ভাৰতবৰ্ষ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেশী দেশসমূহৰ উন্নয়নৰ তুলনামূলক অভিজ্ঞতা – Class 12 Economics Chapter 8 Question Answer In Assamese Medium Part 2
অধ্যায় ৮: ভাৰতবৰ্ষ আৰু ইয়াৰ প্ৰতিবেশী দেশসমূহৰ উন্নয়নৰ তুলনামূলক অভিজ্ঞতা
{ অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ }
গোলকীকৰণৰ এই যুগত, এখন দেশে নিজৰ অৰ্থনৈতিক শক্তি আৰু দুৰ্বলতা বুজিবলৈ চুবুৰীয়া দেশসমূহৰ উন্নয়নৰ কৌশল আৰু অভিজ্ঞতাৰ বিষয়ে জনাটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। এই অধ্যায়ত ভাৰত, পাকিস্তান আৰু চীন—এই তিনিখন দেশৰ উন্নয়নৰ কৌশল আৰু ফলাফলৰ এক তুলনামূলক আলোচনা কৰা হৈছে।
উন্নয়নৰ পথ (Development Path):
- ভাৰত আৰু পাকিস্তান: ১৯৪৭ চনত স্বাধীনতা লাভ কৰাৰ পিছত দুয়োখন দেশে মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰে, য’ত ৰাজহুৱা আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডৰ সহাৱস্থান থাকে। দুয়োখন দেশে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়ে।
- চীন: ১৯৪৯ চনত গণপ্ৰজাতন্ত্ৰী চীন প্ৰতিষ্ঠা হোৱাৰ পিছত, চীনে এক কেন্দ্ৰীয়ভাৱে পৰিকল্পিত সমাজবাদী অৰ্থনীতি গ্ৰহণ কৰে, য’ত সকলো সম্পদ ৰাষ্ট্ৰৰ অধীনত আছিল। ১৯৭৮ চনত চীনে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰে।
জনসাংখ্যিক নিৰ্দেশক (Demographic Indicators):
- জনসংখ্যা: চীন বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনবহুল দেশ, তাৰ পিছতে ভাৰত। পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম।
- জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ: পাকিস্তানত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ আটাইতকৈ বেছি, আনহাতে চীনত “এক সন্তান নীতি”ৰ বাবে এই হাৰ আটাইতকৈ কম।
- জনবসতিৰ ঘনত্ব: ভাৰতত জনবসতিৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি।
- লিংগ অনুপাত: তিনিওখন দেশতে লিংগ অনুপাত মহিলাৰ প্ৰতিকূলে, অৰ্থাৎ পুৰুষৰ তুলনাত মহিলাৰ সংখ্যা কম।
মুঠ ঘৰুৱা উৎপাদন (GDP) আৰু খণ্ডসমূহ:
- GDP: চীনৰ GDP বিশ্বৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ। ভাৰতৰ GDP চীনৰ প্ৰায় ৪০%। পাকিস্তানৰ GDP ভাৰতৰ GDP-ৰ প্ৰায় ১১%।
- খণ্ডভিত্তিক অৱদান: তিনিওখন দেশতে সেৱা খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক। চীনৰ অৰ্থনীতিত উদ্যোগ খণ্ডৰ (বিশেষকৈ নিৰ্মাণ) ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। ভাৰত আৰু পাকিস্তানত কৃষি খণ্ডত নিয়োজিত শ্ৰমিকৰ সংখ্যা বেছি যদিও GDP-লৈ ইয়াৰ অৱদান তুলনামূলকভাৱে কম।
মানৱ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক (Human Development Indicators):
মানৱ উন্নয়নৰ বেছিভাগ সূচকতে (যেনে—জনমূৰি আয়, জীৱন প্ৰত্যাশা, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ) চীনে ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ যথেষ্ট ভাল প্ৰদৰ্শন কৰিছে। পাকিস্তানৰ প্ৰদৰ্শন বহুতো ক্ষেত্ৰত ভাৰততকৈ পিছপৰা।
উন্নয়নৰ কৌশলসমূহৰ মূল্যায়ন:
- চীনৰ সফলতাৰ কাৰণ: ১৯৭৮ চনৰ আগতেই চীনে ভূমি সংস্কাৰ, বিকেন্দ্ৰীকৃত পৰিকল্পনা আৰু সামাজিক আন্তঃগাঁথনি (শিক্ষা, স্বাস্থ্য) গঢ়ি তোলাত গুৰুত্ব দিছিল। সংস্কাৰৰ পিছত এই ভেটিয়ে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰিলে।
- পাকিস্তানৰ মন্থৰতাৰ কাৰণ: ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, বৈদেশিক সাহায্য আৰু প্ৰৱাসী শ্ৰমিকৰ ধনৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা, আৰু কৃষি খণ্ডৰ দুৰ্বল প্ৰদৰ্শন পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক মন্থৰতাৰ মূল কাৰণ।
- ভাৰতৰ স্থিতি: ভাৰতে গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ মাজত এক মধ্যমীয়া গতিৰে উন্নয়ন সাধন কৰিছে। যদিও বহুতো ক্ষেত্ৰত ভাৰত পিছপৰি আছে, তথাপিও দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি মজবুত।
পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীত দিয়া প্ৰশ্নোত্তৰ
১. আঞ্চলিক আৰু অৰ্থনৈতিক জোঁটৰ কেইটামান উদাহৰণ দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: SAARC (ছাৰ্ক), EU (ইউৰোপীয়ান ইউনিয়ন), ASEAN (আছিয়ান), G-8, G-20 আদি।
২. দেশসমূহে নিজৰ ঘৰুৱা অৰ্থনীতি টনকিয়াল কৰিবৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা বিভিন্ন উপায়সমূহ কি কি?
উত্তৰ: দেশসমূহে নিজৰ অৰ্থনীতি টনকিয়াল কৰিবলৈ গোলকীকৰণৰ জৰিয়তে নিজৰ অৰ্থনীতি মুকলি কৰা, উদাৰীকৰণৰ জৰিয়তে বাণিজ্যৰ বাধা-নিষেধ কমোৱা, ব্যক্তিগতকৰণক উৎসাহিত কৰা, আৰু বিভিন্ন আঞ্চলিক তথা অৰ্থনৈতিক জোঁট গঠন কৰাৰ দৰে উপায় গ্ৰহণ কৰে।
৩. ভাৰত আৰু পাকিস্তানে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ নিজ নিজ পথ অনুসৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত গ্ৰহণ কৰা উন্নয়নৰ সদৃশ কৌশলসমূহ কি কি?
উত্তৰ:
- দুয়োখন দেশে মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল।
- দুয়োখন দেশে পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে উন্নয়নৰ পথ বাছি লৈছিল।
- উন্নয়নৰ প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়ত দুয়োখন দেশে ৰাজহুৱা খণ্ডক গুৰুত্ব দিছিল।
৪. ১৯৫৮ চনত চীনত গ্ৰহণ কৰা Great Leap Forward অভিযান ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: Great Leap Forward (GLF) আছিল চীনত ১৯৫৮ চনত আৰম্ভ কৰা এক অভিযান, যাৰ মূল লক্ষ্য আছিল দেশজুৰি দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ কৰা। এই অভিযানৰ অধীনত মানুহক নিজৰ ঘৰৰ চৌহদতে উদ্যোগ স্থাপন কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা হৈছিল আৰু গ্ৰাম্য অঞ্চলত “প্ৰজা-সংঘ” (Communes) গঠন কৰি সামূহিকভাৱে কৃষি কাৰ্য কৰোৱা হৈছিল।
৫. চীনৰ দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণৰ গুৰি ১৯৭৮ চনৰ সংস্কাৰ ব্যৱস্থাত বিচাৰি পোৱা যায়। ইয়াৰ লগত তুমি একমতনে? বহলাই আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: হয়, মই এই কথাৰ লগত একমত। ১৯৭৮ চনত চীনে যিবোৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিছিল, সেইবোৰেই দেশখনৰ দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণৰ মূল ভেটি আছিল। এই সংস্কাৰসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে কৰা হৈছিল:
- প্ৰথম পৰ্যায়: কৃষি, বৈদেশিক বাণিজ্য আৰু বিনিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত সংস্কাৰ অনা হৈছিল। প্ৰজা-সংঘৰ অধীনৰ ভূমি সৰু সৰু ভাগত ভগাই ব্যক্তিগত পৰিয়ালক খেতি কৰিবলৈ দিয়া হৈছিল।
- দ্বিতীয় পৰ্যায়: উদ্যোগ খণ্ডত সংস্কাৰ অনা হৈছিল। ব্যক্তিগত খণ্ড আৰু গ্ৰাম্য উদ্যোগসমূহক উৎপাদন কৰিবলৈ অনুমতি দিয়া হৈছিল।
এই সংস্কাৰসমূহে চীনৰ অৰ্থনীতিত এক নতুন গতি প্ৰদান কৰে আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশক ত্বৰান্বিত কৰে।
৬. অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে পাকিস্তানে গ্ৰহণ কৰা উন্নয়নৰ পথ সম্পৰ্কে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: পাকিস্তানে ভাৰতৰ দৰেই মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাত আমদানি প্ৰতিকল্পন ঔদ্যোগীকৰণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল। ১৯৭০ৰ দশকত মূলধনজাতীয় উদ্যোগৰ ৰাষ্ট্ৰীয়কৰণ কৰা হয়। কিন্তু ১৯৮০ৰ দশকত পুনৰ ব্যক্তিগতকৰণক উৎসাহিত কৰা হয়। পাকিস্তানে বৈদেশিক সাহায্য আৰু প্ৰৱাসী শ্ৰমিকৰ পৰা পোৱা ধনৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰিছিল। ১৯৮৮ চনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰা হয়।
৭. চীনত গ্ৰহণ কৰা “এটি সন্তানৰ নীতি”ৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: চীনত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দ্ৰুত হাৰ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ ১৯৭০ দশকৰ শেষৰ ফালে “এক সন্তান নীতি” প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল। ইয়াৰ ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ যথেষ্ট কমি যায়। কিন্তু ইয়াৰ কিছুমান নেতিবাচক প্ৰভাৱো আছে, যেনে—লিংগ অনুপাতৰ অৱনতি (মহিলাৰ সংখ্যা কমা) আৰু ভৱিষ্যতে বৃদ্ধ লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পোৱাৰ আশংকা।
৮. ভাৰত, পাকিস্তান আৰু চীনৰ প্ৰধান জনসাংখ্যিক নিৰ্দেশকসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:
- জনসংখ্যা: চীন > ভাৰত > পাকিস্তান।
- জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ: পাকিস্তান > ভাৰত > চীন।
- জনবসতিৰ ঘনত্ব: ভাৰত > পাকিস্তান > চীন।
- লিংগ অনুপাত: তিনিওখন দেশতে কম।
- নগৰীকৰণ: চীন আৰু পাকিস্তানত বেছি, ভাৰতত কম।
৯. ২০০৯ চনত ভাৰতবৰ্ষ আৰু চীনৰ ঘৰুৱা উৎপাদনলৈ বিভিন্ন খণ্ডসমূহে আগবঢ়োৱা বৰঙণিৰ তুলনা কৰা। ইয়াৰ পৰা কি জানিব পাৰিলা?
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিত দিয়া তথ্য অনুসৰি) ২০০৯ চনত, চীনৰ GDP-লৈ কৃষি, উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ অৱদান আছিল ক্ৰমে ১০%, ৪৬% আৰু ৪৪%। আনহাতে, ভাৰতৰ ক্ষেত্ৰত এই অৱদান আছিল ক্ৰমে ১৭%, ২৬% আৰু ৫৭%।
ইয়াৰ পৰা জানিব পাৰি যে:
- চীনৰ অৰ্থনীতিত উদ্যোগ খণ্ডৰ প্ৰাধান্য বেছি।
- ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত সেৱা খণ্ডৰ প্ৰাধান্য বেছি।
- দুয়োখন দেশতে কৃষি খণ্ডৰ অৱদান তুলনামূলকভাৱে কম।
১০. মানৱ উন্নয়নৰ বিভিন্ন নিৰ্দেশকসমূহ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: জনমূৰি আয়, জীৱন প্ৰত্যাশা, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, দৰিদ্ৰতাৰ হাৰ, শিশু মৃত্যুৰ হাৰ, উন্নত অনাময় আৰু খোৱাপানীৰ সুবিধা আদি।
১১. ব্যক্তি-স্বাধীনতাৰ নিৰ্দেশকৰ সংজ্ঞা দিয়া? ইয়াৰ কেইটামান উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ব্যক্তি-স্বাধীনতাৰ নিৰ্দেশক মানে হ’ল সেইবোৰ সূচক যিয়ে এখন দেশৰ নাগৰিকসকলে কিমান সামাজিক আৰু ৰাজনৈতিক স্বাধীনতা উপভোগ কৰে, তাক জোখে। উদাহৰণ:
- গণতান্ত্ৰিক অংশগ্ৰহণৰ অধিকাৰ।
- নাগৰিক অধিকাৰৰ সাংবিধানিক সুৰক্ষা।
- আইনৰ শাসন।
১২. চীনৰ দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সাধনৰ কাৰকসমূহৰ মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: চীনৰ দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ মূল কাৰকসমূহ হ’ল:
- সংস্কাৰৰ আগতেই গঢ়ি তোলা শক্তিশালী সামাজিক আন্তঃগাঁথনি (শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য)।
- সফল ভূমি সংস্কাৰ।
- বিকেন্দ্ৰীকৃত পৰিকল্পনা।
- ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ বিকাশ।
- সংস্কাৰসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে আৰু পৰীক্ষামূলকভাৱে ৰূপায়ণ কৰা।
১৩. তলৰ বৈশিষ্ট্যসমূহ ভাৰত, পাকিস্তান আৰু চীন অনুসৰি তিনিভাগত সজোৱা।
উত্তৰ:
- এটি সন্তানৰ নীতি: চীন
- নিম্ন প্ৰজনন হাৰ: চীন
- অধিক মাত্ৰাৰ নগৰীকৰণ: চীন, পাকিস্তান
- মিশ্ৰ অৰ্থব্যৱস্থা: ভাৰত, পাকিস্তান
- অতি উচ্চ প্ৰজনন হাৰ: পাকিস্তান
- বৃহৎ জনসংখ্যা: চীন, ভাৰত
- জনবসতিৰ অধিক ঘনত্ব: ভাৰত
- নিৰ্মাণখণ্ড-জনিত বৃদ্ধি: চীন
- সেৱাখণ্ড-জনিত বৃদ্ধি: ভাৰত, পাকিস্তান
১৪. পাকিস্তানৰ মন্থৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু দৰিদ্ৰতাৰ পুনৰ উত্থানৰ কাৰণ দৰ্শোৱা।
উত্তৰ:
- ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা: বাৰে বাৰে হোৱা সামৰিক শাসনে অৰ্থনৈতিক নীতিত প্ৰভাৱ পেলাইছে।
- বৈদেশিক সাহায্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: দেশখনে বৈদেশিক ঋণ আৰু সাহায্যৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰ কৰে।
- কৃষি খণ্ডৰ দুৰ্বলতা: কৃষি খণ্ডৰ বিকাশ মূলতঃ বতৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যাৰ ফলত অৰ্থনীতিত অস্থিৰতা দেখা যায়।
- প্ৰৱাসী শ্ৰমিকৰ আয়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: মধ্য-পূবৰ পৰা অহা ধনৰ ওপৰত অৰ্থনীতি বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰশীল।
১৫. মানৱ উন্নয়নৰ ঘাই নিৰ্দেশকসমূহৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত ভাৰত, পাকিস্তান আৰু চীনৰ উন্নয়নৰ তুলনামূলক আলোচনা আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ প্ৰায় সকলো নিৰ্দেশকতে চীনে ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ বহু আগবঢ়া। চীনৰ জনমূৰি আয়, জীৱন প্ৰত্যাশা, সাক্ষৰতাৰ হাৰ আদি বহু উন্নত। আনহাতে, ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ মাজত তুলনা কৰিলে দেখা যায় যে কিছুমান ক্ষেত্ৰত (যেনে—নগৰীকৰণ) পাকিস্তান আগবঢ়া, কিন্তু বেছিভাগ ক্ষেত্ৰতে (যেনে—জনমূৰি আয়, দৰিদ্ৰতা) ভাৰতৰ প্ৰদৰ্শন ভাল।
১৬. যোৱা দুটা দশকৰ ভাৰত আৰু চীনৰ বৃদ্ধিৰ হাৰৰ গতিধাৰাৰ ওপৰত মতামত আগবঢ়োৱা।
উত্তৰ: যোৱা দুটা দশকত চীনে দ্বৈত অংকৰ ওচৰা-ওচৰি বৃদ্ধিৰ হাৰ অৰ্জন কৰি বিশ্বক আচৰিত কৰিছিল, যদিও শেহতীয়াকৈ ইয়াৰ গতি কিছু মন্থৰ হৈছে। আনহাতে, ভাৰতৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ মধ্যমীয়া যদিও সুস্থিৰ। বিশেষকৈ সেৱা খণ্ডৰ বিকাশে ভাৰতৰ অৰ্থনীতিক গতি দিছে।
১৭. খালী ঠাই পূৰ কৰা।
- পাকিস্তান-ৰ প্ৰথম পাঁচ বছৰীয়া পৰিকল্পনা আৰম্ভ হৈছিল ১৯৫৬ চনত।
- পাকিস্তান-ত প্ৰসূতি মৃত্যুৰ হাৰ অধিক।
- পাকিস্তান/ভাৰত-ত দৰিদ্ৰসীমাৰ তলৰ লোকৰ অনুপাত বেছি।
- চীন-ত ১৯৭৮ চনত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ হাতত লোৱা হৈছিল।
পূৰ্বৱৰ্তী বৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
১. প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন পৰিক্ৰমাৰ বিষয়ে এটা টোকা লিখা। (AHSEC 2025)
উত্তৰ: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানে প্ৰায় একে সময়তে নিজৰ উন্নয়নৰ যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল। তিনিওখন দেশে পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে উন্নয়নৰ পথ বাছি লৈছিল আৰু ৰাজহুৱা খণ্ডক গুৰুত্ব দিছিল। কিন্তু তেওঁলোকৰ কৌশল আৰু ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা বেলেগ আছিল। চীনে ১৯৭৮ চনত সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰি এক উৎপাদন-কেন্দ্ৰিক অৰ্থনীতি গঢ়ি তুলিছিল আৰু দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণত অভূতপূৰ্ব সফলতা লাভ কৰিছিল। ভাৰত আৰু পাকিস্তানে ১৯৯০-ৰ দশকৰ ওচৰে-পাজৰে সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰে আৰু সেৱা খণ্ডৰ ওপৰত অধিক নিৰ্ভৰশীল হৈ পৰে। ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু বিদেশী ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতাৰ বাবে পাকিস্তানৰ বিকাশ মন্থৰ হৈ পৰে। ভাৰতৰ বিকাশ মধ্যমীয়া যদিও ইয়াৰ সেৱা খণ্ড বিশ্বজুৰি প্ৰতিযোগিতামূলক।
২. প্ৰশ্ন: পাকিস্তানৰ মন্থৰ অৰ্থনৈতিক বৃদ্ধি আৰু দৰিদ্ৰতাৰ পুনৰ উত্থানৰ দুটা কাৰণ লিখা। (AHSEC 2024)
উত্তৰ:
- ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা: পাকিস্তানত বাৰে বাৰে হোৱা সামৰিক শাসন আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাই অৰ্থনৈতিক নীতিৰ ধাৰাবাহিকতাত বাধা দিছে, যাৰ ফলত বিনিয়োগৰ পৰিৱেশ নষ্ট হৈছে।
- বিদেশী ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: পাকিস্তানে উন্নয়নৰ বাবে বিদেশী ঋণ আৰু সাহায্যৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰ কৰি আহিছে। এই ঋণৰ বোজা আৰু ইয়াৰ পৰিশোধৰ ফলত দেশখনৰ অৰ্থনীতিৰ ওপৰত যথেষ্ট হেঁচা পৰিছে।
৩. প্ৰশ্ন: চীনৰ ‘এক সন্তান নীতি’ৰ এটা ঋণাত্মক প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2023)
উত্তৰ: এই নীতিৰ ফলত চীনত লিংগ অনুপাতৰ (sex ratio) অসামঞ্জস্যৰ সৃষ্টি হৈছিল, কাৰণ পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা সামাজিক আগ্ৰহৰ বাবে বহুতো কন্যা ভ্ৰূণ হত্যা কৰা হৈছিল।
৪. প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ উন্নয়ন কৌশলৰ এটা সাদৃশ্য লিখা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: তিনিওখন দেশে নিজৰ উন্নয়নৰ আৰম্ভণিতে পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল।
৫. প্ৰশ্ন: চীনৰ ‘GLF’ অভিযানৰ এটা উদ্দেশ্য কি আছিল? (AHSEC 2020)
উত্তৰ: ‘Great Leap Forward’ (GLF) অভিযানৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল দেশজুৰি দ্ৰুত উদ্যোগীকৰণৰ জৰিয়তে চীনৰ অৰ্থনীতিক এক আধুনিক আৰু শক্তিশালী অৰ্থনীতিলৈ ৰূপান্তৰিত কৰা।
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
- ১. ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ উন্নয়নৰ কৌশলসমূহৰ এক তুলনামূলক মূল্যায়ন আগবঢ়োৱা। (AHSEC 2017, 2019)
উত্তৰ: চীনৰ সফলতাৰ কাৰণ: ১৯৭৮ চনৰ আগতেই চীনে ভূমি সংস্কাৰ, বিকেন্দ্ৰীকৃত পৰিকল্পনা আৰু সামাজিক আন্তঃগাঁথনি (শিক্ষা, স্বাস্থ্য) গঢ়ি তোলাত গুৰুত্ব দিছিল। সংস্কাৰৰ পিছত এই ভেটিয়ে দ্ৰুত অৰ্থনৈতিক বিকাশত সহায় কৰিলে। - পাকিস্তানৰ মন্থৰতাৰ কাৰণ: ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা, বৈদেশিক সাহায্য আৰু প্ৰৱাসী শ্ৰমিকৰ ধনৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা, আৰু কৃষি খণ্ডৰ দুৰ্বল প্ৰদৰ্শন পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক মন্থৰতাৰ মূল কাৰণ।
- ভাৰতৰ স্থিতি: ভাৰতে গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাৰ মাজত এক মধ্যমীয়া গতিৰে উন্নয়ন সাধন কৰিছে। যদিও বহুতো ক্ষেত্ৰত ভাৰত পিছপৰি আছে, তথাপিও দেশৰ অৰ্থনৈতিক ভেটি মজবুত।
- ২. জনসাংখ্যিক নিৰ্দেশকসমূহৰ ভিত্তিত ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ মাজত তুলনা কৰা। (AHSEC 2018, 2022)
উত্তৰ: জনসংখ্যা: চীন বিশ্বৰ আটাইতকৈ জনবহুল দেশ, তাৰ পিছতে ভাৰত। পাকিস্তানৰ জনসংখ্যা তুলনামূলকভাৱে কম। - জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ: পাকিস্তানত জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ আটাইতকৈ বেছি, আনহাতে চীনত “এক সন্তান নীতি”ৰ বাবে এই হাৰ আটাইতকৈ কম।
- জনবসতিৰ ঘনত্ব: ভাৰতত জনবসতিৰ ঘনত্ব আটাইতকৈ বেছি।
- লিংগ অনুপাত: তিনিওখন দেশতে লিংগ অনুপাত মহিলাৰ প্ৰতিকূলে, অৰ্থাৎ পুৰুষৰ তুলনাত মহিলাৰ সংখ্যা কম।
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
১. GLF ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি? (AHSEC 2016, 2018)
উত্তৰ: Great Leap Forward (গ্ৰেট লিপ ফৰৱাৰ্ড)।
২. চীনত কেতিয়া অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰা হৈছিল? (AHSEC 2017, 2020)
উত্তৰ: ১৯৭৮ চনত।
৩. ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ ভিতৰত কোনখন দেশত জনবসতিৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক? (AHSEC 2019)
উত্তৰ: ভাৰত।
৪. SAARC ৰ এটা সদস্য ৰাষ্ট্ৰৰ নাম লিখা। (AHSEC 2022)
উত্তৰ: ভাৰত (বা পাকিস্তান, বাংলাদেশ, নেপাল, ভূটান, শ্ৰীলংকা, মালদ্বীপ, আফগানিস্তান)।
৫. চীনৰ “এক সন্তান নীতি”ৰ এটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ই দেশখনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ বহু পৰিমাণে কমাইছে।
৬. ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাৰ এটা সাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ: দুয়োখন দেশেই মিশ্ৰ অৰ্থনীতিৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছে।
৭. কোনখন দেশৰ GDP বিশ্বৰ দ্বিতীয় সৰ্ববৃহৎ?
উত্তৰ: চীন।
৮. ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত কোনটো খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: সেৱা খণ্ড।
৯. চীনৰ অৰ্থনীতিত কোনটো খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: উদ্যোগ খণ্ড (কিছুমান তথ্য অনুসৰি সেৱা খণ্ড)।
১০. মানৱ উন্নয়ন সূচকত ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ ভিতৰত কোনখন দেশ শীৰ্ষত আছে?
উত্তৰ: চীন।
অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
A. অতি চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (১ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: চীনে কেতিয়া অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৭৮ চনত। - প্ৰশ্ন: ‘এক সন্তান নীতি’ কোনখন দেশে গ্ৰহণ কৰিছিল?
উত্তৰ: চীনে। - প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ ভিতৰত কোনখন দেশৰ জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: ভাৰত। - প্ৰশ্ন: ‘GLF’ অভিযানৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ কি?
উত্তৰ: Great Leap Forward (সন্মুখলৈ বৃহৎ জাপ)। - প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ ভিতৰত কোনখন দেশৰ মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI) সৰ্বোচ্চ?
উত্তৰ: চীন। - প্ৰশ্ন: পাকিস্তানে কেতিয়া অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিছিল?
উত্তৰ: ১৯৮৮ চনত। - প্ৰশ্ন: কোনখন দেশৰ অৰ্থনীতিত সেৱা খণ্ডৰ অৱদান সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: পাকিস্তান। (পাঠ্যপুথিৰ তথ্য অনুসৰি, যদিও ভাৰতৰো প্ৰায় সমান)। - প্ৰশ্ন: চীনত “প্ৰজা-সংঘ” (Commune) ব্যৱস্থা কিয় আৰম্ভ কৰা হৈছিল?
উত্তৰ: সামূহিকভাৱে কৃষি কাৰ্য কৰিবলৈ। - প্ৰশ্ন: ভাৰতত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কেতিয়া আৰম্ভ হৈছিল?
উত্তৰ: ১৯৯১ চনত। - প্ৰশ্ন: তিনিওখন দেশৰ ভিতৰত কোনখন দেশৰ নগৰীকৰণৰ হাৰ সৰ্বাধিক?
উত্তৰ: চীন। - প্ৰশ্ন: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ উন্নয়নৰ পথত এটা মূল পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: ভাৰতত এক সুস্থিৰ গণতান্ত্ৰিক পৰিৱেশ আছে, আনহাতে পাকিস্তানত সঘনাই ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা আৰু সামৰিক শাসন দেখা যায়। - প্ৰশ্ন: Special Economic Zone (SEZ) কি?
উত্তৰ: ই হ’ল এক বিশেষ ভৌগোলিক অঞ্চল য’ত বৈদেশিক বিনিয়োগক আকৰ্ষণ কৰিবলৈ দেশৰ আন অংশতকৈ বেলেগ আৰু উদাৰ অৰ্থনৈতিক আইন থাকে। - প্ৰশ্ন: তিনিওখন দেশৰ ভিতৰত কোনখন দেশৰ প্ৰজনন হাৰ (Fertility Rate) আটাইতকৈ কম?
উত্তৰ: চীন। - প্ৰশ্ন: পাকিস্তানৰ অৰ্থনীতিৰ এটা দুৰ্বলতা কি?
উত্তৰ: বৈদেশিক সাহায্য আৰু ঋণৰ ওপৰত অত্যাধিক নিৰ্ভৰশীলতা। - প্ৰশ্ন: চীনৰ অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ এটা বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: সংস্কাৰসমূহ পৰ্যায়ক্ৰমে আৰু পৰীক্ষামূলকভাৱে ৰূপায়ণ কৰা হৈছিল। - প্ৰশ্ন: ভাৰতৰ উন্নয়নৰ এটা শক্তিশালী দিশ কি?
উত্তৰ: ভাৰতৰ সেৱা খণ্ড, বিশেষকৈ তথ্য-প্ৰযুক্তি খণ্ড, বিশ্বজুৰি প্ৰতিযোগিতামূলক। - প্ৰশ্ন: তিনিওখন দেশে কিয় আঞ্চলিক অৰ্থনৈতিক জোঁটত অংশগ্ৰহণ কৰে?
উত্তৰ: নিজৰ অৰ্থনৈতিক স্বাৰ্থ সুৰক্ষিত কৰিবলৈ আৰু বিশ্ব বজাৰত নিজৰ স্থিতি শক্তিশালী কৰিবলৈ।
B. চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (২/৩ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ উন্নয়ন কৌশলৰ দুটা সাদৃশ্য লিখা।
উত্তৰ:- পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনা: তিনিওখন দেশে নিজৰ উন্নয়নৰ পথ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ জৰিয়তে আৰম্ভ কৰিছিল।
- ৰাজহুৱা খণ্ডৰ গুৰুত্ব: তিনিওখন দেশে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ বাবে ৰাজহুৱা খণ্ডক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা দিছিল।
- প্ৰশ্ন: চীনৰ ‘এক সন্তান নীতি’ৰ দুটা প্ৰভাৱ উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ:- জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ নিয়ন্ত্ৰণ: এই নীতিয়ে চীনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ সফলভাৱে হ্ৰাস কৰিছিল।
- লিংগ অনুপাতৰ অসামঞ্জস্য: পুত্ৰ সন্তানৰ প্ৰতি থকা সামাজিক আগ্ৰহৰ বাবে এই নীতিয়ে লিংগ অনুপাতত (sex ratio) এক অসামঞ্জস্যৰ সৃষ্টি কৰিছিল।
- প্ৰশ্ন: ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ অৰ্থনীতিৰ দুটা উমৈহতীয়া দুৰ্বলতা কি কি?
উত্তৰ:- ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা: দুয়োখন দেশেই ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ সন্মুখীন হৈছে, যিয়ে অৰ্থনৈতিক নীতিত প্ৰভাৱ পেলাইছে।
- বিদেশী ঋণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: দুয়োখন দেশেই উন্নয়নৰ বাবে বিদেশী ঋণ আৰু সাহায্যৰ ওপৰত বহু পৰিমাণে নিৰ্ভৰশীল।
- প্ৰশ্ন: মানৱ উন্নয়নৰ সূচকসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ প্ৰধান সূচকসমূহ হ’ল:- জন্মকালীন জীৱন প্ৰত্যাশা (Life expectancy at birth): স্বাস্থ্যৰ এক সূচক।
- শিক্ষা: গড় schooling years আৰু প্ৰত্যাশিত schooling years-ৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি।
- জনমূৰি আয় (Per capita income): জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ডৰ সূচক।
- প্ৰশ্ন: চীনৰ উন্নয়ন কৌশল ভাৰততকৈ কিয় বেলেগ আছিল?
উত্তৰ: চীনৰ উন্নয়ন কৌশল ভাৰততকৈ বেলেগ আছিল কাৰণ চীনে একদলীয় শাসন ব্যৱস্থাৰ অধীনত কঠোৰভাৱে সংস্কাৰ কাৰ্যকৰী কৰিছিল। চীনে GLF-ৰ দৰে অভিযানৰ জৰিয়তে উদ্যোগীকৰণত গুৰুত্ব দিছিল আৰু ভূমি সংস্কাৰ অধিক সফলভাৱে ৰূপায়ণ কৰিছিল। ভাৰতৰ গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থাত এনে কঠোৰ পদক্ষেপ লোৱা সম্ভৱ নাছিল।
C. দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (৫/৬ নম্বৰ)
- প্ৰশ্ন: ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ উন্নয়নৰ পথৰ তুলনামূলক আলোচনা কৰা।
উত্তৰ:
সাদৃশ্য:- তিনিওখন দেশে প্ৰায় একে সময়তে (১৯৪৭-৪৯) নিজৰ উন্নয়ন যাত্ৰা আৰম্ভ কৰিছিল।
- আৰম্ভণিতে তিনিওখনে পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ আৰ্হি গ্ৰহণ কৰিছিল।
- তিনিওখনে ৰাজহুৱা খণ্ডক গুৰুত্ব দিছিল আৰু আমদানি প্রতিকল্পন নীতিত গুৰুত্ব দিছিল।
পাৰ্থক্য:
- ৰাজনৈতিক ব্যৱস্থা: ভাৰত বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ গণতন্ত্ৰ, পাকিস্তানত সামৰিক শাসন আৰু ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা দেখা গৈছে, আনহাতে চীনত একদলীয় কমিউনিষ্ট শাসন চলি আছে।
- সংস্কাৰৰ সময়: চীনে ১৯৭৮ চনতে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰিছিল, আনহাতে পাকিস্তানে ১৯৮৮ চনত আৰু ভাৰতে ১৯৯১ চনত সংস্কাৰ আৰম্ভ কৰে।
- উন্নয়নৰ কৌশল: চীনে প্ৰথমে কৃষি, তাৰ পিছত উদ্যোগ আৰু শেষত সেৱা খণ্ডত গুৰুত্ব দিছিল। কিন্তু ভাৰত আৰু পাকিস্তানে পোনপটীয়াকৈ কৃষিৰ পৰা সেৱা খণ্ডলৈ জাপ মাৰিছিল, যাৰ ফলত উদ্যোগ খণ্ডৰ বিকাশ তুলনামূলকভাৱে কম হৈছিল।
- জনসংখ্যা নীতি: চীনে জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে কঠোৰ ‘এক সন্তান নীতি’ গ্ৰহণ কৰিছিল, যিটো ভাৰত বা পাকিস্তানে কৰা নাছিল।
সামৰণি: এই পাৰ্থক্যসমূহৰ বাবেই আজি চীন অৰ্থনৈতিকভাৱে বহু আগবাঢ়ি গৈছে, আনহাতে ভাৰত আৰু পাকিস্তান বহু ক্ষেত্ৰত পিছ পৰি আছে।
- প্ৰশ্ন: মানৱ উন্নয়নৰ বিভিন্ন সূচকৰ ভিত্তিত ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ প্ৰদৰ্শনৰ তুলনামূলক মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰ:
মানৱ উন্নয়নৰ বিভিন্ন সূচকত চীনৰ প্ৰদৰ্শন ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ বহু উন্নত।- মানৱ উন্নয়ন সূচক (HDI): শেহতীয়া তথ্য অনুসৰি, চীনৰ HDI ৰেংক ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ বহু ওপৰত। ই দেখুৱায় যে চীনৰ নাগৰিকসকলে উন্নত স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱন-ধাৰণৰ মানদণ্ড লাভ কৰে।
- দৰিদ্ৰতা: চীনে দৰিদ্ৰতা দূৰীকৰণত অভূতপূৰ্ব সফলতা লাভ কৰিছে। ভাৰত আৰু পাকিস্তানত এতিয়াও এক বৃহৎ সংখ্যক লোক দৰিদ্ৰ সীমাৰেখাৰ তলত বাস কৰে।
- স্বাস্থ্য: চীনত জন্মকালীন জীৱন প্ৰত্যাশা আৰু শিশু মৃত্যুৰ হাৰ ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ উন্নত। চীনৰ নাগৰিকসকলে উন্নত অনাময় আৰু খোৱাপানীৰ সুবিধা লাভ কৰে।
- শিক্ষা: চীনত সাক্ষৰতাৰ হাৰ প্ৰায় শতকৰ ওচৰত, যিটো ভাৰত আৰু পাকিস্তানতকৈ বহু বেছি।
মূল্যায়ন: চীনৰ এই সফলতাৰ আঁৰত আছে সংস্কাৰৰ পূৰ্বেই শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত কৰা বৃহৎ বিনিয়োগ। ৰাজনৈতিকভাৱে শক্তিশালী চৰকাৰে সামাজিক খণ্ডত আঁচনিসমূহ সফলভাৱে ৰূপায়ণ কৰিব পাৰিছিল। আনহাতে, ভাৰত আৰু পাকিস্তানে এই ক্ষেত্ৰত বিশেষ সফলতা লাভ কৰিব পৰা নাই।
