অধ্যায় ৩ : সামাজিক সংস্থাসমূহ : ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তন
মূলভাৱ
এই অধ্যায়ত ভাৰতীয় সমাজৰ কেন্দ্ৰীয় সামাজিক সংস্থাসমূহ—জাতি ব্যৱস্থা, জনজাতি আৰু পৰিয়াল—ৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তন আলোচনা কৰা হৈছে। জনসংখ্যা কেতিয়াও কেৱল পৃথক পৃথক ব্যক্তিৰ সমষ্টি নহয়; ই বিভিন্ন সামাজিক গোট, শ্ৰেণী, সম্প্ৰদায় আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ দ্বাৰা গঠিত। সামাজিক সংস্থাই মানুহৰ আচৰণ, সম্পৰ্ক, অধিকাৰ, দায়িত্ব আৰু সামাজিক অৱস্থান নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
জাতি ব্যৱস্থা ভাৰতীয় সমাজৰ এক পুৰণি সামাজিক সংস্থা। বৰ্ণ আৰু জাতি একে নহয়। বৰ্ণ হৈছে সমগ্ৰ ভাৰতক সামৰি কৰা এক বৃহৎ শ্ৰেণীবিভাজন, আনহাতে জাতি হৈছে অঞ্চলভেদে গঠিত বহুতো স্থানীয় আৰু উপ-স্থানীয় গোটৰ জটিল ব্যৱস্থা। অতীতৰ জাতি জন্মভিত্তিক, অন্তৰ্বিবাহী, খাদ্য আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক নিয়ন্ত্ৰণকাৰী, উচ্চ-নীচ বিন্যাসযুক্ত আৰু খণ্ডিত সংগঠন আছিল। ঔপনিৱেশিক শাসন, নগৰায়ণ, শিক্ষা, উদ্যোগ, আইন আৰু গণতন্ত্ৰৰ ফলত জাতি ব্যৱস্থাত বহু পৰিৱৰ্তন ঘটিছে যদিও জাতিগত পৰিচয় আৰু বৈষম্য সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হোৱা নাই।
জনজাতিক বহুদিন ধৰি সভ্যতাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন, আদিম আৰু একাকী সমাজ বুলি বৰ্ণনা কৰা হৈছিল। এই দৃষ্টিভংগী অসম্পূৰ্ণ, কাৰণ জনজাতিসকল বাণিজ্য, কৃষি, বনজ সম্পদ, আঞ্চলিক ৰাজনীতি আৰু বৃহৎ সমাজৰ সৈতে বিভিন্ন ধৰণে জড়িত হৈ আহিছে। জনজাতীয় পৰিচয়ৰ দাবীৰ আঁৰত ভূমি, বন, সম্পদ, সাংস্কৃতিক অধিকাৰ, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ আকাংক্ষা থাকে।
পৰিয়াল হৈছে বিবাহ, ৰক্ত-সম্পৰ্ক বা দত্তক সম্পৰ্কৰ ওপৰত গঠিত এক সামাজিক সংস্থা। একক পৰিয়ালত এহাল পিতৃ-মাতৃ আৰু তেওঁলোকৰ সন্তান থাকে; বৰ্ধিত পৰিয়ালত একাধিক দম্পতী আৰু একাধিক প্ৰজন্ম একেলগে বাস কৰে। বাসস্থান, বংশানুক্ৰম আৰু কৰ্তৃত্বৰ ভিত্তিত পৰিয়ালৰ বিভিন্ন ৰূপ দেখা যায়—পিতৃস্থানীয়, মাতৃস্থানীয়, পিতৃবংশীয়, মাতৃবংশীয়, পিতৃপ্ৰধান আৰু মাতৃপ্ৰধান। আধুনিকীকৰণ, পশ্চিমীয়াকৰণ, নগৰায়ণ, শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান আৰু আইনগত পৰিৱৰ্তনে পৰিয়ালৰ গাঁথনি আৰু ভূমিকা সলাইছে।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক সংস্থা কি?
উত্তৰঃ সমাজৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিবলৈ গঢ় লৈ উঠা নিয়ম, ভূমিকা, মূল্যবোধ আৰু সম্পৰ্কৰ সুসংগঠিত ৰূপক সামাজিক সংস্থা বোলে। জাতি, জনজাতি, পৰিয়াল, বিবাহ, শিক্ষা আৰু ধৰ্ম সামাজিক সংস্থাৰ উদাহৰণ।
২। বৰ্ণ আৰু জাতিৰ মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰঃ বৰ্ণ হৈছে সমগ্ৰ ভাৰতীয় সমাজৰ বাবে কল্পনা কৰা বৃহৎ শ্ৰেণীবিভাজন, যেনে ব্ৰাহ্মণ, ক্ষত্ৰিয়, বৈশ্য আৰু শূদ্ৰ। জাতি হৈছে অঞ্চলভেদে গঠিত বহুতো স্থানীয়, জন্মভিত্তিক আৰু অন্তৰ্বিবাহী গোটৰ জটিল ব্যৱস্থা।
৩। জাতি ব্যৱস্থাৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ জাতি জন্মসূত্ৰে লাভ কৰা সামাজিক পৰিচয় আৰু জাতিৰ ভিতৰতে বিবাহ কৰাৰ বাধ্যবাধকতা জাতি ব্যৱস্থাৰ দুটা মুখ্য বৈশিষ্ট্য।
৪। জনজাতি কি?
উত্তৰঃ সাধাৰণ ঐতিহাসিক পৰিচয়, ভাষা, সংস্কৃতি, ভূখণ্ড আৰু সামাজিক সংগঠনৰ ভিত্তিত গঠিত এক জনগোষ্ঠীক জনজাতি বোলে। জনজাতি বৃহৎ সমাজৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন নহয়; তেওঁলোকৰ নিজস্ব পৰিচয় আৰু অধিকাৰৰ দাবী থাকে।
৫। একক পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ এহাল পিতৃ-মাতৃ আৰু তেওঁলোকৰ অবিবাহিত সন্তানক লৈ গঠিত পৰিয়ালক একক পৰিয়াল বোলে।
৬। বৰ্ধিত পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ একতকৈ অধিক দম্পতী আৰু দুটাতকৈ অধিক প্ৰজন্মৰ সদস্য একেলগে বাস কৰা পৰিয়ালক বৰ্ধিত পৰিয়াল বোলে।
৭। পিতৃস্থানীয় আৰু মাতৃস্থানীয় পৰিয়াল কি?
উত্তৰঃ বিবাহৰ পিছত দম্পতী পতিৰ পৰিয়াল বা পিতৃগৃহত বাস কৰিলে পিতৃস্থানীয় পৰিয়াল আৰু পত্নীৰ পৰিয়াল বা মাতৃগৃহত বাস কৰিলে মাতৃস্থানীয় পৰিয়াল বোলে।
৮। পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃবংশীয়ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ বংশ, সম্পত্তি বা পৰিচয় পিতৃৰ ফালেদি চলিলে পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃৰ ফালেদি চলিলে মাতৃবংশীয় বোলে।
৯। পিতৃপ্ৰধান আৰু মাতৃপ্ৰধান পৰিয়ালৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰঃ পৰিয়ালৰ মুখ্য সিদ্ধান্ত, কৰ্তৃত্ব আৰু নিয়ন্ত্ৰণ পুৰুষৰ হাতত থাকিলে পিতৃপ্ৰধান আৰু মহিলাৰ হাতত থাকিলে মাতৃপ্ৰধান পৰিয়াল বোলে।
১০। জাতি ব্যৱস্থাত অন্তৰ্বিবাহ কি?
উত্তৰঃ নিজৰ জাতি বা জাতিৰ উপগোটৰ ভিতৰতহে বিবাহ কৰা নিয়মক অন্তৰ্বিবাহ বোলে।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জাতি পদ্ধতিত পৃথকীকৰণ আৰু বিন্যাসৰ ধাৰণাবোৰৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰঃ জাতি পদ্ধতিত পৃথকীকৰণে বিভিন্ন জাতি আৰু উপ-জাতিক পৃথক সামাজিক গোট হিচাপে ৰখা বুজায়। প্ৰতিটো জাতিৰ নিজস্ব বিবাহ-নিয়ম, খাদ্য-নিয়ম, পেছা, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু আচৰণবিধি থাকে। এই পৃথকীকৰণে জাতিসমূহৰ মাজত সামাজিক দূৰত্ব বজাই ৰাখে।
বিন্যাসৰ ধাৰণাই জাতিসমূহক উচ্চ-নীচ ক্ৰমত সজোৱা বুজায়। কিছুমান জাতিক পবিত্ৰ আৰু উচ্চ, আন কিছুমানক অপবিত্ৰ বা নিম্ন বুলি গণ্য কৰা হৈছিল। এই বিন্যাসে সামাজিক মৰ্যাদা, পেছা, অধিকাৰ আৰু সম্পদৰ সুযোগ অসমভাৱে বিতৰণ কৰিছিল। জাতি পদ্ধতি সেয়ে কেৱল বিভিন্ন গোটৰ বিভাজন নহয়; ই অসম ক্ষমতা আৰু সামাজিক বৈষম্যৰ এক স্তৰীকৃত গঠন।
২। জাতি পদ্ধতিয়ে আৰোপ কৰা কেইটামান বিধি কি কি?
উত্তৰঃ জাতি পদ্ধতিয়ে জন্ম, বিবাহ, খাদ্য, পেছা আৰু সামাজিক সম্পৰ্ক সম্পৰ্কে কঠোৰ বিধি আৰোপ কৰিছিল। এজন ব্যক্তিৰ জাতি জন্মৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হৈছিল আৰু ইচ্ছামতে জাতি সলনি কৰিব পৰা নাছিল। নিজৰ জাতিৰ ভিতৰত বিবাহ কৰাটো বাধ্যতামূলক আছিল। কাক লগত বহি আহাৰ গ্ৰহণ কৰিব, কি খাদ্য গ্ৰহণ কৰিব আৰু কোন জাতিৰ পৰা খাদ্য গ্ৰহণ কৰিব পাৰিব—এইবোৰৰ ওপৰত নিয়ম আছিল। বহু ক্ষেত্ৰত পেছাও জাতিৰ সৈতে জড়িত আছিল। উচ্চ-নীচ বিন্যাসৰ ফলত কিছুমান জাতিয়ে বিশেষ অধিকাৰ লাভ কৰিছিল আৰু নিম্ন জাতিয়ে বৈষম্য, বৰ্জন আৰু অস্পৃশ্যতাৰ সন্মুখীন হৈছিল।
৩। ঔপনিৱেশিকতাবাদে জাতি পদ্ধতিলৈ কি কি পৰিৱৰ্তন আনিছে?
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনে লোকপিয়ল, ভূমি-ৰেকৰ্ড, আইনী শ্ৰেণীবিভাজন আৰু প্ৰশাসনিক নথিৰ জৰিয়তে জাতিসমূহক নিৰ্দিষ্ট শ্ৰেণী হিচাপে নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত বহু স্থানীয় আৰু নমনীয় পৰিচয় অধিক স্থিৰ আৰু চৰকাৰী ৰূপ লাভ কৰিলে। একে সময়তে আধুনিক শিক্ষা, নগৰায়ণ, ৰে’ল, বজাৰ, উদ্যোগ আৰু নতুন পেছাৰ বিস্তাৰে পৰম্পৰাগত জাতি-পেছাৰ সম্পৰ্ক শিথিল কৰিলে। ঔপনিৱেশিক আইন আৰু মিছনেৰী শিক্ষা, নিম্ন জাতিৰ সংগঠন, সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ দাবীয়ে জাতিগত বৈষম্যক প্ৰশ্নৰ সন্মুখীন কৰালে। সেয়ে ঔপনিৱেশিকতাবাদে জাতি ব্যৱস্থা দুয়োফালে—শ্ৰেণীবদ্ধ আৰু শক্তিশালী কৰাৰ লগতে পৰিৱৰ্তনৰ সুযোগ সৃষ্টি—প্ৰভাৱিত কৰিছিল।
৪। তুলনামূলকভাৱে নগৰীয়া উচ্চ জাতিৰ ক্ষেত্ৰত জাতি অস্পৃশ্য হৈ পৰা কথাষাৰে কি বুজাইছে?
উত্তৰঃ নগৰীয়া উচ্চ জাতিৰ বহু লোকৰ শিক্ষা, চাকৰি, উদ্যোগ, নগৰীয় জীৱন আৰু পেছাগত গতিশীলতাৰ ফলত পৰম্পৰাগত জাতি-নিয়মৰ কিছুমান দিশ শিথিল হৈছে। নগৰত একেলগে কাম কৰা, ৰাজহুৱা পৰিবহণ ব্যৱহাৰ কৰা, বিদ্যালয় আৰু কাৰ্যালয়ত মিশ্ৰ সম্পৰ্ক গঢ়া আৰু নতুন পেছাত প্ৰৱেশ কৰাৰ বাবে খাদ্য আৰু সামাজিক দূৰত্বৰ নিয়ম আগৰ দৰে কঠোৰ নাথাকে। ইয়াৰ অৰ্থ জাতি সম্পূৰ্ণৰূপে বিলুপ্ত হোৱা নহয়। বিবাহ, সামাজিক নেটৱৰ্ক, ৰাজনীতি আৰু সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত জাতিগত পৰিচয় এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ। ‘অস্পষ্ট’ বা ‘অদৃশ্য’ হৈ পৰা মানে জাতিৰ প্ৰভাৱৰ ৰূপ সলনি হৈছে, সম্পূৰ্ণ শেষ হোৱা নহয়।
৫। ভাৰতত জনজাতিক কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভক্ত কৰা হৈছে?
উত্তৰঃ ভাৰতত জনজাতিসকলক ভৌগোলিক অঞ্চল, ভাষা, সংস্কৃতি, জীৱিকা, সামাজিক সংগঠন আৰু প্ৰশাসনিক স্বীকৃতিৰ ভিত্তিত শ্ৰেণীবিভক্ত কৰা হয়। উত্তৰ-পূৰ্বাঞ্চল, মধ্য ভাৰত, পশ্চিম ভাৰত আৰু দক্ষিণ ভাৰতত থকা জনজাতিসমূহৰ ইতিহাস আৰু সামাজিক গঠন পৃথক। বহু জনজাতিৰ নিজস্ব ভাষা, ভূমি, বন, ধৰ্মীয় আচাৰ, আত্মীয়তা আৰু পৰম্পৰাগত শাসনব্যৱস্থা আছে। ভাৰতীয় সংবিধানে কিছুমান জনগোষ্ঠীক অনুসূচিত জনজাতি হিচাপে স্বীকৃতি দিছে, যাতে শিক্ষা, চাকৰি, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ক্ষেত্ৰত বিশেষ সুৰক্ষা প্ৰদান কৰিব পৰা যায়।
৬। “জনজাতি হৈছে সভ্যতাই স্পৰ্শ নকৰা অকলশৰীয়া জীৱন যাপন কৰা আদিম সম্প্ৰদায়”—এই দৃষ্টিভংগীৰ বিপক্ষে তুমি কি প্ৰমাণ দেখুৱাবা?
উত্তৰঃ জনজাতিক সভ্যতাৰ পৰা সম্পূৰ্ণ বিচ্ছিন্ন আৰু আদিম বুলি কোৱা দৃষ্টিভংগী একপক্ষীয়। জনজাতিসকলে কৃষি, বনজ সম্পদ, পশুপালন, হস্তশিল্প আৰু স্থানীয় বাণিজ্যৰ জৰিয়তে বৃহৎ সমাজৰ সৈতে সম্পৰ্ক ৰাখিছে। বহু জনজাতি বজাৰ, শিক্ষা, চাকৰি, ৰাজনীতি আৰু আধুনিক প্ৰশাসনৰ সৈতে সংযুক্ত। তেওঁলোকৰ নিজস্ব ভাষা, জ্ঞান, চিকিৎসা-পদ্ধতি, পৰিৱেশ-সংৰক্ষণৰ পদ্ধতি আৰু সামাজিক সংগঠন আছে। জনজাতীয় সমাজ স্থিৰ বা পৰিৱৰ্তনহীন নহয়; ভূমি হৰণ, বন আইন, খনিজ সম্পদ, প্ৰব্ৰজন আৰু উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ ফলত তেওঁলোকৰ জীৱন সলনি হৈছে। সেয়ে জনজাতিসকলক ‘সভ্যতাই স্পৰ্শ নকৰা’ বুলি কোৱা তেওঁলোকৰ সক্ৰিয় ইতিহাস আৰু আধুনিক সম্পৰ্কক অস্বীকাৰ কৰে।
৭। বৰ্তমান জনজাতীয় পৰিচয়ৰ দাবীৰ আঁৰত থকা কাৰকবোৰ কি কি?
উত্তৰঃ বৰ্তমান জনজাতীয় পৰিচয়ৰ দাবীৰ আঁৰত ভূমি আৰু বন অধিকাৰ, প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ, সাংস্কৃতিক স্বায়ত্তশাসন, নিজস্ব ভাষা আৰু পৰম্পৰা সংৰক্ষণ, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্ব, শিক্ষা-চাকৰিৰ সুযোগ আৰু উন্নয়নৰ ন্যায়সংগত অংশৰ দাবী থাকে। বহু জনজাতীয় অঞ্চলত বাঁধ, খনি, উদ্যোগ আৰু বননীতিৰ ফলত ভূমি হেৰুওৱা আৰু স্থানচ্যুতি ঘটিছে। ইয়াৰ উপৰি প্ৰশাসনিক অবহেলা, দৰিদ্ৰতা আৰু বৈষম্যই পৰিচয়ভিত্তিক আন্দোলন শক্তিশালী কৰিছে। সেয়ে জনজাতীয় পৰিচয়ৰ দাবী কেৱল সাংস্কৃতিক গৌৰৱৰ বিষয় নহয়; ই অধিকাৰ, সম্পদ, মৰ্যাদা আৰু আত্মনিয়ন্ত্ৰণৰ দাবীও।
৮। পৰিয়ালৰ বিভিন্ন আকৃতিসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ সদস্য সংখ্যা আৰু প্ৰজন্মৰ ভিত্তিত একক আৰু বৰ্ধিত পৰিয়াল; বাসস্থানৰ ভিত্তিত পিতৃস্থানীয় আৰু মাতৃস্থানীয় পৰিয়াল; বংশানুক্ৰমৰ ভিত্তিত পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃবংশীয় পৰিয়াল; আৰু কৰ্তৃত্বৰ ভিত্তিত পিতৃপ্ৰধান আৰু মাতৃপ্ৰধান পৰিয়াল দেখা যায়। একক পৰিয়ালত এহাল দম্পতী আৰু সন্তান থাকে। বৰ্ধিত পৰিয়ালত একাধিক দম্পতী আৰু একাধিক প্ৰজন্ম একেলগে থাকে। এই আকৃতিসমূহ সমাজ, সংস্কৃতি, সম্পত্তি, জীৱিকা আৰু আত্মীয়তা-নিয়ম অনুসৰি পৃথক হয়।
৯। সামাজিক সংৰচনাৰ পৰিৱৰ্তনে কি ধৰণেৰে পৰিয়ালৰ সংৰচনাৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে?
উত্তৰঃ নগৰায়ণ, উদ্যোগায়ণ, শিক্ষা, কৰ্মসংস্থান, প্ৰব্ৰজন, মহিলা চাকৰি, ব্যক্তিবাদ, বাসস্থানৰ ব্যয় আৰু আইনী পৰিৱৰ্তনে পৰিয়ালৰ সংৰচনাত প্ৰভাৱ পেলায়। গাঁওৰ কৃষিভিত্তিক যৌথ পৰিয়াল নগৰলৈ প্ৰব্ৰজন বা চাকৰিৰ বাবে সৰু একক পৰিয়ালত পৰিণত হ’ব পাৰে। মহিলাৰ শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থানে সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ, সম্পত্তি আৰু লিংগভূমিকাত পৰিৱৰ্তন আনে। আধুনিকীকৰণে পৰিয়ালৰ আকাৰ সৰু কৰিলেও আত্মীয়তা, অৰ্থনৈতিক সহায় আৰু যত্নৰ সম্পৰ্ক সম্পূৰ্ণ শেষ নকৰে। সেয়ে সামাজিক সংৰচনাৰ পৰিৱৰ্তনে পৰিয়ালৰ সদস্যসংখ্যা, বাসস্থান, কৰ্তৃত্ব, পেছা আৰু ভূমিকা সলাই দিয়ে।
১০। মাতৃবংশীয় আৰু মাতৃপ্ৰধানৰ মাজত পাৰ্থক্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মাতৃবংশীয় ব্যৱস্থাত বংশ, পৰিয়ালৰ পৰিচয় বা সম্পত্তিৰ উত্তৰাধিকাৰ মাতৃৰ ফালেদি চলি থাকে। কিন্তু ইয়াৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে পৰিয়ালৰ সকলো কৰ্তৃত্ব মহিলাৰ হাতত থাকে। মাতৃপ্ৰধান ব্যৱস্থাত পৰিয়ালৰ মুখ্য সিদ্ধান্ত, কৰ্তৃত্ব আৰু নেতৃত্ব মহিলাৰ হাতত থাকে। কোনো সমাজ মাতৃবংশীয় হ’ব পাৰে কিন্তু মাতৃপ্ৰধান নহ’বও পাৰে। খাচী সমাজত মাতৃবংশীয় উত্তৰাধিকাৰৰ প্ৰথা দেখা যায়, কিন্তু বাস্তৱ সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতাৰ বহু অংশ পুৰুষৰ হাততো থাকিব পাৰে। সেয়ে বংশানুক্ৰম আৰু কৰ্তৃত্ব—এই দুটা পৃথক ধাৰণা।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জাতি ব্যৱস্থাৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (২০১৬)
উত্তৰঃ জাতি জন্মৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয় আৰু জাতিৰ ভিতৰত বিবাহ কৰাৰ নিয়ম জাতি ব্যৱস্থাৰ দুটা বৈশিষ্ট্য।
২। বৰ্ণ আৰু জাতিৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (২০১৭)
উত্তৰঃ বৰ্ণ হৈছে বৃহৎ আৰু সৰ্বভাৰতীয় শ্ৰেণীবিভাজন; জাতি হৈছে স্থানীয়, জন্মভিত্তিক, অন্তৰ্বিবাহী আৰু বহু উপ-জাতিৰে গঠিত জটিল ব্যৱস্থা।
৩। জাতি ব্যৱস্থাত অন্তৰ্বিবাহৰ অৰ্থ কি? (২০১৮)
উত্তৰঃ নিজৰ জাতি বা উপ-জাতিৰ ভিতৰতহে বিবাহ কৰা নিয়মক অন্তৰ্বিবাহ বোলে।
৪। ঔপনিৱেশিক শাসনে জাতি ব্যৱস্থাত কেনে প্ৰভাৱ পেলাইছিল? (২০১৯)
উত্তৰঃ লোকপিয়ল আৰু প্ৰশাসনিক নথিৰ জৰিয়তে জাতিসমূহক চৰকাৰীভাৱে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰা হৈছিল; একে সময়তে শিক্ষা, নগৰায়ণ, বজাৰ আৰু নতুন পেছাই জাতি-পেছাৰ পৰম্পৰাগত সম্পৰ্ক শিথিল কৰিছিল।
৫। জনজাতিক ‘আদিম’ বুলি কোৱা ধাৰণা কিয় অসম্পূৰ্ণ? (২০২০)
উত্তৰঃ জনজাতিসকল বৃহৎ সমাজ, বজাৰ, কৃষি, বনজ সম্পদ, শিক্ষা আৰু ৰাজনীতিৰ সৈতে জড়িত। তেওঁলোকৰ নিজস্ব জ্ঞান, সংস্কৃতি আৰু সংগঠন আছে; সেয়ে তেওঁলোকক সভ্যতাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন বুলি কোৱা ভুল।
৬। বৰ্তমান জনজাতীয় পৰিচয়ৰ দাবীৰ দুটা কাৰণ লিখা। (২০২১)
উত্তৰঃ ভূমি-বন অধিকাৰ আৰু সাংস্কৃতিক-ৰাজনৈতিক স্বায়ত্তশাসনৰ দাবী জনজাতীয় পৰিচয় আন্দোলনৰ দুটা মুখ্য কাৰণ।
৭। একক আৰু বৰ্ধিত পৰিয়ালৰ পাৰ্থক্য লিখা। (২০২২)
উত্তৰঃ একক পৰিয়ালত এহাল দম্পতী আৰু সন্তান থাকে; বৰ্ধিত পৰিয়ালত একাধিক দম্পতী আৰু একাধিক প্ৰজন্ম একেলগে বাস কৰে।
৮। পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃবংশীয় ব্যৱস্থা ব্যাখ্যা কৰা। (২০২৩)
উত্তৰঃ বংশ আৰু উত্তৰাধিকাৰ পিতৃৰ ফালেদি চলিলে পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃৰ ফালেদি চলিলে মাতৃবংশীয় ব্যৱস্থা বোলে।
৯। সামাজিক পৰিৱৰ্তনে পৰিয়ালত কেনে প্ৰভাৱ পেলায়? (২০২৪)
উত্তৰঃ নগৰায়ণ, শিক্ষা, চাকৰি, প্ৰব্ৰজন আৰু ব্যক্তিবাদে পৰিয়ালৰ আকাৰ, বাসস্থান, কৰ্তৃত্ব, লিংগভূমিকা আৰু সিদ্ধান্ত গ্ৰহণৰ পদ্ধতি সলাই দিয়ে। যৌথ পৰিয়ালৰ ঠাইত একক পৰিয়াল বৃদ্ধি পাব পাৰে, যদিও আত্মীয়তাৰ সহায় সম্পূৰ্ণ শেষ নহয়।
১০। সামাজিক সংস্থাসমূহৰ ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তন আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ সামাজিক সংস্থা সময়ৰ সৈতে পৰিৱৰ্তিত হয়, কিন্তু সমাজৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ বাবে ধাৰাবাহিকতাও বজাই ৰাখে। জাতি ব্যৱস্থাৰ কঠোৰ জন্মভিত্তিক নিয়ম নগৰায়ণ, শিক্ষা, আইন আৰু নতুন পেছাৰ ফলত শিথিল হৈছে, কিন্তু জাতিগত পৰিচয় আৰু বিবাহৰ ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ প্ৰভাৱ আছে। জনজাতিসকলে আধুনিক শিক্ষা আৰু অৰ্থনীতিত অংশগ্ৰহণ কৰিলেও ভূমি, সংস্কৃতি আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ ৰক্ষাৰ বাবে পৰিচয়ৰ দাবী কৰে। পৰিয়ালৰ আকাৰ আৰু কৰ্তৃত্ব সলনি হ’লেও যত্ন, সামাজিকীকৰণ আৰু আবেগৰ ভূমিকা অব্যাহত আছে। সেয়ে সামাজিক সংস্থাত একেলগে ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তন দেখা যায়।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জাতি ব্যৱস্থাৰ গঠন আৰু বৈশিষ্ট্যসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতি হৈছে জন্মভিত্তিক আৰু স্থানীয় সামাজিক গোটৰ এক জটিল ব্যৱস্থা। ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে জন্মৰ দ্বাৰা সদস্যপদ, অন্তৰ্বিবাহ, খাদ্য আৰু সামাজিক সম্পৰ্কৰ বিধি, পেছাগত সংযোগ, উচ্চ-নীচ বিন্যাস আৰু খণ্ডিত সংগঠন। প্ৰতিটো জাতিৰ বহু উপ-জাতি আৰু উপ-উপজাতি থাকিব পাৰে। জাতি ব্যৱস্থাই সামাজিক মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ অসম বিতৰণ ঘটাইছিল। যদিও শিক্ষা, নগৰায়ণ, গণতন্ত্ৰ, আইন আৰু নতুন পেছাৰ ফলত বহু নিয়ম শিথিল হৈছে, জাতি এতিয়াও বিবাহ, ৰাজনীতি, সামাজিক নেটৱৰ্ক আৰু সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰভাৱশালী।
২। জাতি ব্যৱস্থা আৰু ঔপনিৱেশিকতাবাদৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ঔপনিৱেশিক শাসনে লোকপিয়ল, ভূমি-ৰেকৰ্ড আৰু প্ৰশাসনিক নথিৰ জৰিয়তে জাতি আৰু উপ-জাতিৰ নাম, স্থান আৰু মৰ্যাদা নথিভুক্ত কৰিছিল। ইয়াৰ ফলত পৰিচয়সমূহ কেতিয়াবা অধিক স্থিৰ আৰু কঠোৰ হৈ পৰিল। আনহাতে ঔপনিৱেশিক শিক্ষা, ৰে’ল, নগৰ, বজাৰ, উদ্যোগ আৰু আইনে জাতি-পেছাৰ সম্পৰ্ক শিথিল কৰিলে। সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন, নিম্ন জাতিৰ শিক্ষা আৰু ৰাজনৈতিক সংগঠনে জাতিগত বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে দাবী উত্থাপন কৰিলে। ঔপনিৱেশিক প্ৰশাসনে জাতি ব্যৱস্থাক একফালে শ্ৰেণীবদ্ধ কৰিলে, আনফালে আধুনিক সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ পথো মুকলি কৰিলে।
৩। জনজাতি সম্পৰ্কে পৰম্পৰাগত ধাৰণাৰ সমালোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনজাতিক সভ্যতাৰ পৰা বিচ্ছিন্ন, আদিম আৰু অকলশৰীয়া সমাজ বুলি বৰ্ণনা কৰাটো ঔপনিৱেশিক আৰু বিকাশবাদী ধাৰণাৰ ফল। বাস্তৱত জনজাতিসকলে কৃষি, বনজ সম্পদ, পশুপালন, বাণিজ্য, স্থানীয় বজাৰ আৰু আঞ্চলিক ৰাজনীতিৰ সৈতে বহুদিনৰ পৰা সম্পৰ্ক ৰাখিছে। তেওঁলোকৰ নিজস্ব ভাষা, সংস্কৃতি, সামাজিক নীতি, পৰিৱেশ-জ্ঞান আৰু শাসনব্যৱস্থা আছে। আধুনিক উন্নয়ন, ভূমি হৰণ আৰু বননীতিয়ে তেওঁলোকৰ জীৱন সলনি কৰিছে। সেয়ে জনজাতীয় সমাজক স্থিৰ বা পশ্চাৎপদ বুলি নেদেখি এক সক্ৰিয়, বৈচিত্ৰ্যময় আৰু অধিকাৰসম্পন্ন সামাজিক গোট হিচাপে বুজিব লাগে।
৪। জনজাতীয় পৰিচয় আন্দোলনৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনজাতীয় পৰিচয় আন্দোলনৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে ভূমি হৰণ, বন আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ ওপৰত অধিকাৰ হ্ৰাস, উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ বাবে স্থানচ্যুতি, সাংস্কৃতিক আৰু ভাষিক পৰিচয়ৰ সংকট, দৰিদ্ৰতা, শিক্ষাৰ পিছপৰা অৱস্থা, ৰাজনৈতিক প্ৰতিনিধিত্বৰ অভাৱ আৰু প্ৰশাসনিক বৈষম্য। জনজাতিসকলে নিজৰ ভূখণ্ড, সম্পদ, পৰম্পৰা, ভাষা আৰু আত্মশাসন ৰক্ষাৰ বাবে সংগঠিত হয়। সংবিধানিক সুৰক্ষা আৰু বিশেষ অধিকাৰ লাভ কৰাটোও এই দাবীৰ অংশ।
৫। পৰিয়ালৰ বিভিন্ন ৰূপ আৰু সামাজিক ভূমিকা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সদস্যসংখ্যাৰ ভিত্তিত একক আৰু বৰ্ধিত পৰিয়াল; বাসস্থানৰ ভিত্তিত পিতৃস্থানীয় আৰু মাতৃস্থানীয়; বংশৰ ভিত্তিত পিতৃবংশীয় আৰু মাতৃবংশীয়; আৰু কৰ্তৃত্বৰ ভিত্তিত পিতৃপ্ৰধান আৰু মাতৃপ্ৰধান পৰিয়াল দেখা যায়। পৰিয়ালে সন্তানৰ সামাজিকীকৰণ, আবেগিক সুৰক্ষা, অৰ্থনৈতিক সহযোগিতা, যত্ন, বংশধাৰা আৰু সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণৰ ভূমিকা পালন কৰে। পৰিয়ালৰ আকৃতি সমাজৰ জীৱিকা, সম্পত্তি, সংস্কৃতি আৰু বাসস্থানৰ সৈতে জড়িত।
৬। মাতৃবংশীয় আৰু মাতৃপ্ৰধানৰ পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ মাতৃবংশীয় ব্যৱস্থাত বংশ, পৰিচয় বা উত্তৰাধিকাৰ মাতৃৰ ফালেদি চলি থাকে। মাতৃপ্ৰধান ব্যৱস্থাত সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ আৰু পৰিয়ালৰ কৰ্তৃত্ব মহিলাৰ হাতত থাকে। মাতৃবংশীয়তা বংশানুক্ৰমৰ নিয়ম, মাতৃপ্ৰধানতা ক্ষমতা আৰু নেতৃত্বৰ নিয়ম। খাচী সমাজত মাতৃবংশীয় বৈশিষ্ট্য আছে—সন্তান মাতৃৰ বংশৰ সৈতে জড়িত আৰু কনিষ্ঠ কন্যাই সম্পত্তি লাভ কৰিব পাৰে। কিন্তু সামাজিক, ৰাজনৈতিক বা বাহ্যিক ক্ষেত্ৰত পুৰুষৰ ক্ষমতা থাকিব পাৰে; সেয়ে মাতৃবংশীয় মানেই মাতৃপ্ৰধান নহয়।
৭। আধুনিকীকৰণ আৰু পশ্চিমীয়াকৰণে পৰিয়ালত কেনে পৰিৱৰ্তন আনে?
উত্তৰঃ আধুনিকীকৰণে শিক্ষা, বিজ্ঞান, নগৰায়ণ, উদ্যোগ, ব্যক্তিবাদ আৰু পেছাগত গতিশীলতা বৃদ্ধি কৰে। পশ্চিমীয়াকৰণে ব্যক্তিগত পছন্দ, যৌথ সিদ্ধান্ত, নতুন বিবাহ-মূল্যবোধ আৰু লিংগভূমিকাত প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। চাকৰি আৰু নগৰীয় বাসস্থানে যৌথ পৰিয়ালৰ পৰা একক পৰিয়াললৈ স্থানান্তৰ ঘটায়। মহিলাৰ শিক্ষা আৰু কৰ্মসংস্থানে পিতৃতান্ত্ৰিক কৰ্তৃত্বক প্ৰশ্ন কৰে। তথাপিও আত্মীয়তা, সহায়তা, বিবাহ আৰু যত্নৰ সম্পৰ্ক পৰিয়ালৰ গুৰুত্ব বজাই ৰাখে।
৮। সামাজিক সংস্থাসমূহত ধাৰাবাহিকতা আৰু পৰিৱৰ্তনৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক সংস্থা একেবাৰে স্থিৰ নহয়; নতুন অৰ্থনীতি, আইন, শিক্ষা, প্ৰযুক্তি আৰু ৰাজনীতিৰ ফলত ইয়াৰ ৰূপ সলনি হয়। জাতি ব্যৱস্থাৰ বহু কঠোৰ নিয়ম শিথিল হ’লেও জাতিগত পৰিচয় থাকি গৈছে। জনজাতীয় সমাজ আধুনিক শিক্ষা আৰু বজাৰৰ সৈতে জড়িত হ’লেও ভূমি, সংস্কৃতি আৰু স্বায়ত্তশাসনৰ দাবী অব্যাহত আছে। পৰিয়াল সৰু বা নগৰীয় হ’লেও সামাজিকীকৰণ, যত্ন আৰু আবেগৰ মৌলিক ভূমিকা বজাই ৰাখে। এইদৰে সংস্থাৰ বাহ্যিক ৰূপ সলনি হয়, কিন্তু সমাজৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণৰ ধাৰাবাহিকতা থাকে।
৯। জাতি ব্যৱস্থাৰ বৈষম্য দূৰ কৰাৰ উপায়সমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জাতিগত বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ সংবিধানিক সমতা, অস্পৃশ্যতা নিষেধ, সংৰক্ষণ, শিক্ষাৰ সুযোগ, ভূমি আৰু কৰ্মসংস্থানৰ ন্যায়, সামাজিক সংস্কাৰ, আন্তঃজাতি বিবাহৰ উৎসাহ, আইনৰ কঠোৰ প্ৰয়োগ আৰু সচেতনতা প্ৰয়োজন। নিম্ন জাতি আৰু দলিতসকলৰ সংগঠন আৰু নেতৃত্বক সন্মান কৰিব লাগে। কেৱল আইন থাকিলেই নহয়; বিদ্যালয়, পৰিয়াল, ধৰ্মীয় প্ৰতিষ্ঠান, সংবাদ মাধ্যম আৰু কৰ্মক্ষেত্ৰত সমতা আৰু মৰ্যাদাৰ সংস্কৃতি গঢ়িব লাগিব।
১০। অধ্যায়টোৰ মূল শিক্ষা সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ জাতি, জনজাতি আৰু পৰিয়াল ভাৰতীয় সমাজৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক সংস্থা। জাতি জন্মভিত্তিক আৰু স্তৰীকৃত আছিল যদিও আইন, শিক্ষা, নগৰায়ণ আৰু গণতন্ত্ৰৰ ফলত পৰিৱৰ্তিত হৈছে। জনজাতিক বিচ্ছিন্ন আদিম গোট বুলি নেদেখি অধিকাৰ, সংস্কৃতি আৰু সম্পদৰ দাবী থকা সক্ৰিয় জনগোষ্ঠী হিচাপে বুজিব লাগে। পৰিয়ালৰ আকৃতি, বাসস্থান, বংশ আৰু কৰ্তৃত্বৰ ৰূপ বিভিন্ন। আধুনিকীকৰণে ৰূপ সলালেও সামাজিক সংস্থাসমূহে ব্যক্তি আৰু সমাজৰ মৌলিক প্ৰয়োজন পূৰণ কৰি থাকে।