AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
প্ৰথম খণ্ড: আগমন আৰু ইয়াৰ প্ৰকাৰ (Induction and Its Kinds)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
আগমন (Induction): যি অনুমানত বিশেষ বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি আৰু প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি তথা কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ সহায়ত এটা সাৰ্বজনীন বা সামান্য সংশ্লেষক বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তাক আগমন বোলে।
আগমন আৰু নিগমনৰ পাৰ্থক্য: নিগমনত সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা হয়, কিন্তু আগমনত বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ যোৱা হয়। নিগমন কেৱল আকাৰগত সত্যতাৰ লগত জড়িত, কিন্তু আগমন আকাৰগত আৰু বস্তুগত উভয় সত্যতাৰ লগত জড়িত।
আগমনৰ সমস্যা (Problem of Induction): সীমিত সংখ্যক বিশেষ দৃষ্টান্তৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কেনেকৈ অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো দৃষ্টান্ত সামৰি এটা সাৰ্বজনীন সিদ্ধান্ত প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰি, সেয়াই আগমনৰ সমস্যা। প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ সহায়ত এই সমস্যা সমাধান কৰা হয়।
আগমনাত্মক জাঁপ (Inductive Leap): আগমন অনুমানত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ, বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ যি উৰ্ধ্বমুখী গতি বা জাঁপ মৰা হয়, তাক আগমনাত্মক জাঁপ বোলে। ই প্ৰকৃত আগমনৰ মূল লক্ষণ।
আগমনৰ প্ৰকাৰ (মিলৰ মতে):
১. প্ৰকৃত আগমন (Induction Proper): য’ত আগমনাত্মক জাঁপ থাকে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ: বৈজ্ঞানিক আগমন, অবৈজ্ঞানিক আগমন, আৰু সাদৃশ্যানুমান।
২. তথাকথিত আগমন (Induction Improperly so-called): য’ত আগমনাত্মক জাঁপ নাথাকে। ই তিনি প্ৰকাৰৰ: পূৰ্ণ আগমন, যুক্তিসাদৃশ্যানুমান, আৰু ঘটনা সংযোজন।
বৈজ্ঞানিক আগমন (Scientific Induction): প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যবেক্ষণৰ দ্বাৰা এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
অবৈজ্ঞানিক আগমন (Unscientific Induction): কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কোনো চেষ্টা নকৰাকৈ কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
সাদৃশ্যানুমান (Analogy): দুটা বস্তুৰ মাজত থকা কিছুমান গুণৰ সাদৃশ্য লক্ষ্য কৰি, তাৰ ভিত্তিত এটা বস্তুত থকা আন কোনো গুণ দ্বিতীয় বস্তুটোতো আছে বুলি কৰা অনুমান। ইয়াৰ সিদ্ধান্তও সম্ভাৱনামূলক।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Textbook Solutions)
১। সংজ্ঞা দিয়া:
(ক) বৈজ্ঞানিক আগমন: যি আগমনত কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বিশেষ বিশেষ দৃষ্টান্ত কেইটামান পৰ্যবেক্ষণ কৰি, প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি সেই শ্ৰেণীৰ সকলো বস্তু বা ঘটনা সম্পৰ্কে এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তাক বৈজ্ঞানিক আগমন বোলে।
(খ) অবৈজ্ঞানিক আগমন: যি আগমনত কোনো বস্তু বা ঘটনাৰ বিশেষ বিশেষ বহুতো দৃষ্টান্ত পৰ্যবেক্ষণ কৰি কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰতিষ্ঠা কৰাৰ কোনো চেষ্টা নকৰাকৈ কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তাক অবৈজ্ঞানিক আগমন বোলে।
(গ) সাদৃশ্যানুমান: দুটা বস্তুৰ মাজত কিছুমান গুণ বা লক্ষণৰ সাদৃশ্য লক্ষ্য কৰি সেই সাদৃশ্যৰ ভিত্তিত এটা বস্তুত থকা আন কোনো গুণ বা লক্ষণ দ্বিতীয় বস্তুটোতো থকা বুলি যি অনুমান কৰা হয়, তাক সাদৃশ্যানুমান বোলে।
(ঘ) আগমনাত্মক জাঁপ: আগমন অনুমানত বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ, জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ যোৱা চিন্তাৰ যি উৰ্ধ্বমুখী গতি, তাকেই আগমনাত্মক জাঁপ বোলে।
(ঙ) প্ৰকৃত আগমন: যি আগমনত আগমনৰ মূল লক্ষণ “আগমনাত্মক জাঁপ” থাকে, অৰ্থাৎ জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ যোৱা হয়, তাক প্ৰকৃত আগমন বোলে।
(চ) তথাকথিত আগমন: যি আগমনত আগমনৰ মূল লক্ষণ “আগমনাত্মক জাঁপ” নাথাকে, তাক তথাকথিত আগমন বা আগমনোভ্যাস বোলে।
(ছ) যথাৰ্থ বচন: যি বচনত বিধেয় পদে উদ্দেশ্য পদ সম্পৰ্কে নতুন তথ্য বা জ্ঞানৰ সন্ধান দিয়ে (অৰ্থাৎ কেৱল অৰ্থ বিশ্লেষণ নকৰে), তাক যথাৰ্থ বা সংশ্লেষক বচন বোলে। (যেনে: সকলো মানুহ হয় মৰণশীল)।
(জ) সু-সাদৃশ্যানুমান: যি সাদৃশ্যানুমানত দুটা বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যবোৰ মৌলিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ গুণৰ সাদৃশ্য, তাক সু-সাদৃশ্যানুমান বোলে।
(ঝ) দুঃসাদৃশ্যানুমান: যি সাদৃশ্যানুমানত দুটা বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যবোৰ মৌলিক নহয়, বৰঞ্চ গৌণ বা আকস্মিক গুণৰহে সাদৃশ্য, তাক দুঃসাদৃশ্যানুমান বোলে।
২। উদাহৰণ দিয়া:
- (ক) বৈজ্ঞানিক আগমন: ৰাম হয় মৰণশীল, হৰি হয় মৰণশীল, যদু হয় মৰণশীল; গতিকে সকলো মানুহ হয় মৰণশীল।
- (খ) অবৈজ্ঞানিক আগমন: আজিলৈকে মই যিমান কাউৰী দেখিছোঁ সকলোবোৰ ক’লা; গতিকে সকলো কাউৰী হয় ক’লা।
- (গ) শাব্দিক বচন: সকলো মানুহ হয় বুদ্ধিবৃত্তি সম্পন্ন জীৱ।
- (ঘ) সু-সাদৃশ্যানুমান: পৃথিৱী আৰু মংগল গ্ৰহৰ মাজত বায়ুমণ্ডল, মাটি, পানী আদিৰ সাদৃশ্য আছে। পৃথিৱীত জীৱ আছে; গতিকে মংগল গ্ৰহতো জীৱ আছে।
৩। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) নিগমন আৰু আগমন: নিগমনত সামান্যৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা হয়, কিন্তু আগমনত বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ যোৱা হয়। নিগমন কেৱল আকাৰগত সত্যতাৰ লগত জড়িত, কিন্তু আগমন আকাৰগত আৰু বস্তুগত উভয় সত্যতাৰ লগত জড়িত।
(খ) বৈজ্ঞানিক আৰু অবৈজ্ঞানিক আগমন: বৈজ্ঞানিক আগমন কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত, সেয়ে ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত। অবৈজ্ঞানিক আগমন কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত (কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয়), সেয়ে ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
(গ) সাদৃশ্যানুমান আৰু বৈজ্ঞানিক আগমন: সাদৃশ্যানুমানত বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা হয় আৰু ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক। বৈজ্ঞানিক আগমনত বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ যোৱা হয় আৰু ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
(ঘ) সাদৃশ্যানুমান আৰু অবৈজ্ঞানিক আগমন: সাদৃশ্যানুমান দুটা বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ই বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ যায়। অবৈজ্ঞানিক আগমন অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আৰু ই বিশেষৰ পৰা সামান্যলৈ যায়।
(ঙ) প্ৰকৃত আগমন আৰু তথাকথিত আগমন: প্ৰকৃত আগমনত ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ (জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়া) থাকে। তথাকথিত আগমনত এই জাঁপ নাথাকে।
(চ) সু-সাদৃশ্যানুমান আৰু দুঃসাদৃশ্যানুমান: সু-সাদৃশ্যানুমান মৌলিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত (যেনে: পৃথিৱী আৰু মংগল গ্ৰহ)। দুঃসাদৃশ্যানুমান গৌণ আৰু আকস্মিক সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত (যেনে: মানুহ আৰু উদ্ভিদৰ মাজত জন্ম-মৃত্যুৰ সাদৃশ্য চাই উদ্ভিদৰো বুদ্ধি আছে বুলি ভবা)।
৪। চমুটোকা লিখা:
(ক) প্ৰকৃত আগমন: যি আগমনত আগমনৰ মূল লক্ষণ ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ থাকে, তাক প্ৰকৃত আগমন বোলে। জে. এছ. মিলৰ মতে ই তিনি প্ৰকাৰৰ: বৈজ্ঞানিক, অবৈজ্ঞানিক আৰু সাদৃশ্যানুমান। ইয়াত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ যোৱা হয়।
(খ) আগমনাত্মক জাঁপ: আগমন অনুমানত বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাৰ্বজনীন সিদ্ধান্তলৈ, অৰ্থাৎ জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ যি জাঁপ মৰা হয়, তাক আগমনাত্মক জাঁপ বোলে। ইয়াৰ বাবেই আগমনৰ সিদ্ধান্তত এক বিপদাশংকা বা অনিশ্চয়তা থাকে, যাক ‘আগমন সংকট’ বুলিও কোৱা হয়।
(গ) তথাকথিত আগমন: যিবোৰ অনুমান দেখাত আগমনৰ দৰে লাগিলেও প্ৰকৃততে য’ত ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ নাথাকে, তাক তথাকথিত আগমন বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো নতুন সাৰ্বজনীন সত্য আৱিষ্কাৰ কৰা নহয়। ই তিনি প্ৰকাৰৰ: পূৰ্ণ আগমন, যুক্তিসাদৃশ্যানুমান, আৰু ঘটনা সংযোজন।
(ঘ) আগমনৰ প্ৰয়োজনীয়তা: তৰ্কবিজ্ঞানৰ আদৰ্শ হৈছে সত্যতা লাভ কৰা। নিগমনে কেৱল আকাৰগত সত্যতাহে দিব পাৰে। বস্তুগত সত্যতা লাভ কৰিবলৈ আমাক বাস্তৱ জগতৰ পৰ্যবেক্ষণৰ প্ৰয়োজন। আগমনে বাস্তৱ পৰ্যবেক্ষণৰ জৰিয়তে নিগমনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সাৰ্বজনীন আশ্ৰয়বচনসমূহ যোগান ধৰে। সেয়েহে আগমন অতি প্ৰয়োজনীয়।
৫। সংক্ষিপ্ত উত্তৰ দিয়া:
(ক) আগমন কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
মিলৰ মতে আগমন প্ৰধানকৈ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) প্ৰকৃত আগমন আৰু (২) তথাকথিত আগমন।
(খ) আগমনৰ মূল লক্ষণ কি?
আগমনৰ মূল লক্ষণ হ’ল ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ (Inductive Leap)।
(গ) সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য কিদৰে নিৰূপণ কৰিব পাৰি?
সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য নিৰ্ভৰ কৰে: (১) জ্ঞাত সাদৃশ্য থকা গুণৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্বৰ ওপৰত, (২) জ্ঞাত বৈসাদৃশ্য থকা গুণৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্বৰ ওপৰত, আৰু (৩) অজ্ঞাত গুণাৱলীৰ পৰিমাণৰ ওপৰত।
(ঘ) বৈজ্ঞানিক আগমনে কোন প্ৰকাৰৰ বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে?
যথাৰ্থ সামান্য বচন (Universal Synthetic Proposition)।
(ঙ) সকলো প্ৰকাৰৰ অনুমান মূলতঃ সাদৃশ্যভিত্তিক নে?
মিলৰ মতে সকলো অনুমান সাদৃশ্যভিত্তিক। কিন্তু আধুনিক তৰ্কবিজ্ঞানীসকলে এই মত গ্ৰহণ নকৰে, কাৰণ নিগমন আৰু বৈজ্ঞানিক আগমনৰ প্ৰক্ৰিয়া কেৱল সাদৃশ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়।
(চ) সাদৃশ্যানুমান কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
দুই প্ৰকাৰৰ: (১) সু-সাদৃশ্যানুমান আৰু (২) দুঃসাদৃশ্যানুমান।
(ছ) আগমন কেৱল আকাৰগত সত্যতাৰ লগত জড়িত নে?
নহয়, আগমন আকাৰগত আৰু বস্তুগত উভয় প্ৰকাৰৰ সত্যতাৰ লগত জড়িত।
(জ) আগমনে নিগমনৰ বাবে সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে কথাষাৰ সঁচানে?
হয়, কথাষাৰ সঁচা।
(ঝ) আগমনত জ্ঞাত বিষয়ৰপৰা অজ্ঞাত বিষয়লৈ যোৱা গতিটোক কি বোলে?
আগমনাত্মক জাঁপ (Inductive Leap)।
(ঞ) সাদৃশ্যানুমানৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক নে?
হয়, সাদৃশ্যানুমানৰ সিদ্ধান্ত সদায় সম্ভাৱনামূলক।
৬। উত্তৰ দিয়া (দীঘল প্ৰশ্ন):
(ক) বৈজ্ঞানিক আগমন কাক বোলে? (১ নং প্ৰশ্নৰ ‘ক’ চাওক)।
(খ) বৈজ্ঞানিক আগমনৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?
(১) ই সিদ্ধান্ত স্বৰূপে এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। (২) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (৩) ইয়াত ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ থাকে। (৪) ই প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। (৫) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত স্বভাৱৰ।
(গ) অবৈজ্ঞানিক আগমন কাক বোলে? অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ বৈশিষ্ট্যবোৰ কি কি?
(সংজ্ঞাৰ বাবে ১ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ চাওক)।
বৈশিষ্ট্য: (১) ই এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। (২) ই অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (৩) ইয়াত আগমনাত্মক জাঁপ থাকে। (৪) ইয়াত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰাৰ চেষ্টা কৰা নহয়। (৫) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
(ঘ) বৈজ্ঞানিক আৰু অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ সাদৃশ্য নিৰূপণ কৰা।
(১) দুয়োটা প্ৰকৃত আগমনৰ প্ৰকাৰ। (২) দুয়োটাতে আগমনাত্মক জাঁপ থাকে। (৩) দুয়োটাতে পৰ্যবেক্ষণৰ প্ৰয়োজন আছে। (৪) দুয়োটাই সিদ্ধান্ত হিচাপে এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
(ঙ) সাদৃশ্যানুমানৰ প্ৰকৃতি সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
সাদৃশ্যানুমান হ’ল দুটা বস্তুৰ মাজত থকা অসম্পূৰ্ণ সাদৃশ্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত অনুমান। ইয়াত বিশেষৰ পৰা বিশেষলৈ যোৱা হয়। ইয়াত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয় বাবে ইয়াৰ সিদ্ধান্ত সদায় সম্ভাৱনামূলক। ই প্ৰকৃত আগমনৰ এটা প্ৰকাৰ কাৰণ ইয়াতো আগমনাত্মক জাঁপ থাকে।
(চ) সাদৃশ্যানুমান কাক বোলে? ই কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? আলোচনা কৰা।
(সংজ্ঞাৰ বাবে ১ নং প্ৰশ্নৰ ‘গ’ চাওক)। ই দুই প্ৰকাৰৰ: সু-সাদৃশ্যানুমান (মৌলিক সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত) আৰু দুঃসাদৃশ্যানুমান (গৌণ সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত)।
(ছ) বৈজ্ঞানিক আগমনৰ মূল ভিত্তি কি কি?
বৈজ্ঞানিক আগমনৰ মূল ভিত্তি দুটা: (১) প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি (আকাৰগত ভিত্তি) আৰু (২) কাৰ্য-কাৰণ বিধি (আকাৰগত ভিত্তি)। লগতে পৰ্যবেক্ষণ (নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ) হ’ল ইয়াৰ বস্তুগত ভিত্তি।
(জ) তথাকথিত আগমন কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
তিনি প্ৰকাৰৰ: (১) পূৰ্ণ আগমন, (২) যুক্তিসাদৃশ্যানুমান, আৰু (৩) ঘটনা সংযোজন।
(ঝ) অবৈজ্ঞানিক আগমন কাক বোলে? অবৈজ্ঞানিক আগমনে কিদৰে বৈজ্ঞানিক আগমনৰ বাট মুকলি কৰি দিয়ে?
(সংজ্ঞাৰ বাবে ১ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ চাওক)। অবৈজ্ঞানিক আগমনত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয় যদিও, ই দুটা ঘটনাৰ মাজত থকা এক নিয়মীয়া সম্পৰ্কৰ প্ৰতি আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে। এই অবাধিত অভিজ্ঞতাই বিজ্ঞানীসকলক এটা প্ৰকল্প (hypothesis) গঠন কৰাত সহায় কৰে। পিছলৈ পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰমাণিত হ’লে ই বৈজ্ঞানিক আগমনলৈ উন্নীত হয়। সেয়েহে ই বৈজ্ঞানিক আগমনৰ বাট মুকলি কৰে।
(ঞ) সাদৃশ্যানুমান কিয় সম্ভাৱনামূলক?
সাদৃশ্যানুমানত দুটা বস্তুৰ মাজত থকা কেৱল বাহ্যিক বা দৃশ্যমান সাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। ইয়াত দুয়োটা বস্তুৰ মাজত কোনো বৈজ্ঞানিক কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰতিষ্ঠা কৰা নহয়। কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধৰ অবিহনে কোনো সিদ্ধান্ত নিশ্চিত হ’ব নোৱাৰে। সেয়েহে সাদৃশ্যানুমানৰ সিদ্ধান্ত সদায় সম্ভাৱনামূলক।
PART 3: বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. আগমনাত্মক জাঁপ কি? (AHSEC 2015, 2019)
উত্তৰ: আগমন অনুমানত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ, বা বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা সাৰ্বজনীন সিদ্ধান্তলৈ যোৱা চিন্তাৰ উৰ্ধ্বমুখী গতিটোক আগমনাত্মক জাঁপ বোলে।
২. অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ ভিত্তি কি? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ ভিত্তি হ’ল অবাধিত অভিজ্ঞতা (Uncontradicted experience)।
৩. সু-সাদৃশ্যানুমান আৰু দুঃসাদৃশ্যানুমানৰ মাজত এটা পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: সু-সাদৃশ্যানুমান দুটা বস্তুৰ মাজত থকা মৌলিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত, আনহাতে দুঃসাদৃশ্যানুমান গৌণ আৰু আকস্মিক সাদৃশ্যৰ ওপৰত আধাৰিত।
৪. বৈজ্ঞানিক আগমনে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰতিষ্ঠা কৰেনে? (AHSEC 2018)
উত্তৰ: হয়, বৈজ্ঞানিক আগমনে কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰতিষ্ঠা কৰে।
৫. বৈজ্ঞানিক আগমনৰ দুটা মূল ভিত্তিৰ নাম লিখা। (AHSEC 2023, 2025 Expected)
উত্তৰ: প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধি।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. বৈজ্ঞানিক আগমন কাক বোলে? ইয়াৰ মূল বৈশিষ্ট্যসমূহ লিখা। (AHSEC 2015, 2018, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি আগমনত প্ৰকৃতিৰ একৰূপতা বিধি আৰু কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰ্যবেক্ষণৰ দ্বাৰা এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা হয়, তাক বৈজ্ঞানিক আগমন বোলে।
বৈশিষ্ট্যসমূহ: (১) ই এটা যথাৰ্থ সামান্য বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰে। (২) ই বাস্তৱ পৰ্যবেক্ষণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। (৩) ইয়াত আগমনাত্মক জাঁপ থাকে। (৪) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত।
৭. বৈজ্ঞানিক আৰু অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা। (AHSEC 2016, 2019, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. ভিত্তি: বৈজ্ঞানিক আগমন কাৰ্য-কাৰণ বিধিৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত। অবৈজ্ঞানিক আগমন কেৱল অবাধিত অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত।
২. নিশ্চয়তা: বৈজ্ঞানিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত নিশ্চিত। অবৈজ্ঞানিক আগমনৰ সিদ্ধান্ত সম্ভাৱনামূলক।
৩. প্ৰক্ৰিয়া: বৈজ্ঞানিক আগমন এক জটিল প্ৰক্ৰিয়া য’ত পৰীক্ষণ আৰু বিশ্লেষণ থাকে। অবৈজ্ঞানিক আগমন এক সৰল প্ৰক্ৰিয়া য’ত কেৱল দৃষ্টান্ত গণনা কৰা হয়।
৮. সাদৃশ্যানুমান কি? এটা ভাল সাদৃশ্যানুমানৰ (সু-সাদৃশ্যানুমান) চৰ্তসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2017, 2020, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা অসম্পূৰ্ণ সাদৃশ্যৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৰা অনুমানক সাদৃশ্যানুমান বোলে।
সু-সাদৃশ্যানুমানৰ চৰ্তসমূহ:
১. জ্ঞাত সাদৃশ্য থকা গুণবোৰৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্ব বেছি হ’ব লাগিব।
২. জ্ঞাত বৈসাদৃশ্য (অমিল) থকা গুণবোৰৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্ব কম হ’ব লাগিব।
৩. অজ্ঞাত গুণাৱলীৰ পৰিমাণ যিমান পাৰি সিমান কম হ’ব লাগিব।
৯. “অবৈজ্ঞানিক আগমন বৈজ্ঞানিক আগমনৰ আৰম্ভণি।” – ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2018, 2021) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: অবৈজ্ঞানিক আগমনত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰা নহয় যদিও, ই দুটা ঘটনাৰ মাজত থকা এক নিয়মীয়া সম্পৰ্কৰ প্ৰতি আমাৰ দৃষ্টি আকৰ্ষণ কৰে (যেনে: সকলো কাউৰী ক’লা)। এই অবাধিত অভিজ্ঞতাই বিজ্ঞানীসকলৰ মনত এটা প্ৰকল্প (hypothesis) বা আনুমানিক ধাৰণাৰ জন্ম দিয়ে। বিজ্ঞানীসকলে তাৰ পিছত এই ধাৰণাটোক পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে বিশ্লেষণ কৰি কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ প্ৰমাণিত হ’লে ই বৈজ্ঞানিক আগমনলৈ পৰিণত হয়। সেয়েহে কোৱা হয় যে অবৈজ্ঞানিক আগমনেই বৈজ্ঞানিক আগমনৰ বাট মুকলি কৰে।
১০. নিগমন আৰু আগমনৰ মাজত সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2025 Expected) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিগমন আৰু আগমন পৰস্পৰ বিৰোধী নহয়, বৰঞ্চ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীল আৰু পৰিপূৰক।
১. নিগমনত সামান্য বচনৰ পৰা বিশেষ বচনলৈ যোৱা হয়। এই সামান্য বচনসমূহ (যেনে: “সকলো মানুহ মৰণশীল”) আগমনে বাস্তৱ জগতৰ পৰ্যবেক্ষণৰ জৰিয়তে প্ৰতিষ্ঠা কৰি নিগমনক যোগান ধৰে।
২. আনহাতে, আগমনে প্ৰতিষ্ঠা কৰা সামান্য বচনসমূহৰ সত্যতা প্ৰমাণ কৰিবলৈ কেতিয়াবা নিগমন প্ৰক্ৰিয়াৰ সহায় লোৱা হয়।
গতিকে, আগমন অবিহনে নিগমনৰ আশ্ৰয়বচন অসম্ভৱ, আৰু নিগমনৰ সহায় অবিহনে আগমনৰ সিদ্ধান্ত প্ৰয়োগ কৰা অসম্ভৱ।
PART 4: অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. যথাৰ্থ বা সংশ্লেষক বচন কাক বোলে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি বচনত বিধেয় পদে উদ্দেশ্য পদৰ অৰ্থ বিশ্লেষণ নকৰি উদ্দেশ্য পদ সম্পৰ্কে নতুন জ্ঞানৰ সন্ধান দিয়ে, তাক যথাৰ্থ বা সংশ্লেষক বচন বোলে (যেনে: সকলো মানুহ হয় মৰণশীল)।
২. অবৈজ্ঞানিক আগমনক কিয় ‘অপূৰ্ণ গণনাভিত্তিক আগমন’ বোলা হয়? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: কাৰণ এই আগমনত পৃথিৱীৰ সকলো দৃষ্টান্ত গণনা …কৰা সম্ভৱ নহয়। কেৱল আমাৰ চকুত পৰা বা অভিজ্ঞতালৈ অহা সীমিত সংখ্যক দৃষ্টান্ত গণনা কৰিয়েই সিদ্ধান্ত লোৱা হয় বাবে ইয়াক ‘অপূৰ্ণ গণনাভিত্তিক আগমন’ (Induction per simple enumeration) বোলা হয়।
৩. আগমনৰ সমস্যা কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: সীমিত সংখ্যক বিশেষ দৃষ্টান্তৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি কেনেকৈ অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো দৃষ্টান্ত সামৰি এটা সাৰ্বজনীন বা সামান্য সংশ্লেষক বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰিব পাৰি, সেয়াই হ’ল আগমনৰ মূল সমস্যা।
৪. আগমনাত্মক জাঁপক কিয় ‘আগমন সংকট’ (Inductive Hazard) বোলা হয়? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: আগমন অনুমানত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ যোৱা হয়। এইদৰে জাঁপ মাৰোঁতে সিদ্ধান্তটো ভুল হোৱাৰ এক বিপদাশংকা বা অনিশ্চয়তা থাকে। সেয়েহে এই জাঁপক ‘আগমন সংকট’ বুলিও কোৱা হয়।
৫. শাব্দিক বা বিশ্লেষক বচন কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি বচনত বিধেয় পদে কেৱল উদ্দেশ্য পদৰ অৰ্থ বিশ্লেষণ কৰে আৰু উদ্দেশ্য পদ সম্পৰ্কে কোনো নতুন জ্ঞান নিদিয়ে, তাক শাব্দিক বা বিশ্লেষক বচন বোলে (যেনে: সকলো মানুহ হয় বুদ্ধিবৃত্তি সম্পন্ন জীৱ)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. আগমনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কি? বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানৰ মূল আদৰ্শ হৈছে সত্যতা লাভ কৰা। নিগমন অনুমানে কেৱল আকাৰগত সত্যতাহে বিচাৰ কৰে, ইয়াৰ সিদ্ধান্তৰ বস্তুগত সত্যতা প্ৰমাণ কৰিব নোৱাৰে। নিগমনৰ আশ্ৰয়বচনসমূহ (যেনে: “সকলো মানুহ মৰণশীল”) বাস্তৱ জগতৰ পৰ্যবেক্ষণৰ জৰিয়তে আগমনেহে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। আগমন অবিহনে নিগমনৰ সাৰ্বজনীন বচন প্ৰতিষ্ঠা কৰা অসম্ভৱ। সেয়েহে বস্তুগত সত্যতা লাভ কৰিবলৈ আৰু নিগমনক ভিত্তি প্ৰদান কৰিবলৈ আগমনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম।
৭. তথাকথিত আগমন কি? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ কি কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ অনুমান দেখাত আগমনৰ দৰে লাগিলেও প্ৰকৃততে য’ত আগমনৰ মূল লক্ষণ ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ (জ্ঞাতৰ পৰা অজ্ঞাতলৈ যোৱা প্ৰক্ৰিয়া) নাথাকে, তাক তথাকথিত আগমন বা আগমনোভ্যাস বোলে। ইয়াৰ দ্বাৰা কোনো নতুন সাৰ্বজনীন সত্য আৱিষ্কাৰ কৰা নহয়।
ই তিনি প্ৰকাৰৰ:
(ক) পূৰ্ণ আগমন (Perfect Induction)
(খ) যুক্তিসাদৃশ্যানুমান (Induction by parity of reasoning)
(গ) ঘটনা সংযোজন (Colligation of facts)
৮. সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ চৰ্তসমূহ আলোচনা কৰা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য বা সম্ভাৱনাৰ মাত্ৰা তলৰ চৰ্তসমূহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে:
১. জ্ঞাত সাদৃশ্যৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্ব: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ পৰিমাণ যিমান বেছি হ’ব আৰু গুণবোৰ যিমান গুৰুত্বপূৰ্ণ (মৌলিক) হ’ব, সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য সিমান বেছি হ’ব।
২. জ্ঞাত বৈসাদৃশ্যৰ পৰিমাণ আৰু গুৰুত্ব: দুটা বস্তুৰ মাজত থকা অমিল বা বৈসাদৃশ্যৰ পৰিমাণ যিমান বেছি হ’ব, অনুমানটোৰ মূল্য সিমান কমি যাব।
৩. অজ্ঞাত গুণাৱলীৰ পৰিমাণ: দুয়োটা বস্তুৰ বিষয়ে আমাৰ অজ্ঞাত গুণৰ পৰিমাণ যিমান বেছি হ’ব, সাদৃশ্যানুমানৰ মূল্য সিমান কম হ’ব।
৯. প্ৰকৃত আগমন আৰু তথাকথিত আগমনৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. প্ৰকৃত আগমনত ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ থাকে, কিন্তু তথাকথিত আগমনত ‘আগমনাত্মক জাঁপ’ নাথাকে।
২. প্ৰকৃত আগমনত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা অজ্ঞাত সত্যলৈ যোৱা হয়। তথাকথিত আগমনত জ্ঞাত সত্যৰ পৰা জ্ঞাত সত্যলৈহে যোৱা হয়।
৩. প্ৰকৃত আগমনৰ জৰিয়তে নতুন জ্ঞান লাভ কৰা হয়। তথাকথিত আগমনৰ জৰিয়তে কোনো নতুন জ্ঞান লাভ কৰা নহয়।
৪. প্ৰকৃত আগমন তিনি প্ৰকাৰৰ (বৈজ্ঞানিক, অবৈজ্ঞানিক, সাদৃশ্যানুমান)। তথাকথিত আগমনো তিনি প্ৰকাৰৰ (পূৰ্ণ আগমন, যুক্তিসাদৃশ্যানুমান, ঘটনা সংযোজন)।
১০. “আগমনাত্মক জাঁপেই হ’ল প্ৰকৃত আগমনৰ মূল লক্ষণ” – কথাষাৰ বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: জে. এছ. মিল আৰু বেইনৰ মতে, আগমনাত্মক জাঁপেই হ’ল আগমনৰ প্ৰাণকেন্দ্ৰ। আমি পৰ্যবেক্ষণৰ জৰিয়তে কেৱল কেইটামান বিশেষ দৃষ্টান্তহে (যেনে: ৰামৰ মৃত্যু, হৰিৰ মৃত্যু) জানিব পাৰোঁ। কিন্তু আগমনত আমি এই বিশেষ দৃষ্টান্তৰ পৰা অতীত, বৰ্তমান আৰু ভৱিষ্যতৰ সকলো দৃষ্টান্তলৈ (সকলো মানুহৰ মৃত্যু) এটা জাঁপ মাৰোঁ। অৰ্থাৎ ‘কিছুমান’ৰ পৰা ‘সকলো’লৈ, আৰু ‘জ্ঞাত’ৰ পৰা ‘অজ্ঞাত’লৈ যোৱা এই উৰ্ধ্বমুখী চিন্তন প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হ’ল আগমনাত্মক জাঁপ। যি অনুমানত এই জাঁপ নাথাকে, সি কেতিয়াও প্ৰকৃত আগমন হ’ব নোৱাৰে।
খণ্ড ২, অধ্যায় ৩:
আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি
অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Summary Note)
আগমনৰ সিদ্ধান্তবোৰ বাস্তৱ জগতৰ তথ্যৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগে। এই বাস্তৱ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোকেই আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি বোলা হয়। পৰ্যবেক্ষণ (Observation in General) হৈছে আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি, আৰু ইয়াৰ দুটা মূল প্ৰকাৰ হ’ল নিৰীক্ষণ (Simple Observation) আৰু পৰীক্ষণ (Experiment)।
১. পৰ্যবেক্ষণ (Observation):
পৰ্যবেক্ষণ হৈছে কোনো এক নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য আগত ৰাখি কোনো বস্তু বা ঘটনাক মনোযোগেৰে আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে প্ৰত্যক্ষ কৰা কাৰ্য। ই কেৱল দেখা কাৰ্য নহয়, ই এক উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত আৰু নিৰ্বাচনমূলক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া।
বৈধ বা শুদ্ধ পৰ্যবেক্ষণৰ চৰ্তসমূহ:
- বৌদ্ধিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকজনৰ জ্ঞানৰ প্ৰতি আগ্ৰহ, মনোযোগ আৰু বিশ্লেষণাত্মক ক্ষমতা থাকিব লাগিব।
- দৈহিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকজনৰ ইন্দ্ৰিয়সমূহ (চকু, কাণ আদি) সুস্থ আৰু স্বাভাৱিক হ’ব লাগিব।
- নৈতিক চৰ্ত: পৰ্যবেক্ষকজন নিৰপেক্ষ, পক্ষপাতিত্বহীন আৰু কু-সংস্কাৰমুক্ত হ’ব লাগিব।
পৰ্যবেক্ষণৰ দোষ (Fallacies of Observation):
- (ক) অপৰ্যবেক্ষণ বা অনৱেক্ষণ দোষ (Fallacy of Non-observation): যেতিয়া কোনো প্ৰয়োজনীয় দৃষ্টান্ত বা পৰিস্থিতি পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ বাদ পৰে। যেনে, কেৱল কেইটামান সদৰ্থক দৃষ্টান্ত দেখি সিদ্ধান্ত লোৱা।
- (খ) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ (Fallacy of Mal-observation): যেতিয়া এটা বস্তুক আন এটা বস্তু বুলি ভুলকৈ প্ৰত্যক্ষ কৰা হয়। যেনে, কম পোহৰত ৰছীক সাপ বুলি ভবা।
২. নিৰীক্ষণ (Simple Observation):
প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত, কোনো ঘটনা যেনেকৈ ঘটে ঠিক তেনেকৈ তাক প্ৰত্যক্ষ কৰাকে নিৰীক্ষণ বোলে। ইয়াত ঘটনাটোৰ ওপৰত নিৰীক্ষকৰ কোনো নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে।
- সুবিধা: ইয়াৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। যিবোৰ ঘটনা (যেনে: ভূমিকম্প, গ্ৰহণ) পৰীক্ষণ কৰিব নোৱাৰি, সেইবোৰ কেৱল নিৰীক্ষণহে কৰিব পাৰি।
- অসুবিধা: ঘটনাৰ বাবে অপেক্ষা কৰিবলগীয়া হয়, পুনৰাবৃত্তি কৰিব নোৱাৰি আৰু অপ্ৰাসংগিক কথাবোৰ আঁতৰাব নোৱাৰি।
৩. পৰীক্ষণ (Experiment):
কৃত্ৰিম পৰিৱেশত, নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত কোনো ঘটনাক সৃষ্টি কৰি তাক প্ৰত্যক্ষ কৰাকে পৰীক্ষণ বোলে।
- সুবিধা: পৰীক্ষকে নিজৰ ইচ্ছামতে ঘটনাটো সৃষ্টি কৰিব পাৰে, পুনৰাবৃত্তি কৰিব পাৰে, আৰু পৰিস্থিতিৰ সাল-সলনি ঘটাই অপ্ৰাসংগিক দিশবোৰ আঁতৰাই কেৱল প্ৰয়োজনীয় দিশটোৰ ওপৰত মনোযোগ দিব পাৰে। ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অধিক নিশ্চিত হয়।
- অসুবিধা: ইয়াৰ পৰিসৰ সীমিত। সকলো ঘটনা পৰীক্ষণ কৰিব নোৱাৰি।
নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ সম্বন্ধ:
নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত গুণগত পাৰ্থক্য নাই, কেৱল পৰিমাণগত পাৰ্থক্যহে আছে। পৰীক্ষণত নিৰীক্ষকজন অধিক সক্ৰিয় হয়। দুয়োটা পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। নিৰীক্ষণ অবিহনে পৰীক্ষণ আৰম্ভ কৰিব নোৱাৰি আৰু পৰীক্ষণৰ দ্বাৰা নিৰীক্ষণৰ সিদ্ধান্তক প্ৰমাণ কৰা হয়। সেয়েহে, জেভন্সৰ মতে, “নিৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ সৃষ্টি।”
AHSEC Class 12 Logic and Philosophy Chapter 4
পাঠ্যক্ৰমৰ অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textual Question-Answer)
১। খালী ঠাই পূৰণ কৰা:
- (ক) পৰীক্ষণ আৰু নিৰীক্ষণৰ ওপৰত আগমন অনুমানৰ বস্তুগত সত্যতা নিৰ্ভৰ কৰে।
- (খ) নিৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ আৱিষ্কাৰ আৰু পৰীক্ষণ হৈছে ঘটনাৰ সৃষ্টি।
- (গ) নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পাৰ্থক্য পৰিমাণগত।
- (ঘ) নিৰীক্ষণৰ স্থান পৰীক্ষণৰ আগতে।
- (ঙ) পৰীক্ষণৰ তুলনাত নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ ব্যাপক।
২। সংক্ষিপ্ত টোকা লিখা:
- (ক) সু-নিৰীক্ষণৰ চৰ্তসমূহ: (ওপৰৰ সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
- (খ) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ: (ওপৰৰ সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
- (গ) অনৱেক্ষণ দোষ: (ওপৰৰ সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
৩। সংজ্ঞা দিয়া:
- (ক) পৰ্যবেক্ষণ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য আগত ৰাখি, কোনো বস্তু বা ঘটনাক মনোযোগেৰে আৰু সুনিয়ন্ত্ৰিতভাৱে প্ৰত্যক্ষ কৰা কাৰ্যকে পৰ্যবেক্ষণ বোলে।
- (খ) পৰীক্ষণ: কোনো এক নিৰ্দিষ্ট উদ্দেশ্য আগত ৰাখি, কৃত্ৰিম পৰিৱেশত কোনো ঘটনাক নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণত ৰাখি প্ৰত্যক্ষ কৰা কাৰ্যকে পৰীক্ষণ বোলে।
৪। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ:
নিৰীক্ষণত ঘটনা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ঘটে, পৰীক্ষণত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত ঘটে।
নিৰীক্ষণত ঘটনাৰ ওপৰত নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে, পৰীক্ষণত পৰীক্ষকৰ সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণ থাকে।
নিৰীক্ষণৰ পৰিসৰ ব্যাপক, পৰীক্ষণৰ পৰিসৰ সীমিত।
(খ) অনৱেক্ষণ দোষ আৰু ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ:
অনৱেক্ষণ দোষত প্ৰয়োজনীয় তথ্য পৰ্যবেক্ষণ কৰিবলৈ বাদ পৰে (নঞৰ্থক দোষ)।
ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষত এটা বস্তুক আন এটা বুলি ভুলকৈ চোৱা হয় (সদৰ্থক দোষ)।
(গ) ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ আৰু সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ:
যি ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ কেৱল ব্যক্তি বিশেষৰ ক্ষেত্ৰতহে হয়, তাক ব্যক্তিগত ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বোলে (যেনে: ৰছীক সাপ বুলি ভবা)।
যি ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ স্বাভাৱিক অৱস্থাত সকলো মানুহৰ ক্ষেত্ৰতে হয়, তাক সাৰ্বজনীন ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ বোলে (যেনে: ৰেলগাড়ীৰ পৰা গছ-গছনিবোৰ বিপৰীত দিশত যোৱা দেখা)।
৫। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) আগমন অনুমানৰ বস্তুগত ভিত্তি কেইপ্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
আগমন অনুমানৰ বস্তুগত ভিত্তি দুই প্ৰকাৰৰ: (১) নিৰীক্ষণ আৰু (২) পৰীক্ষণ।
(খ) পৰীক্ষণ আৰু নিৰীক্ষণক আগমন অনুমানৰ বস্তুগত ভিত্তি বুলি কিয় কোৱা হয়?
কাৰণ আগমনৰ সিদ্ধান্তবোৰ বাস্তৱ তথ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। এই বাস্তৱ তথ্যসমূহ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ জৰিয়তেহে সংগ্ৰহ কৰা হয়। সেয়েহে এই দুয়োটাক আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি বোলা হয়।
(গ) পৰ্যবেক্ষণ দোষ কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি?
পৰ্যবেক্ষণ দোষ দুই প্ৰকাৰৰ: (১) অনৱেক্ষণ দোষ আৰু (২) ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণ দোষ।
(ঘ) সৰল পৰ্যবেক্ষণ সম্পূৰ্ণভাৱে নিষ্ক্ৰিয় অভিজ্ঞতা হয়নে?
নহয়। যদিও নিৰীক্ষকে ঘটনাৰ ওপৰত হস্তক্ষেপ নকৰে, তথাপিও নিৰীক্ষণ এক উদ্দেশ্যপ্ৰণোদিত আৰু মনোযোগপূৰ্ণ মানসিক প্ৰক্ৰিয়া। সেয়েহে নিৰীক্ষকজন মানসিকভাৱে সক্ৰিয় হৈ থাকে।
(ঙ) সৰল পৰ্যবেক্ষণ কাক বোলে? পৰীক্ষণৰ তুলনাত ইয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
(সংজ্ঞাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ২ নম্বৰ অংশ চাওক।)
সুবিধাসমূহ: (১) ইয়াৰ পৰিসৰ ব্যাপক। (২) ইয়াৰ দ্বাৰা কাৰ্যৰ পৰা কাৰণলৈ আৰু কাৰণৰ পৰা কাৰ্যলৈ উভয় দিশতে অনুসন্ধান কৰিব পাৰি। (৩) ই পৰীক্ষণৰ আগতে হয় আৰু প্ৰকল্প গঠনত সহায় কৰে।
৭। পৰীক্ষণ কাক বোলে? সৰল পৰ্যবেক্ষণৰ তুলনাত ইয়াৰ সুবিধাসমূহ কি কি?
(সংজ্ঞাৰ বাবে ওপৰৰ সাৰাংশৰ ৩ নম্বৰ অংশ চাওক।)
সুবিধাসমূহ: (১) ঘটনাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰিব পাৰি। (২) অপ্ৰাসংগিক পৰিস্থিতিবোৰ আঁতৰাই ঘটনাটো পৃথককৈ অধ্যয়ন কৰিব পাৰি। (৩) পৰিস্থিতিৰ সাল-সলনি ঘটাই ঘটনাটো বিভিন্ন দিশৰ পৰা অধ্যয়ন কৰিব পাৰি। (৪) ইয়াৰ সিদ্ধান্ত অধিক নিশ্চিত হয়।
৮। “নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত গুণগত পাৰ্থক্য নাই, পৰিমাণগত পাৰ্থক্যহে।” কথাষাৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: এই কথাষাৰ সত্য। কাৰণ নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ উভয়ৰে উদ্দেশ্য একেই—তথ্য সংগ্ৰহ কৰা। দুয়োটাতেই পৰ্যবেক্ষণৰ সাধাৰণ চৰ্তসমূহ (বৌদ্ধিক, দৈহিক, নৈতিক) প্ৰযোজ্য। পাৰ্থক্য কেৱল সক্ৰিয়তাৰ মাত্ৰাক লৈহে। নিৰীক্ষণত নিৰীক্ষকজন কম সক্ৰিয়, কিন্তু পৰীক্ষণত পৰীক্ষকজন অধিক সক্ৰিয় হৈ ঘটনাৰ পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। সেয়েহে, দুয়োটাৰ মাজৰ পাৰ্থক্য গুণগত নহয়, পৰিমাণগতহে।
৯। পৰ্যবেক্ষণ কাক বোলে? পৰ্যবেক্ষণ কৰাৰ আগতে কি কি চৰ্ত পালন কৰিব লাগে?
উত্তৰ: (সংজ্ঞাৰ বাবে ৩(ক) আৰু চৰ্তসমূহৰ বাবে সাৰাংশৰ ১ নম্বৰ অংশ চাওক।)
বিগত বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৪)
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
প্ৰশ্ন: নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত পাৰ্থক্য দেখুওৱা। (AHSEC 2015, 2017, 2019, 2022)
উত্তৰ: (ওপৰৰ ৪(ক) নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
প্ৰশ্ন: পৰ্যবেক্ষণ কাক বোলে? এটা শুদ্ধ পৰ্যবেক্ষণৰ চৰ্তসমূহ কি কি? (AHSEC 2016, 2018, 2023)
উত্তৰ: (ওপৰৰ ৯ নম্বৰৰ উত্তৰ চাওক।)
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
প্ৰশ্ন: আগমনৰ বস্তুগত ভিত্তি কি? (AHSEC 2016, 2018)
উত্তৰ: নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণ।
প্ৰশ্ন: নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ মাজত দুটা পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2020, 2024)
উত্তৰ: (১) নিৰীক্ষণত ঘটনা প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত ঘটে, পৰীক্ষণত কৃত্ৰিম পৰিৱেশত ঘটে। (২) নিৰীক্ষণত নিৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণ নাথাকে, পৰীক্ষণত পৰীক্ষকৰ নিয়ন্ত্ৰণ থাকে।
প্ৰশ্ন: ভ্ৰান্ত পৰ্যবেক্ষণৰ এটা উদাহৰণ দিয়া। (AHSEC 2017)
উত্তৰ: আন্ধাৰত এডাল ৰছীক সাপ বুলি ভবা।
প্ৰশ্ন: পৰ্যবেক্ষণৰ যিকোনো এটা দোষৰ নাম লিখা। (AHSEC 2019)
উত্তৰ: অনৱেক্ষণ দোষ (Fallacy of Non-observation)।
প্ৰশ্ন: পৰীক্ষণৰ এটা সুবিধা উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: পৰীক্ষণত ঘটনাৰ পুনৰাবৃত্তি কৰিব পাৰি।
অন্যান্য গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (Most Important Questions)
প্ৰশ্ন: “পৰীক্ষণ অবিহনে নিৰীক্ষণ অন্ধ আৰু নিৰীক্ষণ অবিহনে পৰীক্ষণ পংগু” – কথাষাৰৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: এই কথাষাৰে নিৰীক্ষণ আৰু পৰীক্ষণৰ পৰস্পৰ নিৰ্ভৰশীলতাক বুজায়। কেৱল নিৰীক্ষণৰ দ্বাৰা পোৱা জ্ঞান অনিশ্চিত হ’ব পাৰে (অন্ধ), ইয়াক নিশ্চিত কৰিবলৈ পৰীক্ষণৰ প্ৰয়োজন। আনহাতে, পৰীক্ষণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰকল্প বা প্ৰাৰম্ভিক ধাৰণা নিৰীক্ষণৰ পৰাই আহে। নিৰীক্ষণ অবিহনে পৰীক্ষণ আৰম্ভই কৰিব নোৱাৰি (পংগু)। সেয়েহে দুয়োটা পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক।
প্ৰশ্ন: বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণ কিয় প্ৰয়োজনীয়?
উত্তৰ: আমাৰ ইন্দ্ৰিয়ৰ ক্ষমতা সীমিত। বহুতো বস্তু বা ঘটনা (যেনে: অণু-পৰমাণু, দূৰৰ গ্ৰহ) খালী চকুৰে দেখা নাযায় বা শুদ্ধকৈ পৰ্যবেক্ষণ কৰিব নোৱাৰি। ইন্দ্ৰিয়ৰ পৰ্যবেক্ষণত ভুল হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেয়েহে, শুদ্ধ, নিশ্চিত আৰু ব্যাপক জ্ঞান লাভৰ বাবে বৈজ্ঞানিক যন্ত্ৰপাতিৰ (যেনে: অণুবীক্ষণ যন্ত্ৰ, দূৰবীক্ষণ যন্ত্ৰ) সহায়ত কৰা বিজ্ঞানভিত্তিক পৰ্যবেক্ষণ অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন: পৰ্যবেক্ষণৰ নৈতিক চৰ্তটো কিয় আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: কাৰণ পৰ্যবেক্ষকজনৰ যদি বৌদ্ধিক আৰু দৈহিক যোগ্যতা থাকেও, কিন্তু তেওঁ যদি পক্ষপাতদুষ্ট, স্বাৰ্থপৰ বা কু-সংস্কাৰাচ্ছন্ন হয়, তেন্তে তেওঁৰ পৰ্যবেক্ষণ কেতিয়াও শুদ্ধ হ’ব নোৱাৰে। তেওঁ তথ্যক নিজৰ বিশ্বাসৰ মতে সজাই ল’ব বা ভুলকৈ ব্যাখ্যা কৰিব। সেয়েহে, সত্যনিষ্ঠ জ্ঞান লাভৰ বাবে নিৰপেক্ষ মানসিকতা অপৰিহাৰ্য।
প্ৰশ্ন: কিয় পৰীক্ষণক “প্ৰমাণৰ প্ৰণালী” (Method of Proof) বুলিও কোৱা হয়?
উত্তৰ: নিৰীক্ষণৰ দ্বাৰা গঠন কৰা প্ৰকল্প বা সম্ভাৱনামূলক সিদ্ধান্তবোৰক পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে নিশ্চিতভাৱে প্ৰমাণ কৰিব পাৰি। পৰীক্ষণত পৰিস্থিতি সম্পূৰ্ণ নিয়ন্ত্ৰণত থকাৰ বাবে সিদ্ধান্তৰ সত্যতা নিৰ্ভুলভাৱে পৰীক্ষা কৰা সম্ভৱ হয়। সেয়েহে ইয়াক প্ৰমাণৰ প্ৰণালী বুলি কোৱা হয়।
