AHSEC Class 12 Bharatar Samajik Paribartan Assamese Nagariya Samajat Paribartan Aru Unnayan Complete Solution – নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন
অধ্যায় ৪ : নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন
নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন বুজিবলৈ উদ্যোগ, নগৰীকৰণ, কৰ্মসংস্কৃতি, শ্রমবিভাজন, প্ৰযুক্তি, বজাৰ আৰু কৰ্মস্থলীৰ সম্পৰ্ক বুজিব লাগে। নগৰ কেৱল ডাঙৰ জনবসতি নহয়; ই অ-কৃষি পেছা, বাণিজ্য, উদ্যোগ, প্ৰশাসন, শিক্ষা, সেৱা আৰু বিভিন্ন সামাজিক গোটৰ ঘনিষ্ঠ সহাৱস্থানৰ কেন্দ্ৰ। নগৰীয়া সমাজত ব্যক্তিগত সম্পৰ্কৰ সলনি আনুষ্ঠানিক আৰু পেছাগত সম্পৰ্কৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পায়, যদিও পৰিয়াল, জাতি আৰু আঞ্চলিক নেটৱৰ্কৰ প্ৰভাৱ থাকি যায়।
উদ্যোগীকৰণে উৎপাদনক কাৰখানা, যন্ত্ৰ আৰু বৃহৎ সংগঠনৰ ভিতৰত কেন্দ্ৰীভূত কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াই নতুন শ্ৰমিক শ্ৰেণী, পুঁজিপতি, প্ৰযুক্তিবিদ, পৰিচালক আৰু সেৱা কৰ্মচাৰী সৃষ্টি কৰে। শ্রমিক বাহিনীৰ সামাজিক বিন্যাস জাতি, লিংগ, বয়স, অঞ্চল আৰু ধৰ্ম অনুসৰি ভিন্ন। আনুষ্ঠানিক খণ্ডত নিয়োগপত্ৰ, নিয়মীয়া মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু আইনী সুৰক্ষা থাকিব পাৰে; অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত কাম অনিশ্চিত, মজুৰি কম আৰু সুৰক্ষা সীমিত।
উদাৰীকৰণ আৰু বিশ্বায়নৰ পিছত নিয়োগ পদ্ধতিত চুক্তিভিত্তিক কাম, উপ-ঠিকাদাৰী, অস্থায়ী নিয়োগ, আউটছ’ৰ্চিং আৰু নমনীয় কৰ্মসময় বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ ফলত কিছুমান দক্ষ লোকৰ নতুন সুযোগ সৃষ্টি হৈছে, কিন্তু বহু শ্রমিকৰ চাকৰিৰ স্থায়িত্ব, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু সংগঠনৰ ক্ষমতা কমিছে। তথ্য-প্ৰযুক্তি খণ্ডৰ দীৰ্ঘ কৰ্মসময় আৰু সময়সীমাৰ চাপ নতুন কৰ্মসংস্কৃতিৰ উদাহৰণ।
শ্রমিক সংগঠন আৰু সামাজিক আন্দোলনে আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিন, ন্যায্য মজুৰি, সমান কামৰ সমান মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা, অৱসৰ সুবিধা আৰু নিৰাপদ কৰ্মস্থলীৰ দাবী উত্থাপন কৰিছে। ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ ধৰ্মঘট ডক্টৰ দত্ত সামাণ্টৰ নেতৃত্বত হোৱা এক উল্লেখযোগ্য ঘটনা; ইয়াত প্ৰায় ২.৫ লাখ শ্রমিক আৰু পৰিয়াল প্ৰভাৱিত হৈছিল। ধৰ্মঘটৰ ফলত বহু শ্রমিকে চাকৰি হেৰুৱালে আৰু বোম্বে চহৰৰ ভৱিষ্যৎ কোনে নিৰ্ধাৰণ কৰিব—শ্রমিক নে উদ্যোগ আৰু ভূ-সম্পত্তিৰ মালিকে—এই প্ৰশ্ন উত্থাপিত হ’ল।
কৰ্মস্থলীৰ পৰিৱেশ উন্নয়ন সামাজিক ন্যায়ৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। খনি, নিৰ্মাণ, ইটা-ভাটা, বিড়ি উদ্যোগ আৰু ঘৰুৱা কামত শ্রমিকসকলে বিপজ্জনক পৰিৱেশত কাম কৰিব পাৰে। ভাৰতীয় আইন, যেনে ১৯৫২ চনৰ খনি আইন, কৰ্মসময় আৰু সুৰক্ষাৰ নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে যদিও ক্ষুদ্ৰ প্ৰতিষ্ঠান আৰু ঠিকাদাৰী খণ্ডত প্ৰয়োগৰ সমস্যা আছে।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। নগৰীয়া সমাজ কি?
উত্তৰঃ অ-কৃষি পেছা, উদ্যোগ, বাণিজ্য, প্ৰশাসন, শিক্ষা আৰু সেৱা খণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি বিকশিত হোৱা ঘন জনবসতি আৰু বহুবিধ সামাজিক সম্পৰ্কৰ সমাজক নগৰীয়া সমাজ বোলে।
২। উদ্যোগীকৰণ কি?
উত্তৰঃ যন্ত্ৰ, কাৰখানা, পুঁজি আৰু বৃহৎ পৰিসৰৰ উৎপাদনৰ বিকাশৰ সৈতে জড়িত সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক প্ৰক্ৰিয়াক উদ্যোগীকৰণ বোলে।
৩। আনুষ্ঠানিক খণ্ড কি?
উত্তৰঃ নিয়মীয়া মজুৰি, লিখিত নিয়োগ, কৰ্মসময়, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু আইনী নিয়ন্ত্ৰণ থকা সংগঠিত কৰ্মক্ষেত্ৰক আনুষ্ঠানিক খণ্ড বোলে।
৪। অনানুষ্ঠানিক খণ্ড কি?
উত্তৰঃ নিয়োগৰ স্থায়িত্ব, লিখিত চুক্তি, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু আইনী সুবিধা সীমিত থকা সৰু বা অসংগঠিত কৰ্মক্ষেত্ৰক অনানুষ্ঠানিক খণ্ড বোলে।
৫। কৰ্মসংস্কৃতি কি?
উত্তৰঃ কৰ্মস্থলীত সময়, শৃংখলা, দক্ষতা, সহযোগিতা, প্ৰতিযোগিতা, নিয়ন্ত্ৰণ আৰু পেছাগত আচৰণ সম্পৰ্কে গঢ়ি উঠা মূল্যবোধ আৰু অভ্যাসক কৰ্মসংস্কৃতি বোলে।
৬। উদাৰীকৰণ কি?
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ, লাইচেন্স আৰু বাণিজ্যিক বাধা কমাই ব্যক্তিগত পুঁজি, প্ৰতিযোগিতা আৰু বজাৰৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিক উদাৰীকৰণ বোলে।
৭। চুক্তিভিত্তিক শ্রম কি?
উত্তৰঃ কোনো শ্রমিকক মূল প্ৰতিষ্ঠানৰ স্থায়ী কৰ্মচাৰী হিচাপে নহয়, নির্দিষ্ট সময় বা কামৰ বাবে ঠিকাদাৰ বা উপ-ঠিকাদাৰৰ জৰিয়তে নিয়োগ কৰা পদ্ধতিক চুক্তিভিত্তিক শ্রম বোলে।
৮। শ্রমিক সংঘ কি?
উত্তৰঃ শ্রমিকসকলে মজুৰি, কৰ্মসময়, সুৰক্ষা, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু অধিকাৰৰ বাবে একেলগে গঠন কৰা সংগঠনক শ্রমিক সংঘ বোলে।
৯। ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ ধৰ্মঘটৰ নেতা কোন আছিল?
উত্তৰঃ ডক্টৰ দত্ত সামাণ্ট ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ ধৰ্মঘটৰ উল্লেখযোগ্য নেতা আছিল।
১০। কৰ্মস্থলীৰ সুৰক্ষা কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰঃ দুৰ্ঘটনা, ৰোগ, শোষণ আৰু অকাল মৃত্যু ৰোধ কৰিবলৈ কৰ্মস্থলীৰ সুৰক্ষা, জিৰণি, উপযুক্ত কৰ্মসময় আৰু সুৰক্ষা-সামগ্ৰী প্ৰয়োজনীয়।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। তোমালোকৰ চৌপাশে দেখা যিকোনো এটা বৃত্তি বা পেছা বাছি লৈ শ্রমিক বাহিনীৰ সামাজিক বিন্যাস, শ্রম প্ৰক্ৰিয়া, পাৰিশ্ৰমিক আৰু কৰ্মস্থলীৰ পৰিৱেশ বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ উদাহৰণ হিচাপে নিৰ্মাণ শ্রমিকৰ পেছা ল’ব পাৰি। নিৰ্মাণস্থলীত স্থানীয় আৰু প্ৰব্ৰজনকাৰী পুৰুষ-মহিলা, বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম আৰু বয়সৰ শ্রমিক কাম কৰে। দক্ষ মিস্ত্ৰী, ৰাজমিস্ত্ৰী, বিদ্যুৎ কৰ্মী, কাঠমিস্ত্ৰী, অদক্ষ শ্রমিক আৰু মহিলা সহায়কৰ কাম পৃথক। অধিকাংশ অদক্ষ শ্রমিক গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ পৰা আহে আৰু ঠিকাদাৰৰ জৰিয়তে নিয়োগ হয়।
শ্রম প্ৰক্ৰিয়াত ইটা, বালি, চিমেণ্ট, ৰড আৰু যন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি বিভিন্ন ধাপে কাম কৰা হয়। ৰাজমিস্ত্ৰীয়ে দেৱাল আৰু গাঁথনি নিৰ্মাণ কৰে; সহায়কসকলে সামগ্ৰী বহন, মিশ্ৰণ আৰু পৰিষ্কাৰ কৰে। কামৰ সময় বতৰ, ঠিকাদাৰৰ নিৰ্দেশ আৰু নিৰ্মাণৰ সময়সীমাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। বহু শ্রমিকে দৈনিক বা সপ্তাহিক মজুৰি লাভ কৰে; দক্ষ শ্রমিকৰ মজুৰি অদক্ষ শ্রমিকতকৈ বেছি। মহিলাই কেতিয়াবা একে ধৰণৰ কঠিন কাম কৰিও কম মজুৰি পায়।
কৰ্মস্থলীত ধূলি, শব্দ, গৰম, উচ্চ স্থানৰ পৰা পৰাৰ বিপদ, ৰড বা যন্ত্ৰৰ আঘাত আৰু সুৰক্ষা-সামগ্ৰীৰ অভাৱ থাকিব পাৰে। নিয়মীয়া জিৰণি, পানী, শৌচাগাৰ, চিকিৎসা, বীমা আৰু লিখিত চুক্তি বহু ক্ষেত্ৰত নাথাকে। সুৰক্ষাৰ বাবে হেলমেট, জোতা, দস্তানা, জাল, প্ৰশিক্ষণ আৰু দুৰ্ঘটনা ক্ষতিপূৰণ নিশ্চিত কৰিব লাগে।
২। ইটা-ভাটা, বিড়ি বনোৱা, ছফ্টৱেৰ ইঞ্জিনিয়াৰিং বা খনিত কাম কৰা শ্রমিকসকলৰ সামাজিক বিন্যাস, পৰিৱেশ আৰু সুবিধা বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰঃ ইটা-ভাটাৰ শ্রমিকসকলৰ অধিকাংশই ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজনকাৰী আৰু ভূমিহীন পৰিয়ালৰ লোক। তেওঁলোকৰ লগত শিশুসকলো আহিব পাৰে। ঠিকাদাৰ বা মধ্যস্থতাকাৰীয়ে গাঁওৰ পৰা শ্রমিক আনে আৰু মজুৰি কেতিয়াবা আগধন বা ঋণৰ সৈতে জড়িত থাকে। কামটো শাৰীৰিকভাৱে কঠিন; মাটি খন্দা, ইটা গঢ়া, শুকোৱা আৰু ভাটাত পোৰা হয়। তাপ, ধোঁৱা, ধূলি আৰু অনিৰাপদ বাসস্থানৰ বাবে স্বাস্থ্যৰ বিপদ থাকে।
বিড়ি উদ্যোগত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ বেছি আৰু কাম বহু সময়ত ঘৰত বা সৰু কৰ্মশালাত হয়। পাত, তামাক আৰু সূতা ব্যৱহাৰ কৰি বিড়ি গোটোৱা হয়। কামৰ মজুৰি পিচ বা সংখ্যাৰ ভিত্তিত হ’ব পাৰে; নিয়মীয়া সামাজিক সুৰক্ষা সীমিত। ছফ্টৱেৰ খণ্ডত উচ্চ শিক্ষিত আৰু দক্ষ যুৱক-যুৱতী নিয়োজিত থাকে। কাৰ্যালয়ৰ সুবিধা থাকিলেও দীৰ্ঘ কৰ্মসময়, সময়সীমাৰ চাপ, মানসিক চাপ আৰু চাকৰিৰ প্ৰতিযোগিতা থাকে।
খনিৰ শ্রমিকসকলে অন্ধকাৰ, ধূলি, গেছ, পানী জমা, বিস্ফোৰণ আৰু ভূমি খহাৰ বিপদৰ মাজত কাম কৰে। খনি আইন আৰু সুৰক্ষা নীতি থাকিলেও ঠিকাদাৰী আৰু ক্ষুদ্ৰ খনিত ইয়াৰ প্ৰয়োগ দুর্বল হ’ব পাৰে। সকলো খণ্ডতে শ্রমিকৰ সামাজিক সুৰক্ষা, স্বাস্থ্য, ন্যায্য মজুৰি আৰু নিৰাপদ কৰ্মস্থলী নিশ্চিত কৰা প্ৰয়োজন।
৩। মাধুৰ দৰে ছোৱালীয়ে শ্রমিকসকলৰ কামৰ সন্দৰ্ভত কেনেদৰে ভাবিব পাৰে?
উত্তৰঃ মাধুৰ দৰে ছোৱালীয়ে শ্রমিকৰ কামক কেৱল কম দক্ষ বা কম মৰ্যাদাৰ কাম বুলি নাভাবি সেই কামৰ জ্ঞান, দক্ষতা আৰু শাৰীৰিক-মানসিক পৰিশ্ৰমক সন্মান কৰিব লাগে। কোনো ঘৰ, পথ, ইটা, কাপোৰ, খাদ্য বা ডিজিটেল সেৱা বহু অদৃশ্য শ্রমিকৰ কামৰ ফল। শ্রমিকসকলৰ সামাজিক পৰিচয়, জাতি, লিংগ, অঞ্চল আৰু অৰ্থনৈতিক অৱস্থা বুজি তেওঁলোকৰ অধিকাৰ বিচাৰ কৰিব লাগে।
তেওঁলোকে কিমান ঘণ্টা কাম কৰে, মজুৰি সময়মতে পায় নে, নিৰাপদ পৰিৱেশ আছে নে, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ সুবিধা আছে নে—এই প্ৰশ্নবোৰ কৰা উচিত। বিশেষকৈ মহিলা শ্রমিকৰ কম মজুৰি, ঘৰুৱা আৰু বাহিৰৰ দ্বৈত শ্রম, মাতৃত্ব আৰু সুৰক্ষাৰ সমস্যা বিবেচনা কৰিব লাগে। এনে দৃষ্টিভংগীয়ে সহানুভূতিৰ লগতে সামাজিক ন্যায়ৰ বোধ গঢ়ে।
৪। ভাৰতবৰ্ষত উদাৰীকৰণ নীতিয়ে নিয়োগ পদ্ধতিত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছে?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণে বজাৰ, ব্যক্তিগত পুঁজি, প্ৰতিযোগিতা, বিদেশী বিনিয়োগ আৰু বাণিজ্যৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰিলে। নতুন সেৱা, তথ্য-প্ৰযুক্তি, যোগাযোগ, বিত্ত, খুচুৰা ব্যৱসায় আৰু ৰপ্তানি-ভিত্তিক উদ্যোগত কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি হ’ল। দক্ষ আৰু ইংৰাজী-জ্ঞান থকা কৰ্মচাৰীয়ে নতুন আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সুযোগ লাভ কৰিলে।
কিন্তু উদাৰীকৰণে চাকৰিৰ স্থায়িত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ ওপৰতো প্ৰভাৱ পেলালে। প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ব্যয় কমাবলৈ চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ, অস্থায়ী শ্রম, আউটছ’ৰ্চিং আৰু উপ-ঠিকাদাৰী ব্যৱস্থা বঢ়ালে। স্থায়ী শ্রমিকৰ সংখ্যা কমি অনানুষ্ঠানিকতা বৃদ্ধি পালে; মজুৰি, পেঞ্চন, স্বাস্থ্যবীমা আৰু শ্রমিক সংঘৰ সুৰক্ষা বহু ক্ষেত্ৰত দুর্বল হ’ল। কর্মক্ষমতা, সময়সীমা আৰু লক্ষ্য-ভিত্তিক কামৰ চাপ বাঢ়িল। সেয়ে উদাৰীকৰণে সুযোগ আৰু অনিশ্চয়তা দুয়োটা আনিছে।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। নগৰীয়া সমাজ কি? (২০১৬)
উত্তৰঃ উদ্যোগ, বাণিজ্য, প্ৰশাসন, শিক্ষা আৰু সেৱা খণ্ডক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা বহুবিধ পেছা আৰু ঘন সামাজিক সম্পৰ্কৰ সমাজক নগৰীয়া সমাজ বোলে।
২। অনানুষ্ঠানিক খণ্ড কি? (২০১৭)
উত্তৰঃ লিখিত নিয়োগ, নিয়মীয়া মজুৰি আৰু সামাজিক সুৰক্ষা সীমিত থকা অসংগঠিত কৰ্মক্ষেত্ৰক অনানুষ্ঠানিক খণ্ড বোলে।
৩। শ্রমিক সংঘৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা। (২০১৮)
উত্তৰঃ ন্যায্য মজুৰি, কম কৰ্মসময়, নিৰাপদ কৰ্মস্থলী আৰু শ্রমিকৰ অধিকাৰৰ বাবে সংগঠিতভাৱে দাবী উত্থাপন কৰা।
৪। উদাৰীকৰণ কি? (২০১৯)
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণ কমাই ব্যক্তিগত পুঁজি, বজাৰ আৰু প্ৰতিযোগিতাৰ ভূমিকা বৃদ্ধি কৰা অৰ্থনৈতিক নীতিক উদাৰীকৰণ বোলে।
৫। ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ ধৰ্মঘটৰ নেতা কোন আছিল? (২০২০)
উত্তৰঃ ডক্টৰ দত্ত সামাণ্ট।
৬। চুক্তিভিত্তিক শ্রমৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (২০২১)
উত্তৰঃ শ্রমিকক মূল প্ৰতিষ্ঠানৰ স্থায়ী কৰ্মচাৰী হিচাপে নহয়, ঠিকাদাৰ বা উপ-ঠিকাদাৰৰ জৰিয়তে নির্দিষ্ট সময় বা কামৰ বাবে নিয়োগ কৰা হয়।
৭। কৰ্মস্থলীৰ সুৰক্ষা কিয় প্ৰয়োজনীয়? (২০২২)
উত্তৰঃ কৰ্মদুৰ্ঘটনা, স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি আৰু শ্রমিকৰ অকাল মৃত্যুৰ পৰা সুৰক্ষা দিবলৈ কৰ্মস্থলীৰ সুৰক্ষা প্ৰয়োজনীয়।
৮। উদাৰীকৰণৰ এটা ইতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা। (২০২৩)
উত্তৰঃ সেৱা, তথ্য-প্ৰযুক্তি, ব্যক্তিগত উদ্যোগ আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় বাণিজ্যত নতুন কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰা।
৯। উদাৰীকৰণৰ এটা নেতিবাচক প্ৰভাৱ লিখা। (২০২৪)
উত্তৰঃ চুক্তিভিত্তিক আৰু অস্থায়ী নিয়োগ বৃদ্ধি কৰি চাকৰিৰ স্থায়িত্ব আৰু সামাজিক সুৰক্ষা কমোৱা।
১০। ভাৰতীয় কৰ্মক্ষেত্ৰত উদাৰীকৰণ, প্ৰযুক্তি আৰু শ্রমিক অধিকাৰৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণ আৰু প্ৰযুক্তিগত পৰিৱৰ্তনে নতুন উদ্যোগ, সেৱা, তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় কৰ্মসংস্থাপনৰ সুযোগ সৃষ্টি কৰিছে। দক্ষ শ্রমিকসকলে উচ্চ আয় আৰু বিশ্ববজাৰৰ সৈতে সংযোগ লাভ কৰিছে। কিন্তু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে ব্যয় কমাবলৈ চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ, আউটছ’ৰ্চিং আৰু উপ-ঠিকাদাৰী বৃদ্ধি কৰাত স্থায়ী চাকৰি, পেঞ্চন, বীমা আৰু শ্রমিক সংঘৰ সুৰক্ষা কমিছে। প্ৰযুক্তিয়ে উৎপাদনশীলতা বঢ়ালেও কিছুমান পৰম্পৰাগত দক্ষতা অদৃশ্য কৰিব পাৰে। দীৰ্ঘ কৰ্মসময়, লক্ষ্যৰ চাপ আৰু অনিৰাপদ কৰ্মস্থলীও দেখা যায়। সেয়ে দক্ষতা বিকাশৰ লগতে ন্যায্য মজুৰি, সমান কামৰ সমান মজুৰি, সামাজিক সুৰক্ষা, সংগঠনৰ অধিকাৰ আৰু কঠোৰ সুৰক্ষা আইন প্ৰয়োজন।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। উদ্যোগীকৰণে নগৰীয়া সমাজত কেনে পৰিৱৰ্তন আনিছে?
উত্তৰঃ উদ্যোগীকৰণে কাৰখানা, শ্ৰমিক বসতি, বজাৰ, পৰিবহণ, কাৰ্যালয় আৰু সেৱা খণ্ডৰ বিকাশ ঘটাই নগৰীয়া জনসংখ্যা বৃদ্ধি কৰিছে। কৃষিৰ পৰা অ-কৃষি পেছালৈ শ্রমৰ স্থানান্তৰ ঘটিছে। নতুন শ্ৰেণী, যেনে পুঁজিপতি, পৰিচালক, দক্ষ কৰ্মচাৰী আৰু শ্ৰমিক গঢ়ি উঠিছে। নগৰত বিভিন্ন অঞ্চল, ভাষা, জাতি আৰু ধৰ্মৰ মানুহ একেলগে বাস কৰে, ফলত সামাজিক বৈচিত্ৰ্য আৰু গতিশীলতা বৃদ্ধি পায়।
কিন্তু উদ্যোগীকৰণৰ লগতে বস্তি, প্ৰদূষণ, যানজঁট, অনিশ্চিত শ্রম, স্বাস্থ্য বিপদ আৰু শ্ৰেণী-বৈষম্যও বৃদ্ধি পাব পাৰে। সেয়ে নগৰ উন্নয়ন পৰিকল্পনাত সুলভ বাসস্থান, ৰাজহুৱা পৰিবহণ, স্বাস্থ্য, পানী, পৰিৱেশ আৰু শ্রম অধিকাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰিব লাগে।
২। আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক কৰ্মক্ষেত্ৰৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ আনুষ্ঠানিক কৰ্মক্ষেত্ৰত লিখিত নিয়োগ, নিয়মীয়া মজুৰি, নিৰ্দিষ্ট কৰ্মসময়, ছুটি, পেঞ্চন, স্বাস্থ্যবীমা আৰু আইনী সুৰক্ষা থাকিব পাৰে। চৰকাৰী বিভাগ, বৃহৎ উদ্যোগ, বেংক আৰু সংগঠিত কোম্পানী ইয়াৰ উদাহৰণ। অনানুষ্ঠানিক কৰ্মক্ষেত্ৰত কাম অস্থায়ী বা দৈনিক, নিয়োগপত্ৰ নাথাকে, মজুৰি অনিশ্চিত আৰু সামাজিক সুৰক্ষা সীমিত। ইটা-ভাটা, ঘৰুৱা কাম, পথৰ বিক্ৰী, ক্ষুদ্ৰ দোকান আৰু বহু ঠিকাদাৰী কাম ইয়াৰ উদাহৰণ।
আনুষ্ঠানিক খণ্ডত শ্রমিক সংঘ আৰু অভিযোগৰ ব্যৱস্থা থাকিব পাৰে; অনানুষ্ঠানিক শ্রমিকসকল সংগঠিত হ’বলৈ কঠিন। তথাপি বহু উদ্যোগে উপ-ঠিকাদাৰী ব্যৱস্থাৰে আনুষ্ঠানিক প্ৰতিষ্ঠানৰ কাম অনানুষ্ঠানিক শ্রমিকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰায়। সেয়ে সকলো শ্রমিকক ন্যায্য মজুৰি আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ আওতালৈ অনা উচিত।
৩। ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ ধৰ্মঘটৰ তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ১৯৮২ চনৰ বোম্বে বস্ত্ৰ উদ্যোগৰ ধৰ্মঘট ডক্টৰ দত্ত সামাণ্টৰ নেতৃত্বত হৈছিল আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱ প্ৰায় ২.৫ লাখ শ্রমিক আৰু পৰিয়ালৰ ওপৰত পৰিছিল। শ্রমিকসকলে অধিক মজুৰি আৰু নিজৰ স্বাধীন শ্রমিক সংঘৰ স্বীকৃতি দাবী কৰিছিল। সেই সময়ৰ স্বীকৃত সংগঠন আৰু আইনগত বাধাই ধৰ্মঘটৰ সংগঠনক জটিল কৰি তুলিছিল।
চৰকাৰে দাবী অগ্ৰাহ্য কৰাত ধৰ্মঘট দীঘলীয়া হৈছিল আৰু প্ৰায় এক লাখ শ্রমিকে কাম হেৰুৱালে। বহু শ্রমিকে আন চহৰলৈ প্ৰব্ৰজন কৰি শক্তিচালিত তাঁতশালত কাম কৰিবলৈ ধৰিলে। এই ঘটনাই দেখুৱালে যে চহৰ নিৰ্মাণ কৰা শ্রমিকসকলৰ ভাগ্যৰ ওপৰত তেওঁলোকৰ নিজা নিয়ন্ত্ৰণ সদায় নাথাকে। উদ্যোগ মালিক, ভূ-সম্পত্তি ব্যৱসায়ী আৰু চৰকাৰী নীতিয়ে নগৰৰ ৰূপ নিৰ্ধাৰণ কৰিব পাৰে।
৪। নিয়োগ পদ্ধতিত চুক্তিভিত্তিক আৰু উপ-ঠিকাদাৰী ব্যৱস্থাৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ চুক্তিভিত্তিক আৰু উপ-ঠিকাদাৰী ব্যৱস্থাই প্ৰতিষ্ঠানক ব্যয় আৰু কৰ্মচাৰীৰ দায়িত্ব কমাবলৈ সহায় কৰে। কামৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি শ্রমিক নিয়োগ আৰু বাদ দিব পাৰি। কিছুমান যুৱক-যুৱতীয়ে অভিজ্ঞতা আৰু আয়ৰ সুযোগ লাভ কৰে।
কিন্তু শ্রমিকৰ চাকৰি অনিশ্চিত হয়, মজুৰি কম বা সময়মতে নাপাব পাৰে, সামাজিক সুৰক্ষা আৰু পেঞ্চন সীমিত থাকে। মূল প্ৰতিষ্ঠান আৰু ঠিকাদাৰৰ মাজত দায়িত্ব সলনি হোৱাৰ বাবে দুৰ্ঘটনা বা শোষণৰ সময়ত শ্রমিকে ন্যায় লাভ কৰাত অসুবিধা পায়। শ্রমিক সংঘ গঠন কৰাও কঠিন হয়। সেয়ে সমান কামৰ সমান মজুৰি, লিখিত চুক্তি, ঠিকাদাৰী শ্রমিকৰ পঞ্জীয়ন আৰু মূল প্ৰতিষ্ঠানৰ দায়িত্ব নিশ্চিত কৰিব লাগে।
৫। প্ৰযুক্তি আৰু দক্ষতাৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ প্ৰযুক্তিয়ে কামৰ গতি, উৎপাদনশীলতা আৰু পদ্ধতি সলনি কৰে। কম্পিউটাৰ, স্বয়ংক্ৰিয় যন্ত্ৰ আৰু তথ্য-প্ৰযুক্তিৰ বাবে নতুন দক্ষতা, প্ৰশিক্ষণ আৰু জ্ঞানৰ প্ৰয়োজন হয়। কিন্তু যন্ত্ৰৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীলতাই কিছুমান পৰম্পৰাগত দক্ষতাক অদৃশ্য বা অমূল্য কৰি তুলিব পাৰে। কৃষক, কাৰিকৰ বা মিস্ত্ৰীৰ স্থানীয় জ্ঞানক ‘দক্ষতা’ হিচাপে স্বীকৃতি নিদিয়াৰ সামাজিক পক্ষপাত দেখা যাব পাৰে।
প্ৰযুক্তিয়ে কিছু কাম বিলোপ কৰিলেও নতুন কাম সৃষ্টি কৰে। সেয়ে শ্রমিকসকলক পুনঃপ্ৰশিক্ষণ, ডিজিটেল শিক্ষা আৰু জীৱনভৰিৰ দক্ষতা বিকাশৰ সুযোগ দিব লাগে। দক্ষতাৰ মূল্যায়নত কেৱল তথ্য-প্ৰযুক্তি নহয়, কৃষি, হস্তশিল্প, যত্ন, নিৰ্মাণ আৰু স্থানীয় জ্ঞানকো সন্মান কৰিব লাগে।
৬। কৰ্মস্থলীৰ পৰিৱেশ আৰু শ্রমিক স্বাস্থ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ কৰ্মস্থলীৰ পৰিৱেশত সুৰক্ষা, বায়ু, পোহৰ, পানী, জিৰণি, কৰ্মসময়, সুৰক্ষা-সামগ্ৰী আৰু চিকিৎসা সুবিধা অন্তৰ্ভুক্ত। খনি, নিৰ্মাণ, ইটা-ভাটা আৰু কাৰখানাত ধূলি, গেছ, জুই, যন্ত্ৰ, উচ্চতা আৰু ভূমি খহাৰ বিপদ থাকে। সুৰক্ষা-সামগ্ৰী নথকা, অধিক কৰ্মসময় আৰু অনিয়মীয়া জিৰণিয়ে স্বাস্থ্যৰ ক্ষতি কৰে। খনি শ্রমিকসকলে শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ অসুবিধা, যক্ষ্মা আৰু চিলিকোছিছৰ দৰে ৰোগত ভুগিব পাৰে।
শ্রমিক স্বাস্থ্য ৰক্ষাৰ বাবে নিৰাপদ যন্ত্ৰ, প্ৰশিক্ষণ, নিয়মীয়া স্বাস্থ্য পৰীক্ষা, সুৰক্ষা আইন, দুৰ্ঘটনা ক্ষতিপূৰণ আৰু সামাজিক বীমা প্ৰয়োজন। আইন থাকিলেই নহয়; চৰকাৰী পৰিদৰ্শন আৰু ঠিকাদাৰী খণ্ডত কঠোৰ প্ৰয়োগো প্ৰয়োজন।
৭। নগৰীয়া সমাজত মহিলাৰ শ্রম আৰু লিংগ বৈষম্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ নগৰীয়া উদ্যোগ, সেৱা, ঘৰুৱা কাম, নিৰ্মাণ, বিড়ি, দোকান আৰু কাৰ্যালয়ত মহিলাসকলৰ অংশগ্ৰহণ আছে। কিন্তু মহিলাৰ কাম বহু সময়ত কম মজুৰিৰ, অস্থায়ী, ঘৰুৱা বা অনানুষ্ঠানিক। তেওঁলোকে উপাৰ্জনৰ লগতে ঘৰুৱা যত্ন আৰু শিশুপালনৰ অদৃশ্য শ্রমো কৰে। সমান কামৰ বাবে অসম মজুৰি, যৌন হয়ৰানি, মাতৃত্ব সুবিধাৰ অভাৱ আৰু নিৰাপত্তাৰ সমস্যা থাকিব পাৰে।
মহিলাৰ শ্রমৰ মূল্যায়ন, সমান মজুৰি, সুৰক্ষিত পৰিবহণ, ক্ৰেচ, মাতৃত্ব সুবিধা, অভিযোগ ব্যৱস্থা আৰু সংগঠনৰ অধিকাৰ নিশ্চিত কৰিব লাগে। কৰ্মবিভাজনক পুৰুষৰ ‘উৎপাদন’ আৰু মহিলাৰ ‘সহায়’ বুলি ভাগ নকৰি দুয়োৰে শ্রমৰ সামাজিক মূল্য স্বীকাৰ কৰা উচিত।
৮। উদাৰীকৰণে ভাৰতীয় কৰ্মসংস্কৃতি কেনেদৰে সলনি কৰিছে?
উত্তৰঃ উদাৰীকৰণৰ পিছত কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰতিযোগিতা, লক্ষ্য-ভিত্তিক মূল্যায়ন, নমনীয় কৰ্মসময়, আউটছ’ৰ্চিং, চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ আৰু বিশ্ববজাৰৰ সময়সীমাৰ গুৰুত্ব বৃদ্ধি পাইছে। তথ্য-প্ৰযুক্তি আৰু কল-চেণ্টাৰ খণ্ডত বিভিন্ন দেশৰ সময়ৰ সৈতে মিলাই ৰাতি বা দীৰ্ঘ সময় কাম কৰিব লাগে। কর্মচাৰীসকলে উচ্চ দক্ষতা আৰু নিৰন্তৰ প্ৰশিক্ষণৰ চাপ অনুভৱ কৰে।
ইয়াৰ ফলত কিছু স্বাধীনতা, অধিক আয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় সুযোগ থাকিলেও কৰ্মজীৱন আৰু ব্যক্তিগত জীৱনৰ সীমা অস্পষ্ট হয়। চাকৰিৰ স্থায়িত্ব, মানসিক স্বাস্থ্য আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ সমস্যা বৃদ্ধি পাব পাৰে। সেয়ে উৎপাদনশীলতাৰ লগতে মানৱিক কৰ্মসময়, বিশ্ৰাম, স্বাস্থ্য আৰু শ্রম অধিকাৰ ৰক্ষা কৰিব লাগে।
৯। ১৯৫২ চনৰ খনি আইন আৰু কৰ্মস্থলী সুৰক্ষাৰ গুৰুত্ব লিখা।
উত্তৰঃ খনি আইন ১৯৫২য়ে খনিত কৰ্মসময়, অতিরিক্ত কামৰ পাৰিশ্ৰমিক আৰু শ্রমিকৰ সুৰক্ষা সম্পৰ্কে নিয়ম নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল। খনিৰ ভিতৰত পানী জমা, জুই, গেছ, ভূমি খহা, বিস্ফোৰণ আৰু বাট বন্ধ হোৱাৰ বিপদ থাকে। ধূলি আৰু গেছৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসৰ ৰোগ, যক্ষ্মা আৰু চিলিকোছিছ হ’ব পাৰে।
আইনে নিয়োগকৰ্তাক সুৰক্ষা আৰু নিয়ম মানিবলৈ বাধ্য কৰায়, কিন্তু ক্ষুদ্ৰ কোম্পানী আৰু ঠিকাদাৰী খণ্ডত প্ৰয়োগৰ সমস্যা থাকিব পাৰে। শ্রমিকৰ পঞ্জীয়ন, সুৰক্ষা প্ৰশিক্ষণ, স্বাস্থ্য পৰীক্ষা, সুৰক্ষা-সামগ্ৰী, দুৰ্ঘটনা অনুসন্ধান আৰু ক্ষতিপূৰণ কঠোৰভাৱে নিশ্চিত কৰিব লাগে।
১০। নগৰীয়া সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়নৰ সামগ্ৰিক মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰঃ নগৰীয়া সমাজত উদ্যোগ, প্ৰযুক্তি, শিক্ষা, সেৱা, পৰিবহণ আৰু বজাৰৰ বিকাশে নতুন কৰ্মসংস্থান, সামাজিক গতিশীলতা আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময় সৃষ্টি কৰিছে। বিভিন্ন জাতি, ধৰ্ম, ভাষা আৰু অঞ্চলৰ মানুহে একেলগে বাস কৰি নতুন নাগৰিক পৰিচয় গঢ়ে।
কিন্তু নগৰ উন্নয়নৰ লাভ সমানভাৱে বিতৰণ নহয়। অনানুষ্ঠানিক শ্রম, চুক্তিভিত্তিক নিয়োগ, বস্তি, আবাসন সংকট, যানজঁট, প্ৰদূষণ, লিংগ বৈষম্য আৰু কৰ্মস্থলীৰ বিপদ বহু লোকক প্ৰভাৱিত কৰে। উন্নয়নক কেৱল GDP বা উদ্যোগৰ সংখ্যাৰে নহয়, ন্যায্য মজুৰি, সুৰক্ষিত কাম, সুলভ বাসস্থান, স্বাস্থ্য, পৰিৱেশ আৰু অংশগ্ৰহণৰ ভিত্তিত মূল্যায়ন কৰা উচিত।