SEBA Class 10 Science Chapter 6 Answer | জীৱন প্ৰক্ৰিয়া | Chapter 6 | Class 10 Science Soliution Assam | Class 10 Jiban Prakriya Lasson Answer Assam | SEBA Class 10 Science Answer
নমস্কাৰ! দশম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান পাঠ্যপুথিৰ ৬ নং অধ্যায় “জীৱন প্ৰক্ৰিয়া”ৰ সকলো পাঠভিত্তিক আৰু অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ,তলত সুন্দৰকৈ সজাই আগবঢ়ালো।
জীৱন প্ৰক্ৰিয়া
পাঠভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions)
পৃষ্ঠা নং – ৯৫ (Page 95 in book)
প্ৰশ্ন ১: মানুহকে ধৰি অন্যান্য বহুকোষীয় জীৱৰ বাবে লাগতিয়াল অক্সিজেন কেৱল ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়াৰে আহৰণ কৰি লোৱাতো কিয় পৰ্যাপ্ত নহয়?
উত্তৰ: মানুহৰ দৰে বহুকোষীয় জীৱৰ দেহৰ গঠন অতি জটিল। ইহঁতৰ দেহৰ প্ৰতিটো কোষ পৰিৱেশৰ লগত পোনপটীয়াকৈ সংস্পৰ্শলৈ নাহে। ব্যাপন এক অতি মন্থৰ প্ৰক্ৰিয়া। যদি কেৱল ব্যাপনৰ জৰিয়তে অক্সিজেন যোগান ধৰা হয়, তেন্তে হাঁওফাঁওৰ পৰা ভৰিৰ আঙুলিলৈ অক্সিজেন পাবলৈ প্ৰায় ৩ বছৰ সময় লাগিব। সেয়েহে, শৰীৰৰ সকলো কোষলৈ খৰকৈ অক্সিজেন যোগান ধৰিবলৈ ব্যাপন প্ৰক্ৰিয়া পৰ্যাপ্ত নহয়। ইয়াৰ বাবে হিম’গ্ল’বিনৰ দৰে শ্বাসৰঞ্জকৰ প্ৰয়োজন হয়।
প্ৰশ্ন ২: আমি কিহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কোনো এটা জীৱ জীৱিত নে মৃত তাক ঠাৱৰ কৰিম?
উত্তৰ: কোনো এটা জীৱ জীৱিত নে মৃত তাক ঠাৱৰ কৰিবলৈ আমি সাধাৰণতে কিছুমান জীৱন প্ৰক্ৰিয়াৰ উপস্থিতি লক্ষ্য কৰোঁ। যেনে:
- শ্বাস-প্ৰশ্বাস: জীৱই উশাহ-নিশাহ লৈ থাকে।
- চলন: জীৱই গতি কৰে (উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত বৃদ্ধিৰ বাবে হোৱা চলন)।
- বৃদ্ধি: জীৱৰ আকাৰ আৰু আকৃতিৰ পৰিৱৰ্তন ঘটে।
- আণৱিক চলাচল: জীৱিত কোষৰ ভিতৰত আণৱিক স্তৰত চলাচল হৈ থাকে।
এইবোৰৰ উপস্থিতিৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আমি এটা জীৱক জীৱিত বুলি ক’ব পাৰোঁ।
প্ৰশ্ন ৩: জীৱৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কোনবিলাক কেঁচা সামগ্ৰী সিহঁতে বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আহৰণ কৰি লয়?
উত্তৰ: জীৱই বাহিৰৰ পৰিৱেশৰ পৰা আহৰণ কৰা প্ৰয়োজনীয় কেঁচা সামগ্ৰীবোৰ হ’ল:
- খাদ্য: শক্তিৰ উৎস হিচাপে কাৰ্বন-ভিত্তিক যৌগ।
- অক্সিজেন: শক্তি উৎপাদনৰ বাবে গ্লুক’জৰ জাৰণ ঘটাবলৈ।
- পানী: খাদ্য পাচন আৰু অন্যান্য বিপাকীয় ক্ৰিয়াৰ বাবে।
- খনিজ লৱণ: উদ্ভিদৰ ক্ষেত্ৰত নাইট্ৰ’জেন, ফছফৰাছ আদি মাটিৰ পৰা আহৰণ কৰে, যিবোৰ শৰীৰ গঠনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয়।
প্ৰশ্ন ৪: জীৱৰ জীৱন বৰ্তি থাকিবলৈ তুমি কোনবিলাক প্ৰক্ৰিয়াক অতি প্ৰয়োজনীয় বুলি গণ্য কৰিবা?
উত্তৰ: জীৱৰ জীৱন বৰ্তি থাকিবলৈ তলত দিয়া প্ৰক্ৰিয়াবোৰ অতি প্ৰয়োজনীয়:
- পৰিপুষ্টি (Nutrition): শক্তি আহৰণ আৰু শৰীৰ গঠনৰ বাবে।
- শ্বসন (Respiration): খাদ্যৰ পৰা শক্তি মুক্ত কৰিবলৈ।
- পৰিবহণ (Transportation): শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশলৈ প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্য কঢ়িয়াই নিবলৈ।
- ৰেচন (Excretion): শৰীৰৰ পৰা অপকাৰী বৰ্জিত পদাৰ্থ বাহিৰ কৰিবলৈ।
পৃষ্ঠা নং – ১০১ (Page 101 in book)
প্ৰশ্ন ১: স্বপোষিত পুষ্টি আৰু পৰপোষিত পুষ্টিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি কি?
উত্তৰ:
| স্বপোষিত পুষ্টি (Autotrophic Nutrition) | পৰপোষিত পুষ্টি (Heterotrophic Nutrition) |
|---|---|
| ১. জীৱই অজৈৱিক পদাৰ্থ (CO₂, পানী)ৰ পৰা নিজৰ খাদ্য নিজে প্ৰস্তুত কৰে। | ১. জীৱই খাদ্যৰ বাবে আন জীৱ বা জৈৱিক পদাৰ্থৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। |
| ২. এই প্ৰক্ৰিয়াত সৌৰশক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। | ২. এই প্ৰক্ৰিয়াত সৌৰশক্তিৰ প্ৰয়োজন নহয়। |
| ৩. পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll) থকাটো আৱশ্যক। | ৩. পত্ৰহৰিৎৰ প্ৰয়োজন নাই। |
| ৪. উদাহৰণ: সেউজীয়া উদ্ভিদ, কিছুমান বেক্টেৰিয়া। | ৪. উদাহৰণ: প্ৰাণী, ভেঁকুৰ, বেছিভাগ বেক্টেৰিয়া। |
প্ৰশ্ন ২: সালোক সংশ্লেষণত প্ৰয়োজনীয় প্ৰতিটো উপাদান উদ্ভিদে ক’ত ক’ত পায়?
উত্তৰ:
- কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (CO₂): বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ (stomata) যোগেদি গ্ৰহণ কৰে।
- পানী (H₂O): মাটিৰ পৰা শিপাৰ যোগেদি শোষণ কৰে।
- সৌৰশক্তি: সূৰ্যৰ পৰা আহৰণ কৰে।
- পত্ৰহৰিৎ (Chlorophyll): পাতৰ কোষত থকা হৰিৎকণাত (chloroplast) থাকে।
প্ৰশ্ন ৩: আমাৰ পাকস্থলীত এছিডৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: আমাৰ পাকস্থলীত হাইড্ৰ’ক্ল’ৰিক এছিডৰ (HCl) ভূমিকা হ’ল:
- ই এক আম্লিক মাধ্যমৰ সৃষ্টি কৰে, যি পেপচিন নামৰ উৎসেচকৰ ক্ৰিয়াত সহায় কৰে।
- ই খাদ্যৰ লগত অহা অপকাৰী বেক্টেৰিয়া ধ্বংস কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: পাচক উৎসেচকৰ কাৰ্য কি?
উত্তৰ: পাচক উৎসেচকবোৰ হ’ল জৈৱ-অনুঘটক যিয়ে খাদ্যৰ জটিল যৌগবোৰক (যেনে কাৰ্ব’হাইড্ৰেট, প্ৰ’টিন, চৰ্বি) ভাঙি সৰল, দ্ৰৱণীয় অণুলৈ ৰূপান্তৰ কৰে যাতে শৰীৰে সেইবোৰ সহজে শোষণ কৰিব পাৰে। যেনে: এমাইলেজে শ্বেতসাৰক, পেপচিনে প্ৰ’টিনক আৰু লাইপেজে চৰ্বিক পাচন কৰে।
প্ৰশ্ন ৫: শোষণ হ’ব পৰাকৈ ক্ষুদ্ৰান্তত খাদ্য কেনেকৈ পাচন হয়?
উত্তৰ: ক্ষুদ্ৰান্তত খাদ্যৰ সম্পূৰ্ণ পাচন হয়। পাকস্থলীৰ পৰা অহা আম্লিক খাদ্যক যকৃতৰ পৰা অহা পিত্তৰসে ক্ষাৰকীয় কৰে। অগ্নাশয়ৰ পৰা অহা ট্ৰিপচিন আৰু লাইপেজ উৎসেচকে ক্ৰমে প্ৰ’টিন আৰু চৰ্বিক পাচন কৰে। ক্ষুদ্ৰান্তৰ বেৰত থকা গ্ৰন্থিয়ে নিঃসৰণ কৰা আন্ত্রিক ৰসে অৱশেষত প্ৰ’টিনক এমিন’ এছিডলৈ, জটিল কাৰ্ব’হাইড্ৰেটক গ্লুক’জলৈ আৰু চৰ্বিক ফেটি এছিড আৰু গ্লিচাৰললৈ ৰূপান্তৰ কৰে। এই সৰল খাদ্যবোৰ ক্ষুদ্ৰান্তৰ বেৰত থকা ভিলাই (Villi) নামৰ আঙুলি-সদৃশ প্ৰবৰ্ধই শোষণ কৰি তেজত মিহলাই দিয়ে।
পৃষ্ঠা নং – ১০৫ (Page 105 in book)
প্ৰশ্ন ১: শ্বাস প্ৰশ্বাসত অক্সিজেন আহৰণ কৰিবৰ বাবে জলচৰ জীৱতকৈ স্থলচৰ জীৱসমূহৰ সুবিধা কি?
উত্তৰ: স্থলচৰ জীৱই বায়ুমণ্ডলৰ পৰা পোনপটীয়াকৈ অক্সিজেন গ্ৰহণ কৰে, য’ত অক্সিজেনৰ পৰিমাণ (প্ৰায় ২১%) যথেষ্ট বেছি। ইয়াৰ বিপৰীতে, জলচৰ জীৱই পানীত দ্ৰৱীভূত হৈ থকা অক্সিজেনহে গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, যাৰ পৰিমাণ বায়ুত থকা অক্সিজেনতকৈ বহুত কম। সেয়েহে, স্থলচৰ জীৱই সহজে আৰু কম পৰিশ্ৰমেৰে প্ৰয়োজনীয় অক্সিজেন পাব পাৰে, কিন্তু জলচৰ জীৱই খৰকৈ উশাহ ল’ব লগা হয়।
প্ৰশ্ন ২: কি কি প্ৰথাৰে বিভিন্ন জীৱদেহত গ্লুক’জ জাৰিত হৈ শক্তি উৎপন্ন হয়?
উত্তৰ: বিভিন্ন জীৱদেহত গ্লুক’জ জাৰিত হৈ শক্তি উৎপন্ন হোৱাৰ মূলতে দুটা প্ৰধান প্ৰথা আছে:
- সবাত শ্বসন (Aerobic Respiration): অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত সংঘটিত হয়। ইয়াত গ্লুক’জ সম্পূৰ্ণৰূপে জাৰিত হৈ কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, পানী আৰু প্ৰচুৰ শক্তি (ATP) উৎপন্ন কৰে। এই প্ৰক্ৰিয়াটো বেছিভাগ জীৱৰ মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত ঘটে।
- অবাত শ্বসন (Anaerobic Respiration): অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত সংঘটিত হয়। ইয়াত গ্লুক’জ অসম্পূৰ্ণৰূপে জাৰিত হৈ ইথানল আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড (ইষ্টৰ ক্ষেত্ৰত) বা লেক্টিক এছিড (আমাৰ পেশী কোষত) আৰু কম পৰিমাণৰ শক্তি উৎপন্ন কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: মানুহৰ দেহত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাই অক্সাইড কেনেকৈ পৰিবহণ হয়?
উত্তৰ:
- অক্সিজেন: হাঁওফাঁওৰ পৰা তেজৰ লোহিত ৰক্ত কণিকাত থকা হিম’গ্ল’বিন নামৰ ৰঞ্জক পদাৰ্থই অক্সিজেনৰ লগত যুক্ত হৈ অক্সিহিম’গ্ল’বিন গঠন কৰে আৰু ইয়াক শৰীৰৰ বিভিন্ন কোষলৈ কঢ়িয়াই নিয়ে।
- কাৰ্বন ডাই অক্সাইড: ই অক্সিজেনতকৈ পানীত বেছি দ্ৰৱণীয়। সেয়েহে ইয়াৰ বেছিভাগেই তেজৰ প্লাজমাত দ্ৰৱীভূত অৱস্থাত পৰিবহণ হয়। কিছু পৰিমাণে হিম’গ্ল’বিনৰ লগতো যুক্ত হৈ আৰু কিছু বাইকাৰ্বনেট হিচাপেও পৰিবহণ হয়।
প্ৰশ্ন ৪: প্ৰচুৰ গেছ বিনিময়ৰ কাৰণে মানুহৰ হাওঁফাওঁ কিদৰে গঠিত হৈছে?
উত্তৰ: মানুহৰ হাওঁফাওঁত শ্বাসনলীডাল বহুতো সৰু সৰু শাখাত (ব্ৰংকাই আৰু ব্ৰংকিঅ’ল) বিভক্ত হৈ শেষত বেলুন-সদৃশ বায়ুকোষ বা এলভিঅ’লাই (alveoli) গঠন কৰে। এই অসংখ্য এলভিঅ’লাইবোৰে গেছ বিনিময়ৰ বাবে এক বিশাল পৃষ্ঠকালি (প্ৰায় ৮০ বৰ্গমিটাৰ) প্ৰদান কৰে। এলভিঅ’লাইবোৰৰ বেৰখন অতি পাতল আৰু ৰক্ত-কেশিকাৰ জালেৰে আবৃত, যাৰ ফলত অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইডৰ বিনিময় অতি সহজে আৰু খৰকৈ হ’ব পাৰে।
পৃষ্ঠা নং – ১১০ (Page 110 in book)
প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰৰ মুখ্য ভাগ কেইটা কি কি? ইয়াৰ কাৰ্যসমূহ কি কি?
উত্তৰ: মানুহৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰৰ মুখ্য ভাগবোৰ হ’ল:
- হৃদযন্ত্ৰ (Heart): ই এটা পাম্পৰ দৰে কাম কৰে আৰু গোটেই শৰীৰলৈ তেজ সঞ্চালন কৰে।
- ৰক্ত (Blood): ই এক তৰল মাধ্যম যিয়ে অক্সিজেন, কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, খাদ্য, হৰম’ন আৰু বৰ্জিত পদাৰ্থ পৰিবহণ কৰে।
- ৰক্তনলীকা (Blood Vessels – ধমনী, সিৰা, আৰু কেশিকা): এই নলিকাবোৰে গোটেই শৰীৰত তেজ চলাচলৰ বাবে পথৰ সৃষ্টি কৰে।
প্ৰশ্ন ২: পক্ষী আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীৰ বিশুদ্ধ আৰু অশুদ্ধ তেজ কিয় পৃথক কৰি ৰখাৰ প্ৰয়োজন?
উত্তৰ: পক্ষী আৰু স্তন্যপায়ী প্ৰাণীবোৰ উষ্ণৰক্তী। ইহঁতে নিজৰ শৰীৰৰ উষ্ণতা এক নিৰ্দিষ্ট স্তৰত বজাই ৰাখিবলৈ নিৰন্তৰ শক্তিৰ প্ৰয়োজন হয়। বিশুদ্ধ (অক্সিজেনযুক্ত) আৰু অশুদ্ধ (অক্সিজেনবিহীন) তেজ পৃথক কৰি ৰাখিলে শৰীৰৰ কোষবোৰলৈ অধিক কাৰ্যক্ষমভাৱে অক্সিজেনৰ যোগান ধৰা সম্ভৱ হয়। ইয়াৰ ফলত অধিক শক্তি উৎপন্ন হয়, যি শৰীৰৰ উষ্ণতা নিয়ন্ত্ৰণত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: উচ্চখাপৰ উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰত থকা অংশসমূহ কি কি?
উত্তৰ: উচ্চখাপৰ উদ্ভিদৰ পৰিবহণ তন্ত্ৰত থকা মুখ্য অংশসমূহ হ’ল:
- জাইলেম (Xylem): ই শিপাৰ পৰা পানী আৰু খনিজ লৱণ পাতলৈ পৰিবহণ কৰে।
- ফ্ল’ৱেম (Phloem): ই পাতত প্ৰস্তুত হোৱা খাদ্য (শৰ্কৰা) উদ্ভিদৰ বিভিন্ন অংশলৈ পৰিবহণ কৰে।
প্ৰশ্ন ৪: উদ্ভিদৰ দেহত পানী আৰু খনিজ লৱণ কেনেদৰে পৰিবহণ হয়?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ দেহত পানী আৰু খনিজ লৱণ জাইলেম কলাৰ জৰিয়তে পৰিবহণ হয়। শিপাৰ কোষে মাটিৰ পৰা আয়ন শোষণ কৰাৰ ফলত এটা চাপৰ সৃষ্টি হয়, যাৰ বাবে পানী শিপাত প্ৰৱেশ কৰে (মূল চাপ)। ইয়াৰ উপৰিও, পাতৰ পৰা হোৱা বাষ্পমোচনৰ (transpiration) ফলত এক শোষণ বলৰ (suction pull) সৃষ্টি হয়, যিয়ে পানী আৰু খনিজ লৱণক জাইলেমৰ মাজেৰে ওপৰলৈ টানি নিয়ে।
প্ৰশ্ন ৫: উদ্ভিদৰ দেহত খাদ্যৰ কেনেদৰে সংবহন ঘটে?
উত্তৰ: উদ্ভিদৰ দেহত খাদ্যৰ সংবহন (translocation) ফ্ল’ৱেম কলাৰ জৰিয়তে হয়। পাতত প্ৰস্তুত হোৱা শৰ্কৰা (চুক্ৰ’জ) শক্তি (ATP) খৰচ কৰি ফ্ল’ৱেম কলালৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়। ইয়াৰ ফলত আসৃতি চাপৰ সৃষ্টি হয় আৰু পানী ফ্ল’ৱেমত প্ৰৱেশ কৰে। এই চাপে খাদ্যক উদ্ভিদৰ কম চাপ থকা অংশলৈ (যেনে শিপা, ফল, বীজ) ঠেলি পঠিয়ায়।
পৃষ্ঠা নং – ১১২ (Page 112 in book)
প্ৰশ্ন ১: নেফ্ৰনৰ গঠন আৰু কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ:
- গঠন: নেফ্ৰন হ’ল বৃক্কৰ গঠনমূলক আৰু কাৰ্য্যকৰী একক। প্ৰতিটো নেফ্ৰনত এটা কাপ-সদৃশ অংশ থাকে যাক ব’মেনচ্ কেপচুল (Bowman’s capsule) বোলে, যাৰ ভিতৰত ৰক্ত-কেশিকাৰ এক সমষ্টি (glomerulus) থাকে। ব’মেনচ্ কেপচুলৰ পৰা এডাল দীঘল, পাক খোৱা নলিকা ওলাই আহে যি শেষত সংগ্ৰাহী নলীত (collecting duct) লগ লাগে।
- কাৰ্য: গ্ল’মেৰুলাচত তেজ পৰিস্ৰাৱিত হয় আৰু প্ৰাথমিক পৰিস্ৰাৱন (initial filtrate) ব’মেনচ্ কেপচুলত জমা হয়। এই পৰিস্ৰাৱনত গ্লুক’জ, এমিন’ এছিড, লৱণ আৰু পানী থাকে। যেতিয়া ই নলিকাৰ মাজেৰে যায়, তেতিয়া শৰীৰৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দ্ৰব্যবোৰ (যেনে গ্লুক’জ, পানী) পুনৰ শোষণ হয়। অৱশিষ্ট তৰলখিনি, য’ত ইউৰিয়াৰ দৰে বৰ্জিত পদাৰ্থ থাকে, সেয়াই মূত্ৰ হিচাপে সংগ্ৰাহী নলীত জমা হয়।
প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদে কি কি উপায়ে বৰ্জিত পদাৰ্থ ত্যাগ কৰে?
উত্তৰ: উদ্ভিদে তলত দিয়া উপায়বোৰেৰে বৰ্জিত পদাৰ্থ ত্যাগ কৰে:
- গেছীয় বৰ্জিত পদাৰ্থ: অক্সিজেন আৰু কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড পত্ৰৰন্ধ্ৰৰ যোগেদি ত্যাগ কৰে।
- জলীয় বাষ্প: অতিৰিক্ত পানী বাষ্পমোচনৰ দ্বাৰা ত্যাগ কৰে।
- পাত সৰোৱা: কিছুমান বৰ্জিত পদাৰ্থ পুৰণি পাতত জমা হয় আৰু পাত সৰি পৰিলে সেইবোৰ আঁতৰি যায়।
- ৰেচিন আৰু আঠা: কিছুমান বৰ্জিত পদাৰ্থ পুৰণি জাইলেম কলাত ৰেচিন আৰু আঠা হিচাপে জমা ৰাখে।
- শিপাৰ যোগেদি: কিছুমান বৰ্জিত পদাৰ্থ শিপাৰ যোগেদি ওচৰৰ মাটিত ত্যাগ কৰে।
প্ৰশ্ন ৩: কেনেকৈ মূত্ৰ উৎপন্ন পৰিমাণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি?
উত্তৰ: মূত্ৰ উৎপন্নৰ পৰিমাণ শৰীৰত থকা অতিৰিক্ত পানীৰ পৰিমাণ আৰু দ্ৰৱীভূত বৰ্জিত পদাৰ্থৰ পৰিমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। যেতিয়া শৰীৰত পানী বেছি থাকে, তেতিয়া বেছি মূত্ৰ উৎপন্ন হয়। যেতিয়া শৰীৰত পানী কম থাকে বা বেছি বৰ্জিত পদাৰ্থ থাকে, তেতিয়া বৃক্কই বেছি পানী পুনৰ শোষণ কৰে আৰু কম পৰিমাণৰ গাঢ় মূত্ৰ উৎপন্ন হয়। এই প্ৰক্ৰিয়াটো হৰম’নৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হয়।
অনুশীলনী (End-of-chapter Exercises)
পৃষ্ঠা নং – ১১৩ (Page 113 in book)
প্ৰশ্ন ১: মানুহৰ বৃক্ক দুটা কোনটো তন্ত্ৰৰ অংশ—
উত্তৰ: (c) ৰেচন
প্ৰশ্ন ২: উদ্ভিদৰ দেহত জাইলেমৰ কাম হ’ল—
উত্তৰ: (a) পানীৰ পৰিবহণ
প্ৰশ্ন ৩: স্বপোষীয় পৰিপুষ্টিত প্ৰয়োজন হয়—
উত্তৰ: (d) ওপৰৰ আটাইকেইটা।
প্ৰশ্ন ৪: পাইৰুভেট অণু ভাঙি কাৰ্বনডাই অক্সাইড, পানী আৰু শক্তি উৎপন্ন হোৱা বিক্ৰিয়াটো সম্পাদিত হয় —
উত্তৰ: (b) মাইট’কণ্ড্ৰিয়াত
প্ৰশ্ন ৫: আমাৰ শৰীৰত চৰ্বিজাতীয় খাদ্যসমূহ কেনেদৰে পাচন হয়? এই প্ৰক্ৰিয়াটো শৰীৰৰ কোন অংশত সংঘটিত হয়?
উত্তৰ: চৰ্বিজাতীয় খাদ্যৰ পাচন ক্ষুদ্ৰান্তত সংঘটিত হয়। যকৃতৰ পৰা অহা পিত্তৰসে চৰ্বিৰ ডাঙৰ অণুবোৰক সৰু সৰু অণুলৈ (emulsification) ভাঙি দিয়ে। তাৰ পিছত অগ্নাশয়ৰ পৰা অহা লাইপেজ নামৰ উৎসেচকে এই সৰু চৰ্বিৰ অণুবোৰক পাচন কৰি ফেটি এছিড আৰু গ্লিচাৰললৈ ৰূপান্তৰ কৰে।
প্ৰশ্ন ৬: পাচনত লালটিৰ ভূমিকা কি?
উত্তৰ: লালটিত থকা চেলাইভেৰী এমাইলেজ (Salivary amylase) নামৰ উৎসেচকে খাদ্যৰ শ্বেতসাৰ অংশক সৰল শৰ্কৰালৈ (মাল্ট’জ) ভাঙি দিয়ে। ইয়াৰ উপৰিও লালটিয়ে খাদ্যখিনি কোমল আৰু পিচল কৰি দিয়ে যাতে সহজে গিলিব পাৰি।
প্ৰশ্ন ৭: স্বপোষীত পুষ্টিৰ কাৰণে কি কি কাৰকৰ প্ৰয়োজন? ইয়াৰ উপজাত পদাৰ্থবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
- প্ৰয়োজনীয় কাৰক: কাৰ্বন ডাইঅক্সাইড, পানী, সূৰ্যৰ পোহৰ আৰু পত্ৰহৰিৎ।
- উপজাত পদাৰ্থ: অক্সিজেন, পানী আৰু গ্লুক’জ (যিটো শক্তি হিচাপে ব্যৱহৃত হয়)।
প্ৰশ্ন ৮: সবাত আৰু অবাত শ্বসনৰ মাজত পাৰ্থক্য কি কি? সবাত আৰু অবাত শ্বসন সম্পাদন কৰা প্ৰাণীৰ নাম লিখা।
উত্তৰ:
| সবাত শ্বসন | অবাত শ্বসন |
|---|---|
| ১. অক্সিজেনৰ উপস্থিতিত হয়। | ১. অক্সিজেনৰ অনুপস্থিতিত হয়। |
| ২. গ্লুক’জ সম্পূৰ্ণৰূপে জাৰিত হয়। | ২. গ্লুক’জ অসম্পূৰ্ণৰূপে জাৰিত হয়। |
| ৩. উৎপাদিত দ্ৰব্য হ’ল CO₂, পানী। | ৩. উৎপাদিত দ্ৰব্য হ’ল ইথানল, CO₂ বা লেক্টিক এছিড। |
| ৪. অধিক শক্তি (৩৮ ATP) উৎপন্ন হয়। | ৪. কম শক্তি (২ ATP) উৎপন্ন হয়। |
- সবাত শ্বসন কৰা প্ৰাণী: মানুহ, গৰু, বাঘ।
- অবাত শ্বসন কৰা প্ৰাণী: ইষ্ট, কিছুমান বেক্টেৰিয়া, ফিটাপেলু।
প্ৰশ্ন ৯: প্ৰচুৰ পৰিমাণৰ গেছ বিনিময় কৰিব পৰাকৈ বায়ুকোষবিলাক কেনেকৈ গঠিত হৈছে?
উত্তৰ: বায়ুকোষবিলাক (alveoli) বেলুনৰ দৰে অসংখ্য সৰু সৰু কোঠালিৰে গঠিত, যিয়ে গেছ বিনিময়ৰ বাবে এক বিশাল পৃষ্ঠকালি প্ৰদান কৰে। ইহঁতৰ বেৰ অতি পাতল আৰু ৰক্ত-কেশিকাৰ জালেৰে আবৃত, যাৰ ফলত গেছৰ বিনিময় অতি সহজে আৰু খৰকৈ হয়।
প্ৰশ্ন ১০: আমাৰ দেহত হিম’গ্লবিনৰ পৰিমাণ কমি গ’লে কি হ’ব?
উত্তৰ: হিম’গ্লবিনে তেজত অক্সিজেন পৰিবহণ কৰে। ইয়াৰ পৰিমাণ কমি গ’লে শৰীৰৰ কোষবোৰলৈ অক্সিজেনৰ যোগান কমি যাব। ইয়াৰ ফলত শক্তি উৎপাদনত বাধা আহিব আৰু ব্যক্তিজন দুৰ্বল অনুভৱ কৰিব, ভাগৰুৱা হ’ব আৰু উশাহ লোৱাত কষ্ট পাব। এই অৱস্থাটোক ৰক্তহীনতা বা এনিমিয়া (Anemia) বোলা হয়।
প্ৰশ্ন ১১: মানুহৰ দেহত সংঘটিত দ্বৈত ৰক্ত সংবহন তন্ত্ৰটো বৰ্ণনা কৰা। ইয়াৰ প্ৰয়োজন কি?
উত্তৰ:
- বৰ্ণনা: দ্বৈত ৰক্ত সংবহনত তেজ হৃদযন্ত্ৰৰ মাজেৰে এটা সম্পূৰ্ণ চক্ৰত দুবাৰকৈ প্ৰবাহিত হয়। এবাৰ অশুদ্ধ তেজ শৰীৰৰ পৰা আহি হৃদযন্ত্ৰৰ সোঁফালেদি হাঁওফাঁওলৈ যায় (পালম’নেৰী সংবহন)। দ্বিতীয়বাৰ, হাঁওফাঁওৰ পৰা বিশুদ্ধ তেজ হৃদযন্ত্ৰৰ বাঁওফালেদি আহি গোটেই শৰীৰলৈ যায় (চিষ্টেমিক সংবহন)।
- প্ৰয়োজন: ইয়াৰ ফলত অক্সিজেনযুক্ত আৰু অক্সিজেনবিহীন তেজৰ মিশ্ৰণ নঘটে, যাৰ ফলত শৰীৰৰ কোষবোৰলৈ অধিক কাৰ্যক্ষমভাৱে অক্সিজেনৰ যোগান ধৰা সম্ভৱ হয়। ই উচ্চ শক্তিৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাত সহায় কৰে।
প্ৰশ্ন ১২: জাইলেম আৰু ফ্ল’ৱেম দ্ৰব্যৰ পৰিবহণৰ পাৰ্থক্যবোৰ কি কি?
উত্তৰ:
| জাইলেম (Xylem) | ফ্ল’ৱেম (Phloem) |
|---|---|
| ১. পানী আৰু খনিজ লৱণ পৰিবহণ কৰে। | ১. খাদ্য (শৰ্কৰা) পৰিবহণ কৰে। |
| ২. পৰিবহণ কেৱল ঊৰ্ধ্বমুখী (শিপাৰ পৰা পাতলৈ)। | ২. পৰিবহণ ঊৰ্ধ্বমুখী আৰু অধোমুখী দুয়ো দিশতে হয়। |
| ৩. পৰিবহণ মূলতঃ ভৌতিক বল (বাষ্পমোচন)ৰ দ্বাৰা হয়। | ৩. পৰিবহণত শক্তিৰ (ATP) প্ৰয়োজন হয়। |
প্ৰশ্ন ১৩: হাঁও ফাঁওৰ বায়ুকোষ আৰু বৃক্কৰ নেফ্ৰনৰ গঠন আৰু কাৰ্যৰ মাজত তুলনা কৰা।
উত্তৰ:
| বৈশিষ্ট্য | বায়ুকোষ (Alveoli) | নেফ্ৰন (Nephron) |
|---|---|---|
| স্থান | হাঁওফাঁও | বৃক্ক |
| গঠন | পাতল বেৰৰ বেলুন-সদৃশ কোঠালি, ৰক্ত-কেশিকাৰে আবৃত। | কাপ-সদৃশ ব’মেনচ্ কেপচুল আৰু দীঘল নলিকাৰে গঠিত। |
| কাৰ্য | তেজ আৰু বায়ুৰ মাজত গেছৰ (O₂ আৰু CO₂) বিনিময়। | তেজৰ পৰা বৰ্জিত পদাৰ্থ পৰিস্ৰাৱন কৰি মূত্ৰ গঠন। |
| সাদৃশ্য | দুয়োটাই অসংখ্য সংখ্যাত থাকে, পাতল বেৰযুক্ত আৰু ৰক্ত-কেশিকাৰে সমৃদ্ধ যাতে বিনিময় বা পৰিস্ৰাৱন কাৰ্যক্ষমভাৱে হ’ব পাৰে। |
