Chapter 4:
“বিহু উৎসৱৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ”
(ক) পাঠৰ সংক্ষিপ্ত আলোচনা (Summary Note)
“বিহু উৎসৱৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ” পাঠটিত ৰঙালী বিহুৰ সৈতে জড়িত তিনিটা প্ৰধান পৰম্পৰাগত গীত-নাচৰ অনুষ্ঠানৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে। এই তিনিটা ৰূপ হ’ল— হুঁচৰি, গাভৰু বিহু আৰু ৰাতি বিহু। প্ৰতিটোৰে নিজস্ব পৰিৱেশন শৈলী, বৈশিষ্ট্য আৰু পৰম্পৰা আছে।
১. হুঁচৰিৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ:
- পৰিচয়: হুঁচৰি হৈছে ব’হাগ বিহুত পুৰুষসকলে সমূহীয়াকৈ গঞাৰ চোতালে চোতালে গৈ পৰিৱেশন কৰা এক মাংগলিক লোক-অনুষ্ঠান। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হ’ল গৃহস্থৰ মংগল কামনা কৰি আশীৰ্বাদ দিয়া।
- পৰিৱেশন শৈলী:
- হুঁচৰি দলটোৱে গৃহস্থৰ পদূলিমুখত মংগলধ্বনি দি প্ৰৱেশ কৰে।
- প্ৰথমে ‘হুঁচৰি-ঘোষা’ পৰিৱেশন কৰা হয়, যিটো ঢিমা, মধ্যম আৰু দ্ৰুত— এই তিনিটা লয়ত গোৱা হয়।
- ঘোষাৰ পিছত ‘বিহু’ ভাগ আৰম্ভ হয়, য’ত যোজনা (প্ৰশস্তিমূলক গীত) আৰু ছন্দোৱদ্ধ বিহুনাম গোৱা হয়।
- ঢোল, তাল, টকা আদি বাদ্যযন্ত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰা হয়। কিছুমান অঞ্চলত পেঁপা, বাঁহী, সুতুলি আদিও বজোৱা হয়।
- ঢোলত বিভিন্ন ছেও (যেনে- খৰা ছেও, বুঢ়া ছেও, দীঘলীয়া ছেও) বজাই বিহুৱাসকলে বৃত্তাকাৰে নাচে।
- শেষত, গৃহস্থই শৰাই আগবঢ়ায় আৰু হুঁচৰি দলে আশীৰ্বাদ দি বিদায় লয়।
২. গাভৰু বিহুৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ:
- পৰিচয়: গাভৰু বিহু (বা জেং বিহু/গছতলৰ বিহু) হ’ল কেৱল ছোৱালী বা গাভৰুসকলে দিনৰ ভাগত জুপজুপীয়া হাবিতলীয়া ঠাইত, ডাঙৰ গছৰ তলত বা বাঁহনিৰ মাজত পৰিৱেশন কৰা এক অনুষ্ঠান। ইয়াত পুৰুষৰ প্ৰৱেশ নিষেধ আছিল।
- পৰিৱেশন শৈলী:
- ইয়াত ব্যৱহৃত প্ৰধান বাদ্য হ’ল টকা, গগনা আৰু সুতুলি। পৰম্পৰাগতভাৱে ইয়াত ঢোল বা পেঁপা ব্যৱহাৰ নহৈছিল।
- গাভৰুসকলে বৃত্তাকাৰে অৱস্থান লৈ হাত চাপৰি আৰু টকা বজাই বিহুনাম গায়।
- বিহুনামবোৰ ‘দুলড়ী ছন্দ’ত (একেলগে দুফাকি গোৱা) গোৱা হয়। ইয়াত প্ৰকৃতি, কৃষ্টি, সমাজ আৰু প্ৰেম-পীৰিতি বিষয়ক গীত গোৱা হয়।
- কেইগৰাকীমান নাচনীয়ে বৃত্তৰ মাজত নাচে।
- এই বিহু বিংশ শতিকাৰ মাজভাগলৈকে প্ৰচলিত আছিল যদিও বৰ্তমান ই প্ৰায় বিলুপ্ত।
৩. ৰাতি বিহুৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ:
- পৰিচয়: ৰাতি বিহু হ’ল চ’ত মাহত ডেকা-গাভৰুৱে নিশাৰ ভাগত হাবিৰ মাজৰ মুকলি ঠাইত (বিহুখোলা) পৰিৱেশন কৰা অনুষ্ঠান। ই গাভৰু বিহুৰে এক সম্প্ৰসাৰিত ৰূপ, য’ত ডেকাসকলেও অংশগ্ৰহণ কৰে।
- পৰিৱেশন শৈলী:
- প্ৰথম অৱস্থাত কেৱল গাভৰুসকলে গাভৰু বিহুৰ দৰেই টকা, গগনা, সুতুলি বজাই বিহু আৰম্ভ কৰে।
- পিছত, কিছু আঁতৰত থকা ডেকাচামে আহি অংশগ্ৰহণ কৰে। তেওঁলোকে পেঁপাও বজাইছিল, কিন্তু ঢোলৰ ব্যৱহাৰ পৰম্পৰাগতভাৱে নাছিল।
- ইয়াত ডেকা আৰু গাভৰুৰ মাজত প্ৰশ্নোত্তৰমূলক গীত (যোৰানাম বা কটা-কটি বিহু) গোৱা হয়।
- এই বিহুৰ গীতবোৰ মূলতঃ প্ৰেম-পীৰিতি আৰু যৌৱনকেন্দ্ৰিক আছিল। ইয়াত ‘হাবি-নাম’ বা যৌনগন্ধী গীতৰো প্ৰচলন আছিল।
- বৰ্তমানৰ ডেকা-গাভৰুৰ মুকলি বিহুৰ ৰূপটো ৰাতি বিহুৰ পৰাই বিকশিত হৈছে বুলি ক’ব পাৰি।
এই তিনিওটা পৰম্পৰাগত ৰূপে অসমীয়া লোক-সংস্কৃতিৰ এক চহকী ধাৰাক প্ৰতিনিধিত্ব কৰে, যিবোৰৰ মাজেৰে সমাজ, প্ৰকৃতি আৰু মানৱীয় আৱেগ-অনুভূতিৰ সুন্দৰ প্ৰকাশ ঘটিছে।
(খ) অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Textual Question Answers)
১। হুঁচৰিৰ গীত-নাচৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ সম্পৰ্কে এটি চমু আলোচনা যুগুত কৰা।
উত্তৰ: হুঁচৰি হৈছে ব’হাগ বিহুত পুৰুষসকলে সমূহীয়াকৈ গঞাৰ চোতালে চোতালে গৈ পৰিৱেশন কৰা এক মাংগলিক লোক-অনুষ্ঠান। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য গৃহস্থৰ মংগল কামনা কৰা। হুঁচৰি দল এটাই পদূলিমুখত মংগলধ্বনিৰে প্ৰৱেশ কৰি ঢোলৰ ছেৱে ছেৱে ‘হুঁচৰি-ঘোষা’ পৰিৱেশন কৰে। ইয়াৰ পিছত যোজনা আৰু ছন্দোৱদ্ধ বিহুনাম গোৱা হয়। ঢোল, তাল, টকা আদি বাদ্যৰ তালে তালে বিহুৱাসকলে বৃত্তাকাৰে নাচে। হুঁচৰিৰ বিভিন্ন পৰ্যায়ত খৰা ছেও, বুঢ়া ছেও, লহৰী আদি পৰিৱেশন কৰা হয়। শেষত গৃহস্থক আশীৰ্বাদ দি হুঁচৰি সামৰা হয়। হুঁচৰি কেৱল গীত-নাচেই নহয়, ই এক সামাজিক সম্প্ৰীতি আৰু মংগল কামনাৰ পৱিত্ৰ অনুষ্ঠান।
২। হুঁচৰিত পৰিৱেশন কৰা বিহু নাম সম্পৰ্কে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: হুঁচৰিত দুই ধৰণৰ বিহুনাম পৰিৱেশন কৰা হয়— যোজনা আৰু ছন্দোৱদ্ধ বিহুনাম।
- যোজনা: এইবোৰ প্ৰশস্তিমূলক গীত। হুঁচৰিৰ ‘বিহু’ ভাগৰ আৰম্ভণিতে ভগৱান, ইষ্টদেৱতা বা গৃহস্থক প্ৰণাম জনাই যোজনা গোৱা হয়। ইয়াৰ উপৰিও কৃষ্টি, প্ৰকৃতি বা বিহুবাদ্য বিষয়ক যোজনাও গোৱা হয়।
- ছন্দোৱদ্ধ বিহুনাম: যোজনাৰ পিছত ছন্দোৱদ্ধভাৱে তালত বিহুনাম গোৱা হয়। এই নামবোৰ মূলতঃ ‘জাতনাম’ শৈলীত গোৱা হয়, য’ত এটা নামৰ কেইবাটাও আৱৰ্তন গোৱা হয়। নামৰ শেষত ঢোলত ‘ভাঙনি চাপৰ’ বজোৱা হয়। এই নামবোৰৰ লগত ঢোল, তাল, টকা আদি সংগত কৰা হয় আৰু বিহুৱাসকলে বিহু নাচে।
৩। গাভৰু বিহুৰ পৰম্পৰাগত ৰূপ সম্পৰ্কে এটি চমু আলোচনা যুগুত কৰা।
উত্তৰ: গাভৰু বিহু, যাক জেং বিহু বা গছতলৰ বিহু বুলিও কোৱা হয়, কেৱল গাভৰুসকলে দিনৰ ভাগত নিৰ্জন ঠাইত পৰিৱেশন কৰা এক পৰম্পৰাগত অনুষ্ঠান। ইয়াত পুৰুষৰ প্ৰৱেশ নিষিদ্ধ আছিল। গাভৰুসকলে বৃত্তাকাৰে অৱস্থান লৈ হাত চাপৰি আৰু টকা বজাই বিহুনাম গায়। ইয়াত ব্যৱহৃত প্ৰধান বাদ্য হ’ল টকা, গগনা আৰু সুতুলি। গাভৰু বিহুত গোৱা বিহুনামবোৰ সাধাৰণতে ‘দুলড়ী ছন্দ’ত (একেলগে দুফাকি) গোৱা হয় আৰু ইয়াৰ বিষয়বস্তু প্ৰকৃতি, সমাজ, প্ৰেম-পীৰিতি আদি হয়। কেইগৰাকীমান নাচনীয়ে বৃত্তৰ মাজত নাচে। এই বিহু বৰ্তমান প্ৰায় বিলুপ্ত।
৪। ৰাতি বিহুৰ নাচৰ ৰেহ-ৰূপৰ চমু বিৱৰণ দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: ৰাতি বিহু হ’ল চ’ত মাহত ডেকা-গাভৰুৱে নিশাৰ ভাগত হাবিৰ মাজৰ বিহুখোলাত পৰিৱেশন কৰা অনুষ্ঠান। ইয়াৰ আৰম্ভণি গাভৰু বিহুৰ দৰেই হয়, য’ত গাভৰুসকলে টকা, গগনা, সুতুলি বজাই বিহু গায়। পিছত ডেকাচামে আহি তাত যোগ দিয়ে আৰু পেঁপাও বজাইছিল। ৰাতি বিহুৰ মূল আকৰ্ষণ আছিল ডেকা আৰু গাভৰুৰ মাজত হোৱা প্ৰশ্নোত্তৰমূলক গীত বা ‘যোৰানাম’। ইয়াৰ গীতবোৰ মূলতঃ প্ৰেম-পীৰিতি আৰু যৌৱনকেন্দ্ৰিক আছিল। বৰ্তমানৰ মুকলি বিহুৰ ধাৰণাটো ৰাতি বিহুৰ পৰাই বিকশিত হৈছে।
৫। হুঁচৰি অনুষ্ঠানটিক কেইটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি? পৰ্যায়কেইটা চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: হুঁচৰি অনুষ্ঠানটিক মূলতঃ দুটা পৰ্যায়ত ভাগ কৰিব পাৰি:
(ক) হুঁচৰি-ঘোষা পৰ্যায়: এইটো হুঁচৰিৰ প্ৰথম আৰু মাংগলিক পৰ্যায়। গৃহস্থৰ চোতালত প্ৰৱেশ কৰি হুঁচৰি দলে বৃত্তাকাৰে ঘূৰি ঘূৰি ঢোলৰ ছেৱে ছেৱে হুঁচৰি-ঘোষা গায়। ইয়াৰ লয় ঢিমা, মধ্যম আৰু দ্ৰুত— এই তিনিটা স্তৰত থাকে।
(খ) বিহু পৰ্যায়: ঘোষাৰ পিছত ‘বিহু’ পৰ্যায় আৰম্ভ হয়। এই পৰ্যায়ত প্ৰথমে যোজনা গোৱা হয় আৰু তাৰ পিছত ছন্দোৱদ্ধ বিহুনাম গোৱা হয়। এই পৰ্যায়ত ঢোলত বিভিন্ন ছেও (খৰা, বুঢ়া, দীঘলীয়া আদি) বজোৱা হয় আৰু বিহুৱাসকলে বিহু নাচে। শেষত আশীৰ্বাদ দি এই পৰ্যায় সামৰা হয়।
৬। গাভৰু বিহুৰ বিহুনামৰ চমু আভাস দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: গাভৰু বিহুৰ বিহুনামৰ মূল শৈলী হ’ল ‘দুলড়ী ছন্দ’ত গোৱা, অৰ্থাৎ একেলগে দুফাকিকৈ গোৱা। এই নামবোৰৰ বিষয়বস্তু বিবিধ। ইয়াত কৃষ্টি, প্ৰকৃতি, বিহু, বিহুবাদ্য, চৰাই-চিৰিকতি, পশু-পক্ষী আদি বিভিন্ন বিষয়ৰ গীত গোৱা হয়। ইয়াৰ উপৰিও প্ৰেম-পীৰিতি বিষয়ক বিহুনামো গোৱা হৈছিল। গাভৰু বিহুৰ নামবোৰৰ মাজেৰে তেওঁলোকৰ মনৰ ভাব, আশা-আকাংক্ষা আৰু সামাজিক জীৱনৰ ছবি ফুটি উঠিছিল।
৭। ৰাতি বিহুৰ বিহুনামৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: ৰাতি বিহুৰ বিহুনাম মূলতঃ প্ৰেম-পীৰিতি আৰু যৌৱনকেন্দ্ৰিক আছিল। ইয়াৰ আৰম্ভণি অংশত, যেতিয়া কেৱল গাভৰুসকলে বিহু মাৰিছিল, তেতিয়া গাভৰু বিহুৰ দৰেই বিভিন্ন বিষয়ৰ নাম গোৱা হৈছিল। কিন্তু যেতিয়া ডেকাসকলে অংশগ্ৰহণ কৰিছিল, তেতিয়া গীতবোৰ মূলতঃ প্ৰেম-প্ৰণয় আৰু ডেকা-গাভৰুৰ মনৰ ভাব প্ৰকাশক হৈ পৰিছিল। ‘যোৰানাম’ বা ‘কটা-কটি’ বিহু, য’ত ডেকা আৰু গাভৰুৱে গীতেৰে প্ৰশ্নোত্তৰ কৰে, সেয়া ৰাতি বিহুৰ এক অন্যতম বৈশিষ্ট্য আছিল। ইয়াৰ উপৰিও ‘হাবি-নাম’ বা যৌনগন্ধী গীতৰো প্ৰচলন আছিল।
