মানজনক আৰু অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে, তথাপিও তাৎক্ষণিকভাৱে উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি নকৰক। মানৱ উন্নয়নে মানুহৰ সামগ্ৰিক কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে, সেয়েহে ই এক ব্যাপক ধাৰণা।
৬. মানৱ মূলধন গঠনত কোনবোৰ উপাদানে অৰিহণা যোগায়?
উত্তৰ: মানৱ মূলধন গঠনত অৰিহণা যোগোৱা উপাদানসমূহ হ’ল:
- শিক্ষাত বিনিয়োগ
- স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ
- কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ
- প্ৰব্ৰজন
- তথ্য সংগ্ৰহ
৭. শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা দুটাকৈ চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- শিক্ষা খণ্ড: ৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ (NCERT) আৰু বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ (UGC)।
- স্বাস্থ্য খণ্ড: স্বাস্থ্য আৰু পৰিয়াল কল্যাণ মন্ত্ৰালয় আৰু ভাৰতীয় চিকিৎসা গৱেষণা পৰিষদ (ICMR)।
৮. এটা জাতিৰ উন্নয়নৰ বাবে শিক্ষা কেনেকৈ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল তাক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: শিক্ষা এটা জাতিৰ উন্নয়নৰ বাবে এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ সমল। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
- শিক্ষাই ব্যক্তিৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি কৰি তেওঁলোকক অধিক উৎপাদনক্ষম কৰি তোলে, যাৰ ফলত দেশৰ অৰ্থনৈতিক বিকাশ হয়।
- শিক্ষিত নাগৰিকে নতুন প্ৰযুক্তি সহজে গ্ৰহণ আৰু ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
- শিক্ষাই সমাজত থকা অন্ধবিশ্বাস দূৰ কৰে আৰু আধুনিক দৃষ্টিভংগী গঢ়ি তোলে।
- শিক্ষিত লোকে নিজৰ অধিকাৰ আৰু দায়িত্ব সম্পৰ্কে সচেতন হয়, যাৰ ফলত গণতন্ত্ৰ শক্তিশালী হয়।
৯. তলত উল্লেখ কৰাবোৰক মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎস হিচাপে আলোচনা কৰা।
(i) স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি: স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনিত কৰা বিনিয়োগে মানুহক সুস্থ আৰু কাৰ্যক্ষম কৰি ৰাখে। এজন সুস্থ শ্ৰমিকে দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে, স্বাস্থ্য আন্তঃগাঁথনি মানৱ মূলধন গঠনৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস।
(ii) প্ৰব্ৰজনত কৰা ব্যয়: যেতিয়া এজন ব্যক্তিয়ে ভাল নিয়োগৰ সন্ধানত এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ প্ৰব্ৰজন কৰে, তেতিয়া তেওঁ যাতায়াত আৰু নতুন ঠাইত বসবাসৰ বাবে কিছু ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়। কিন্তু নতুন ঠাইত পোৱা অধিক উপাৰ্জনে এই ব্যয় পূৰণ কৰে। যিহেতু প্ৰব্ৰজনে ব্যক্তিৰ উপাৰ্জন বৃদ্ধি কৰে, সেয়েহে ইয়াক মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎস বুলি গণ্য কৰা হয়।
১০. মানৱ সম্পদৰ কাৰ্যকৰী ব্যৱহাৰৰ বাবে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য বিষয়ত কৰা ব্যয়ৰ তথ্য আহৰণ কৰাৰ প্ৰয়োজনীয়তা প্রতিপন্ন কৰা।
উত্তৰ: মানৱ সম্পদৰ কাৰ্যকৰী ব্যৱহাৰৰ বাবে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত কৰা ব্যয়ৰ তথ্য আহৰণ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। এই তথ্যৰ জৰিয়তে চৰকাৰে জানিব পাৰে যে এই খণ্ড দুটাত কিমান বিনিয়োগ হৈছে, কোনবোৰ বিনিয়োগৰ অভাৱ হৈছে, আৰু চৰকাৰী নীতিসমূহ কিমান সফল হৈছে। এই তথ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি ভৱিষ্যতৰ বাবে সঠিক পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি, যাতে দেশৰ মানৱ সম্পদক অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
১. প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু ভৌতিক মূলধনৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা। মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎসসমূহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2025)
উত্তৰ:
মানৱ মূলধন আৰু ভৌতিক মূলধনৰ মাজত পাৰ্থক্য:
- স্পৰ্শযোগ্যতা: ভৌতিক মূলধন (যেনে— যন্ত্ৰপাতি) স্পৰ্শ কৰিব পাৰি, কিন্তু মানৱ মূলধন (যেনে— জ্ঞান, দক্ষতা) স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰি।
- মালিকানা আৰু পৃথকীকৰণ: ভৌতিক মূলধনক তাৰ মালিকৰ পৰা পৃথক কৰি বজাৰত বিক্ৰী কৰিব পাৰি, কিন্তু মানৱ মূলধনক তাৰ মালিকৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎসসমূহ:
মানৱ মূলধন গঠনৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হ’ল: - শিক্ষাত বিনিয়োগ: ই মানুহৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি কৰে।
- স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: এজন সুস্থ ব্যক্তিয়ে অধিক উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব পাৰে।
- কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ: ই শ্ৰমিকৰ বিশেষ দক্ষতা বঢ়ায়।
- প্ৰব্ৰজন: ভাল সুবিধা আৰু নিয়োগৰ বাবে মানুহ এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ যায়।
- তথ্য আহৰণ: শিক্ষা আৰু চাকৰি সম্পৰ্কীয় তথ্য আহৰণত কৰা ব্যয়ো এক প্ৰকাৰৰ বিনিয়োগ।
২. প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ শিক্ষা খণ্ডৰ দুটা উল্লেখযোগ্য সফলতা লিখা। (AHSEC 2024)
উত্তৰ:
- সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি: স্বাধীনতাৰ সময়ত সাক্ষৰতাৰ হাৰ মাত্ৰ ১৬% আছিল, যি বৰ্তমান ৭৪%-তকৈও অধিক হৈছে।
- শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ প্ৰসাৰ: দেশত স্কুল, কলেজ আৰু বিশ্ববিদ্যালয়ৰ সংখ্যা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত শিক্ষাৰ সুবিধা বহু লোকৰ বাবে উপলব্ধ হৈছে।
৩. প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন গঠনৰ এটা উৎস উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ: শিক্ষা (Education)।
৪. প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? (AHSEC 2022)
উত্তৰ: মানৱ মূলধন এক অৰ্থনৈতিক ধাৰণা যিয়ে উৎপাদনশীলতা বঢ়োৱাত গুৰুত্ব দিয়ে। আনহাতে, মানৱ উন্নয়ন এক বহল ধাৰণা যিয়ে মানুহৰ সামগ্ৰিক কল্যাণ, যেনে— দীৰ্ঘ আৰু সুস্থ জীৱন, জ্ঞান আৰু এক উচিত জীৱন-ধাৰণৰ মানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
৫. প্ৰশ্ন: ভাৰতত মানৱ মূলধন গঠনৰ এটা সমস্যা উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: মগজুৰ বহিৰ্গমন (Brain Drain): ভাৰতত উচ্চ শিক্ষিত আৰু দক্ষ লোকসকলে (যেনে— ডাক্তৰ, অভিযন্তা) ভাল সুবিধা আৰু দৰমহাৰ বাবে বিদেশলৈ গুচি যায়, যাৰ ফলত দেশে তেওঁলোকৰ সেৱাৰ পৰা বঞ্চিত হয়।
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
১. মানৱ মূলধন গঠনৰ বিভিন্ন উৎসসমূহ কি কি? ইয়াৰে যিকোনো দুটা উৎস ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2015, 2018, 2022)
উত্তৰ: মানৱ মূলধন গঠনৰ বিভিন্ন উৎসসমূহ হ’ল—শিক্ষাত বিনিয়োগ, স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ, কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ, প্ৰব্ৰজন আৰু তথ্য সংগ্ৰহ।
- শিক্ষাত বিনিয়োগ: শিক্ষা মানৱ মূলধন গঠনৰ প্ৰধান উৎস। চৰকাৰ আৰু অভিভাৱকে শিক্ষাৰ বাবে কৰা বিনিয়োগে ব্যক্তি এজনক অধিক জ্ঞানী আৰু দক্ষ কৰি তোলে। এজন শিক্ষিত ব্যক্তিয়ে অশিক্ষিত ব্যক্তিতকৈ অধিক উপাৰ্জন কৰিব পাৰে আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত অধিক বৰঙণি যোগাব পাৰে।
- স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: “সুস্থ শৰীৰত সুস্থ মন” – এই কথাষাৰৰ দৰেই স্বাস্থ্য মানৱ মূলধনৰ এক অপৰিহাৰ্য অংগ। প্ৰতিষেধক ঔষধ, চিকিৎসা সেৱা, বিশুদ্ধ খোৱাপানী আদিত কৰা বিনিয়োগে মানুহক ৰোগৰ পৰা মুক্ত কৰি ৰাখে। এজন সুস্থ ব্যক্তিয়েহে নিজৰ দক্ষতাৰ সম্পূৰ্ণ ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।
২. মানৱ মূলধন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2016, 2019)
উত্তৰ: মানৱ মূলধন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মাজত এক পোনপটীয়া আৰু ইতিবাচক সম্পৰ্ক আছে।
- মানৱ মূলধন, অৰ্থাৎ শিক্ষিত আৰু দক্ষ নাগৰিকে, নতুন প্ৰযুক্তিৰ উদ্ভাৱন আৰু প্ৰয়োগ কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত উৎপাদন বৃদ্ধি পায়।
- এজন শিক্ষিত ব্যক্তিৰ উৎপাদন ক্ষমতা এজন অশিক্ষিত ব্যক্তিতকৈ বেছি, যাৰ ফলত তেওঁ দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP)ত অধিক বৰঙণি যোগায়।
- এজন সুস্থ ব্যক্তিয়ে দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
- মানৱ মূলধনত বিনিয়োগে দেশৰ শ্ৰম শক্তিক অধিক দক্ষ কৰি তোলে, যাৰ ফলত অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ গতি বৃদ্ধি পায়।
৩. ভাৰতত মহিলা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰৰ আৱশ্যকতা ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: ভাৰতত মহিলা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ অতি আৱশ্যক। ইয়াৰ কাৰণসমূহ হ’ল:
- অৰ্থনৈতিক স্বাৱলম্বিতা: শিক্ষাই মহিলাসকলক অৰ্থনৈতিকভাৱে স্বাৱলম্বী হ’বলৈ সহায় কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে পৰিয়াল আৰু সমাজত এক সন্মানজনক স্থান লাভ কৰে।
- সামাজিক বিকাশ: শিক্ষিত মহিলাই নিজৰ সন্তানৰ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ ওপৰত অধিক গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ ফলত ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ মানৱ মূলধন উন্নত হয়।
- জন্মৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ: মহিলা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰে জন্মৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰাত সহায় কৰে, কাৰণ শিক্ষিত মহিলাসকলে সৰু পৰিয়ালৰ গুৰুত্ব বুজি পায়।
- লিংগ সমতা: মহিলা শিক্ষাৰ প্ৰসাৰে সমাজত লিংগ সমতা স্থাপন কৰাত সহায় কৰে।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
১. মানৱ মূলধনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2016)
উত্তৰ: এজন চিকিৎসক বা এজন অভিযন্তা মানৱ মূলধনৰ উদাহৰণ।
২. মানৱ মূলধন আৰু ভৌতিক মূলধনৰ মাজত এটা পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2017)
উttar: ভৌতিক মূলধন (যেনে—যন্ত্ৰ) চকুৰে দেখা যায় আৰু বজাৰত বিক্ৰী কৰিব পাৰি, কিন্তু মানৱ মূলধন (যেনে—জ্ঞান) চকুৰে দেখা নাযায় আৰু ইয়াক কেৱল ইয়াৰ সেৱাৰ জৰিয়তেহে বিক্ৰী কৰিব পাৰি।
৩. ভাৰতত শিক্ষা খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা সংস্থাৰ নাম লিখা। (AHSEC 2018)
উত্তৰ: বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ (UGC)।
৪. মানৱ উন্নয়নৰ এটা নিৰ্দেশক কি? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: জন্মকালীন জীৱন প্ৰত্যাশা (Life expectancy at birth)।
৫. ভাৰতত স্বাস্থ্য খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা সংস্থাৰ নাম লিখা। (AHSEC 2020)
উত্তৰ: ভাৰতীয় চিকিৎসা গৱেষণা পৰিষদ (ICMR)।
৬. কোঠাৰী আয়োগে GDP-ৰ কিমান শতাংশ শিক্ষা খণ্ডত ব্যয় কৰাৰ পৰামৰ্শ দিছিল? (AHSEC 2022)
উত্তৰ: GDP-ৰ ৬ শতাংশ।
৭. শিক্ষা উপ-কৰ (Education Cess) কি?
উত্তৰ: ই হ’ল চৰকাৰে সকলো কেন্দ্ৰীয় কৰৰ ওপৰত আৰোপ কৰা এক অতিৰিক্ত কৰ, যাৰ পৰা সংগ্ৰহ কৰা ধন কেৱল প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ বাবেহে ব্যয় কৰা হয়।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন কি?
উত্তৰ: এখন দেশৰ মানুহৰ মাজত থকা দক্ষতা, জ্ঞান আৰু সামৰ্থ্যৰ ভঁৰালকে মানৱ মূলধন বোলে। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন গঠনৰ এটা উৎস লিখা।
উত্তৰ: শিক্ষা (Education)। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজত এটা পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: মানৱ মূলধন এক অৰ্থনৈতিক ধাৰণা যিয়ে উৎপাদনশীলতা বঢ়োৱাত গুৰুত্ব দিয়ে, আনহাতে মানৱ উন্নয়ন এক বহল ধাৰণা যিয়ে মানুহৰ সামগ্ৰিক কল্যাণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত শিক্ষা খণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: বিশ্ববিদ্যালয় অনুদান আয়োগ (UGC)। - প্ৰশ্ন: শাৰীৰিক মূলধনৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: যন্ত্ৰপাতি (Machinery)। - প্ৰশ্ন: শিক্ষা উপ-কৰ (Education Cess) কি?
উত্তৰ: চৰকাৰে প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ বাবে পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় কৰসমূহৰ ওপৰত আৰোপ কৰা এক বিশেষ কৰ। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত স্বাস্থ্য খণ্ড নিয়ন্ত্ৰণ কৰা এটা প্ৰতিষ্ঠানৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: ভাৰতীয় চিকিৎসা গৱেষণা পৰিষদ (ICMR)। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন গঠন বুলিলে কি বুজা?
উত্তৰ: দেশৰ মানৱ মূলধনৰ ভঁৰাল বৃদ্ধি কৰা প্ৰক্ৰিয়াকে মানৱ মূলধন গঠন বোলা হয়। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ সংবিধানৰ কোনটো সংশোধনীৰ জৰিয়তে শিক্ষাক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে ঘোষণা কৰা হৈছে?
উত্তৰ: ৮৬-তম সংশোধনী (২০০২ চন)। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধনৰ ধাৰণাটোৱে মানুহক কি হিচাপে গণ্য কৰে?
উত্তৰ: ই মানুহক লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ এক আহিলা বা উপায় হিচাপে গণ্য কৰে। - প্ৰশ্ন: NCERT-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: National Council of Educational Research and Training (ৰাষ্ট্ৰীয় শৈক্ষিক গৱেষণা আৰু প্ৰশিক্ষণ পৰিষদ)। - প্ৰশ্ন: “বাহ্যিক সুফল” (External Benefit) কি?
উত্তৰ: যেতিয়া কোনো কাৰ্যৰ সুফল কেৱল সেই কাৰ্য কৰা ব্যক্তিজনেই নহয়, বৰঞ্চ গোটেই সমাজে লাভ কৰে, তাক বাহ্যিক সুফল বোলা হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন শিক্ষিত ব্যক্তিৰ পৰা গোটেই সমাজে সুফল পায়। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ পুৰুষতকৈ কম নে বেছি?
উত্তৰ: কম। - প্ৰশ্ন: স্বাস্থ্য খণ্ডত কৰা বিনিয়োগৰ এটা উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: শিশুসকলক দিয়া টীকাকৰণ। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মাজত কেনেধৰণৰ সম্পৰ্ক আছে?
উত্তৰ: কাৰণ আৰু ফলাফল উভয়ৰে সম্পৰ্ক আছে (Cause and effect relationship)। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত উচ্চ শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত দেখা দিয়া এটা প্ৰধান সমস্যা কি?
উত্তৰ: উচ্চ শিক্ষিতসকলৰ মাজত, বিশেষকৈ গ্ৰাম্য মহিলাসকলৰ মাজত, নিবনুৱা সমস্যা। - প্ৰশ্ন: চৰকাৰে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত কিয় হস্তক্ষেপ কৰিব লাগে?
উত্তৰ: কাৰণ এই সেৱাসমূহৰ দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰভাৱ আছে আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডই এইবোৰক অৱহেলা কৰিব পাৰে। তদুপৰি, দৰিদ্ৰ লোকসকলে এই সেৱাসমূহৰ ব্যয় বহন কৰিব নোৱাৰে, সেয়েহে চৰকাৰী হস্তক্ষেপ অপৰিহাৰ্য।
B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন গঠনৰ বিভিন্ন উৎসসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মানৱ মূলধন গঠনৰ প্ৰধান উৎসসমূহ হ’ল:- শিক্ষাত বিনিয়োগ: শিক্ষাৰ জৰিয়তে মানুহৰ জ্ঞান আৰু দক্ষতা বৃদ্ধি পায়।
- স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: এজন সুস্থ ব্যক্তিয়ে অধিক উৎপাদনশীলভাৱে কাম কৰিব পাৰে।
- কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ: প্ৰশিক্ষণে শ্ৰমিকৰ দক্ষতা আৰু উৎপাদনশীলতা বঢ়ায়।
- প্ৰব্ৰজন (Migration): ভাল সুবিধা আৰু নিয়োগৰ বাবে মানুহ এখন ঠাইৰ পৰা আন এখন ঠাইলৈ যায়।
- তথ্য আহৰণ: শিক্ষা আৰু চাকৰি সম্পৰ্কীয় তথ্য আহৰণত কৰা ব্যয়ো এক প্ৰকাৰৰ বিনিয়োগ।
- প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু শাৰীৰিক মূলধনৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ:- স্পৰ্শযোগ্যতা: শাৰীৰিক মূলধন (যেনে— যন্ত্ৰ) স্পৰ্শ কৰিব পাৰি, কিন্তু মানৱ মূলধন (যেনে— জ্ঞান) স্পৰ্শ কৰিব নোৱাৰি।
- মালিকানা: শাৰীৰিক মূলধনক তাৰ মালিকৰ পৰা পৃথক কৰিব পাৰি, কিন্তু মানৱ মূলধনক তাৰ মালিকৰ পৰা পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
- প্ৰশ্ন: শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত চৰকাৰী হস্তক্ষেপ কিয় প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ দৰে সেৱাসমূহৰ সামাজিক লাভালাভ ব্যক্তিগত লাভালাভতকৈ বহু বেছি। ব্যক্তিগত খণ্ডই কেৱল লাভৰ বাবে কাম কৰে আৰু দুখীয়া লোকসকলে এই সেৱাসমূহৰ ব্যয় বহন কৰিব নোৱাৰে। সেয়েহে, সকলোৰে বাবে সমানে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য সেৱা নিশ্চিত কৰিবলৈ চৰকাৰী হস্তক্ষেপ অপৰিহাৰ্য। - প্ৰশ্ন: নাৰী শিক্ষাৰ গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: নাৰী শিক্ষাৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। ই কেৱল নাৰীৰ অৰ্থনৈতিক স্বাধীনতা আৰু সামাজিক মৰ্যাদা বৃদ্ধি নকৰে, বৰঞ্চ ই পৰিয়ালৰ স্বাস্থ্য, শিশুৰ শিক্ষা আৰু জন্মৰ হাৰ নিয়ন্ত্ৰণতো ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষিত মহিলাই এখন উন্নত সমাজ গঢ়াত সহায় কৰে। - প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মাজৰ সম্পৰ্ক কি?
উত্তৰ: মানৱ মূলধন আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ মাজত এক প্ৰত্যক্ষ আৰু ইতিবাচক সম্পৰ্ক আছে। শিক্ষিত আৰু দক্ষ শ্ৰমিকে নতুন প্ৰযুক্তি সহজে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে আৰু উৎপাদনশীলতা বঢ়াব পাৰে। ইয়াৰ ফলত দেশৰ মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) বৃদ্ধি পায় আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়।
C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা। ভাৰতত শিক্ষা খণ্ডৰ বিকাশত চৰকাৰে গ্ৰহণ কৰা পদক্ষেপসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
মানৱ মূলধন গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা:
মানৱ মূলধন গঠনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদানটোৱেই হ’ল শিক্ষা। শিক্ষাই এজন ব্যক্তিৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে। ই তেওঁলোকক সমাজৰ পৰিৱৰ্তনসমূহ বুজিবলৈ আৰু নতুন উদ্ভাৱন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। এজন শিক্ষিত ব্যক্তিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশত অধিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। ই তেওঁলোকক উন্নত জীৱনশৈলী, সামাজিক মৰ্যাদা আৰু জীৱনত সঠিক নিৰ্বাচন কৰাৰ ক্ষমতা প্ৰদান কৰে। সেয়েহে, শিক্ষা কেৱল ব্যক্তিগত বিকাশৰ বাবেই নহয়, দেশৰ সামগ্ৰিক অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক বিকাশৰ বাবেও অপৰিহাৰ্য।
চৰকাৰী পদক্ষেপ:
ভাৰত চৰকাৰে শিক্ষা খণ্ডৰ বিকাশত সদায় গুৰুত্ব দি আহিছে।
- সাংবিধানিক ব্যৱস্থা: সংবিধানৰ ৮৬-তম সংশোধনীৰ জৰিয়তে ৬-১৪ বছৰ বয়সৰ শিশুৰ বাবে বিনামূলীয়া আৰু বাধ্যতামূলক শিক্ষাক মৌলিক অধিকাৰ হিচাপে স্বীকৃতি দিয়া হৈছে।
- শিক্ষাৰ অধিকাৰ আইন (RTE), ২০০৯: এই আইনৰ জৰিয়তে প্ৰাথমিক শিক্ষাক সাৰ্বজনীন কৰাৰ বাবে আইনী ব্যৱস্থা লোৱা হৈছে।
- শিক্ষা উপ-কৰ (Education Cess): চৰকাৰে প্ৰাথমিক শিক্ষাৰ বাবে পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিবলৈ কৰৰ ওপৰত ২% শিক্ষা উপ-কৰ আৰোপ কৰিছে।
- বিভিন্ন আঁচনি: “সৰ্বশিক্ষা অভিযান” আৰু “ৰাষ্ট্ৰীয় মাধ্যমিক শিক্ষা অভিযান”-ৰ দৰে আঁচনিৰ জৰিয়তে স্কুলীয়া শিক্ষাৰ প্ৰসাৰ আৰু মানদণ্ড উন্নত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে।
- উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে প্ৰতিষ্ঠান: চৰকাৰে UGC, AICTE, NCERT আদিৰ দৰে নিয়ন্ত্ৰক সংস্থা স্থাপন কৰিছে আৰু নতুন বিশ্ববিদ্যালয় আৰু মহাবিদ্যালয় স্থাপনত গুৰুত্ব দিছে।
- প্ৰশ্ন: মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? আপুনি ভাবেনে যে দুয়োটাৰে মাজত সম্পৰ্ক আছে? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ:
মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজত পাৰ্থক্য:- মানৱ মূলধন (Human Capital): ই এক সংকীৰ্ণ ধাৰণা। ই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যক শ্ৰমৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাৰ এক উপায় হিচাপে গণ্য কৰে। ইয়াৰ মতে, মানুহ হ’ল লক্ষ্যত উপনীত হোৱাৰ এক আহিলা (means to an end), আৰু লক্ষ্যটো হ’ল উৎপাদন বৃদ্ধি।
- মানৱ উন্নয়ন (Human Development): ই এক বহল ধাৰণা। ইয়াৰ মতে, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য মানুহৰ কল্যাণৰ বাবে অপৰিহাৰ্য, কাৰণ ই মানুহক এক অৰ্থপূৰ্ণ আৰু মৰ্যাদাপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। ইয়াৰ মতে, মানুহ নিজেই লক্ষ্য (end in itself)।
দুয়োটাৰ মাজত সম্পৰ্ক:
হয়, মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়নৰ মাজত এক ঘনিষ্ঠ সম্পৰ্ক আছে। যেতিয়া মানৱ মূলধন, অৰ্থাৎ শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ কৰা হয়, তেতিয়া মানুহৰ উৎপাদনশীলতা বাঢ়ে। ইয়াৰ ফলত তেওঁলোকৰ আয় বাঢ়ে আৰু তেওঁলোকে এক উন্নত জীৱন-ধাৰণৰ মান লাভ কৰিব পাৰে।
আনহাতে, যেতিয়া মানৱ উন্নয়ন হয়, অৰ্থাৎ যেতিয়া মানুহ শিক্ষিত আৰু সুস্থ হয়, তেতিয়া তেওঁলোকে অৰ্থনৈতিক বিকাশত অধিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। এজন শিক্ষিত আৰু সুস্থ ব্যক্তিয়ে অধিক উৎপাদনশীল হয়, যি দেশৰ GDP বৃদ্ধিত সহায় কৰে।
গতিকে, মানৱ মূলধন আৰু মানৱ উন্নয়ন পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। মানৱ মূলধনত বিনিয়োগে মানৱ উন্নয়নৰ পথ প্ৰশস্ত কৰে, আৰু মানৱ উন্নয়নে অধিক মানৱ মূলধন গঠনত সহায় কৰে।
