পঞ্চম অধ্যায়
জনগোষ্ঠীয় বিহুৰ পৰম্পৰা
(ক) পাঠৰ সংক্ষিপ্ত আলোচনা (Summary Note)
এই অধ্যায়টোত অসমৰ বিভিন্ন জনগোষ্ঠী যেনে সোণোৱাল কছাৰী, মৰাণ, তিৱা আৰু কোচ-ৰাজবংশীসকলৰ মাজত প্ৰচলিত বিহু উৎসৱৰ পৰম্পৰাগত ৰীতি-নীতি আৰু লোকাচাৰসমূহৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা হৈছে। প্ৰতিটো জনগোষ্ঠীয়ে কেনেকৈ তেওঁলোকৰ নিজস্ব সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশত ব’হাগ, মাঘ আৰু কাতি বিহুক পালন কৰে, তাৰ এক সুন্দৰ ছবি ইয়াত দাঙি ধৰা হৈছে।
- সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ বিহু: তেওঁলোকে ব’হাগ বিহুক ‘দোমাহী বিহু’ হিচাপে পালন কৰে, যাৰ আৰম্ভণি ‘খ্ৰীংখ্ৰীং বাইথ’ পূজা’ৰ জৰিয়তে হয়। এই সময়ত ‘লগ বিহু’, ‘হায়দাং গীত’ আদিৰ পৰম্পৰা দেখা যায়। তেওঁলোকৰ বিহুৰ লগত বাঘ পূজা, গৰুক বৰপিঠা খুওৱা আৰু বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ হুঁচৰি গীতৰ (যেনে- বাৰেমন্ত্ৰ, পোহাৰি গীত, থিয় গীত, বৰগীত) প্ৰচলন আছে। কাতি বিহুক ‘কঙালী বিহু’ বা ‘আকাশবন্তি’ আৰু মাঘ বিহুক ‘ভোগালী বিহু’ হিচাপে পালন কৰাৰ আঁৰৰ পৌৰাণিক বিশ্বাস আৰু লোকাচাৰসমূহো এই পাঠত বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
- মৰাণ জনগোষ্ঠীৰ বিহু: মৰাণসকলৰ বাবে ব’হাগ বিহু এক প্ৰধান কৃষিভিত্তিক উৎসৱ। তেওঁলোকে মঙলবাৰে উৰুকা, বুধবাৰে গৰু বিহু আৰু বৃহস্পতিবাৰে মানুহ বিহু পালন কৰে। ‘বিহু ঘৰ’ সাজি ডেকা-গাভৰুৱে ৰাতি বিহু পতা, ‘ধৰ্ম হুঁচৰি’ মৰা আৰু ‘বিহু উৰুওৱা’ আদি তেওঁলোকৰ বিহুৰ উল্লেখযোগ্য পৰম্পৰা। তেওঁলোকৰ সাজ-পোছাক, খেল-ধেমালি আৰু বিহুৰ বিভিন্ন দিনৰ (সাতবিহু) সুকীয়া নাম আৰু তাৎপৰ্য এই অধ্যায়ত আলোচনা কৰা হৈছে।
- তিৱা জনগোষ্ঠীৰ বিহু: তিৱাসকলে পাহাৰ আৰু ভৈয়ামত ভিন্ন নামেৰে বসন্ত উৎসৱ পালন কৰে। পাহাৰীয়া তিৱাসকলে ‘ছগ্রা মিছাৱা’ আৰু ভৈয়ামৰ তিৱাসকলে ‘ব’হাগ পিচু’, ‘খাতি পিচু’ আৰু ‘মাখ পিচু’ পালন কৰে। তেওঁলোকৰ বিহুৰ লগত ‘ফা-মহাদেউ’ (শিৱ) পূজা, মৃতকক ‘জ্যু’ (ঘৰুৱা পানীয়) উছৰ্গা কৰা, ‘গদালবৰীয়া গীত’ গোৱা আৰু ‘জোনবিল মেলা’ৰ দৰে অনন্য পৰম্পৰা জড়িত হৈ আছে।
- কোচ-ৰাজবংশীসকলৰ বিহু: পশ্চিম অসমৰ কোচ-ৰাজবংশীসকলে চ’তৰ সংক্ৰান্তিৰ পৰা ‘বেষমা’ বা ‘বিষুৱা’ পালন কৰে, যাক ‘সাত বেষমা’ বুলিও কোৱা হয়। এই সময়ত ‘সাতশাকী’ খোৱা, ‘বিষকাটলি’ৰে ঘৰৰ চাৰিওফালে ছটিওৱা আদি লোকাচাৰ প্ৰচলিত। মাঘ বিহুক তেওঁলোকে ‘পুষুণা’ বা ‘পিঠা খোৱা’ উৎসৱ হিচাপে পালন কৰে, য’ত ‘ধুনী’ জ্বলোৱা, ‘বোনভাত’ খোৱা আৰু সমূহীয়াভাৱে মাছ ধৰা (‘বাহোমাৰা’) আদি পৰম্পৰা দেখা যায়। কাতি বিহুক ‘কাতিগছা’ বা ‘ভোগানাগা’ বোলা হয়, য’ত তুলসীৰ তলত আৰু আকাশত বন্তি জ্বলোৱা হয়।
পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ বিহুৰ পৰম্পৰা
১। সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ ব‘হাগ বিহুৰ লোকাচাৰৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।
উত্তৰ: সোণোৱাল কছাৰীসকলে ব’হাগ বিহুক ‘দোমাহী বিহু’ বুলি কয়। ইয়াৰ আৰম্ভণি ‘খ্ৰীংখ্ৰীং বাইথ’ পূজা’ৰ জৰিয়তে হয়। গৰু বিহুৰ দিনা গৰুক হালধিৰে নোৱাই-ধুৱাই চাটমাৰিৰে কোবাই বছৰটোৰ বাবে মংগল কামনা কৰা হয়। তেওঁলোকে গৰুক ‘বৰপিঠা’ খুৱায়, যি বাঘৰ ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰে বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। বিহুৰ সময়ত ‘লগ বিহু’ আৰু ‘হায়দাং গীত’ৰ দৰে পৰম্পৰা পালন কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও, তেওঁলোকৰ মাজত চাৰি প্ৰকাৰৰ হুঁচৰি গীত—বাৰেমন্ত্ৰ, পোহাৰি গীত, থিয় গীত আৰু বৰগীতৰ প্ৰচলন আছে।
২। সোণোৱাল কছাৰীসকলে ব‘হাগ বিহুত পালন কৰা মূল অনুষ্ঠান কি?
উত্তৰ: সোণোৱাল কছাৰীসকলে ব’হাগ বিহুত পালন কৰা মূল অনুষ্ঠানটো হ’ল ‘খ্ৰীংখ্ৰীং বাইথ’ পূজা। এই পূজা শিৱৰাত্ৰিৰ পিছৰ জোনটোৰ শুক্লপক্ষৰ দ্বিতীয় সোমবাৰে অনুষ্ঠিত হয় আৰু ইয়াৰ জৰিয়তেই আগন্তুক ব’হাগ বিহুৰ সকলো মাংগলিক কাৰ্যসূচী উদ্বোধন কৰা হয়।
৩। হায়দাং গীতৰ পৰিচয় দাঙি ধৰা।
উত্তৰ: হায়দাং গীত হৈছে সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ এক পৰম্পৰাগত লোকগীত, যি ব’হাগ বিহুৰ সময়ত ‘খ্ৰীংখ্ৰীং বাইথ’ পূজাৰ লগত সংগতি ৰাখি পৰিৱেশন কৰা হয়। পূজাৰ তৃতীয় দিনা এই গীত গাই লগ বিহু আৰু হুঁচৰিক আহ্বান জনোৱা হয়। ই তেওঁলোকৰ এক পৱিত্ৰ মাংগলিক অনুষ্ঠান।
৪। সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ হুঁচৰি গীত কেইটা ভাগত বিভক্ত? আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ হুঁচৰি গীতক চাৰিটা ভাগত বিভক্ত কৰা হৈছে:
- (ক) বাৰেমন্ত্ৰ: ই গৃহস্থক বছৰটোৰ বাবে মংগল কামনা কৰি দিয়া আশীৰ্বাদমূলক গীত।
- (খ) পোহাৰি গীত: এই গীতবোৰ আদি ৰজা বলিৰ দিনত পোহাৰ বা হাটত গোৱা হৈছিল বুলি বিশ্বাস কৰা হয়। ইয়াৰ মাজেৰে কৃষিকৰ্ম আৰু সামাজিক সম্প্ৰীতিৰ বাবে পৰামৰ্শ দিয়া হয়।
- (গ) থিয় গীত: এই গীতত সাধাৰণতে সুখ-দুখৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হয়।
- (ঘ) বৰগীত: ই আশীৰ্বাদমূলক গীত, যি হুঁচৰিৰ শেষত পৰিৱেশন কৰা হয়।
৫। বাৰেমন্ত্ৰ কি? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ: বাৰেমন্ত্ৰ হৈছে সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ হুঁচৰিৰ এক প্ৰকাৰ, য’ত গৃহস্থৰ কুশল-মংগল কামনা কৰি আশীৰ্বাদ দিয়া হয়।
উদাহৰণ:
“এ গিৰিহঁতৰ ভাল…।
শুক্রমণি কৌটাল,
বালিত সুৱৰ্ণ (বলিৰ মতিভ্ৰম),
ঢাৰি নিৰ্ডাৰি,
আগত ভঁৰাল, পাছত গোহালি,
কোলাত পো, কোলাত জী লৈ
নন্দে বন্দে বুকু জুৰাই
খাই থাকিব লাগে।।”
৬। সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ হুঁচৰি শব্দটো কেনেকৈ উৎপন্ন হৈছে?
উত্তৰ: সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ মতে, ‘হা’ মানে মাটি, ‘চৌ’ মানে মংগল আৰু ‘ৰী/ৰি’ মানে পৰম্পৰা ৰক্ষা কৰা। অৰ্থাৎ, ভূমি কৰ্ষণেৰে উৎপাদন কৰি সামূহিকভাৱে সম্প্ৰীতিৰে জীৱন-নিৰ্বাহ কৰাৰ উদ্দেশ্যে নীতি-নিয়মৰ পৰামৰ্শৰে সৃষ্টি হোৱা যোজনাবোৰেই হ’ল হুঁচৰি গীত।
৭। সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ থিয় গীত আৰু বৰগীত কাক বোলে? উদাহৰণ দিয়া।
উত্তৰ:
- থিয় গীত: পোহাৰি গীতৰ পিছত বা কোনো ঘৰত হুঁচৰি গাব নোৱাৰিলে পৰৱৰ্তী সময়ত সেই ঘৰত পুনৰ হুঁচৰি আৰম্ভ কৰিবলৈ থিয় গীত গোৱা হয়। ইয়াত জীৱনৰ সুখ-দুখৰ বৰ্ণনা থাকে।
উদাহৰণ:
ঘোষা: হাঁচতি এ ধন পৰাণ ঐ, হয়েকি অহয়া হয়।
গুটি: পূবক এসেৱা পশ্চিমক এসেৱা, চাৰিক চাৰি সেৱা কৰোঁ…। - বৰগীত: পোহাৰি গীতৰ পিছত বা থিয় গীতৰ পিছত বৰগীত গোৱা হয়। ই এক আশীৰ্বাদমূলক গীত।
উদাহৰণ:
ঘোষা: হা চৰি না এ হেই, হা চৰি না এ হেই।
গুটি: য় … মদন মাণিকীয়াল ঐ, বৰ হাজোৱাল সৰু হাজোৱাল হেই।
৮। সোণোৱাল কছাৰীসকলে হুঁচৰি গাই শেষ হ‘লে হুঁচৰি কেনেকৈ উৰুৱায়?
উত্তৰ: গাঁওখনত হুঁচৰি গাই শেষ হ’লে, সকলোৱে মিলি সামৰণি গীতেৰে বিহু সামৰি দীঘল বাঁহৰ টকাডাল গাঁৱৰ পশ্চিম দিশে সেৱা জনাই থৈ আহে। মূল ‘খ্ৰীংখ্ৰীং বাইথ’ মন্দিৰত থকা নযোৰ টকাৰে সামৰণি গীত গাই ৰাজাগুৰুৰ বৰচাঙত টকাবোৰ থৈ সেৱা জনাই ভোজ-ভাত খাই হুঁচৰি উৰুৱায়।
৯। সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ হুঁচৰিত ‘টঙালি’ৰ অৰ্থ কি?
উত্তৰ: সোণোৱাল কছাৰীসকলে বিহু মাৰি সংগ্ৰহ কৰা পুঁজি বা ধনকে ‘টঙালি’ বুলি কয়।
১০। হাটবিহুৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: হাটবিহু মানে মেলা বা বজাৰ বিহু। লোকবিশ্বাস মতে, এই মেলা বিহু বলি ৰজাই অনুষ্ঠিত কৰিছিল, য’ত গৰখীয়া ল’ৰাহঁতে নাচি-বাগি থাকোঁতে ভগৱানে বাওনা ৰূপ ধৰি বলি ৰজাৰ পৰা তিনি খোজ মাটি দান বিচাৰিছিল। এই বিহুৰ জৰিয়তে বলি ৰজাক স্মৰণ কৰা হয়।
(টোকা: মৰাণ, তিৱা আৰু কোচ-ৰাজবংশীসকলৰ পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰখিনিও একেধৰণে ওপৰৰ সাৰাংশৰ সহায়ত লিখিব পৰা যায়।)
পূৰ্ববৰ্ষৰ AHSEC প্ৰশ্নোত্তৰ (২০১৫-২০২৫)
চমু প্ৰশ্ন (Short Questions):
- প্ৰশ্ন (২০১৭): মৰাণসকলৰ সাতবিহুৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মৰাণসকলৰ সাতবিহুৰ নামবোৰ হ’ল— গৰু বিহু, মানুহ বিহু, আলহী বিহু, গোসাঁই বিহু, ভৰ বিহু, চেনেহী বিহু আৰু উৰুৱা বিহু। - প্ৰশ্ন (২০১৮): তিৱাসকলে পালন কৰা তিনিটা বিহুৰ নাম কি?
উত্তৰ: তিৱাসকলে পালন কৰা তিনিটা বিহু হ’ল— ব’হাগ পিচু (ব’হাগ বিহু), খাতি পিচু (কাতি বিহু) আৰু মাখ পিচু (মাঘ বিহু)। - প্ৰশ্ন (২০১৯): কোচ-ৰাজবংশীসকলে মাঘ বিহুক কি বুলি কয়?
উত্তৰ: কোচ-ৰাজবংশীসকলে মাঘ বিহুক ‘পুষুণা’ বুলি কয়। - প্ৰশ্ন (২০২২): ‘ছগ্রা মিছাৱা’ কি?
উত্তৰ: ‘ছগ্রা মিছাৱা’ হ’ল পাহাৰীয়া তিৱা জনগোষ্ঠীয়ে পালন কৰা বসন্তকালীন লোক-উৎসৱ, যি ব’হাগ বিহুৰ সমধৰ্মী।
দীঘল প্ৰশ্ন (Long Questions):
- প্ৰশ্ন (২০১৬): মৰাণ জনগোষ্ঠীৰ ব’হাগ বিহুৰ পৰম্পৰাৰ বিষয়ে বিশদভাৱে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: (ওপৰত উল্লেখ কৰা সাৰাংশ আৰু পাঠ্যভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰৰ সহায়ত এই উত্তৰ লিখিব পাৰি। মূলতঃ গৰু বিহু, মানুহ বিহু, বিহু ঘৰ, ৰাতি বিহু, ধৰ্ম হুঁচৰি আৰু বিহু উৰুওৱা পৰম্পৰাৰ বিষয়ে লিখিব লাগিব।) - প্ৰশ্ন (২০২০): সোণোৱাল কছাৰীসকলৰ ব’হাগ, মাঘ আৰু কাতি বিহুৰ পৰম্পৰাৰ বিষয়ে এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: (পাঠ্যপুথিৰ ৬০ আৰু ৬১ পৃষ্ঠাৰ সহায়ত এই উত্তৰ লিখিব পাৰি। ব’হাগ বিহুৰ ‘দোমাহী’, কাতি বিহুৰ ‘আকাশবন্তি’ আৰু মাঘ বিহুৰ ‘ভোগালী’ৰ লোকাচাৰ, যেনে—গৰুক ছাইৰ ফোঁট দিয়া, মেজি নজ্বলোৱা আদিৰ বিষয়ে লিখিব লাগিব।)
১০ টা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। ‘জনগোষ্ঠীয় বিহুৰ পৰম্পৰা’ অধ্যায়টোত কোনকেইটা জনগোষ্ঠীৰ বিহুৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে?
উত্তৰ: এই অধ্যায়ত সোণোৱাল কছাৰী, মৰাণ, তিৱা আৰু কোচ-ৰাজবংশী জনগোষ্ঠীৰ বিহুৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা হৈছে।
২। ‘ধৰ্ম হুঁচৰি’ কি আৰু কোন জনগোষ্ঠীৰ মাজত ই প্ৰচলিত?
উত্তৰ: ‘ধৰ্ম হুঁচৰি’ হ’ল এক আধ্যাত্মিক চেতনাৰে পৰিৱেশন কৰা হুঁচৰি, য’ত প্ৰেম-পীৰিতিৰ গীতৰ সলনি কাহিনীমূলক গীত গোৱা হয়। ই মৰাণ জনগোষ্ঠীৰ মাজত প্ৰচলিত।
৩। ‘জোনবিল মেলা’ৰ তাৎপৰ্য কি?
উত্তৰ: ‘জোনবিল মেলা’ তিৱা জনগোষ্ঠীৰ এক অনন্য পৰম্পৰা, য’ত পাহাৰ আৰু ভৈয়ামৰ জনগোষ্ঠীসমূহৰ মাজত সামগ্ৰীৰ বিনিময় (barter system) হয়। ই সমন্বয় আৰু সম্প্ৰীতিৰ এক সুন্দৰ নিদৰ্শন।
৪। কোচ-ৰাজবংশীসকলৰ ‘সাতবিষমা’ বা ‘বেষমা’ উৎসৱৰ মূল লোকাচাৰ কি?
উত্তৰ: ‘সাতবিষমা’ উৎসৱৰ মূল লোকাচাৰ হ’ল ‘সাতশাকী’ (সাতবিধ তিতা শাক) খোৱা, যাতে বছৰটোলৈ ৰোগ-ব্যাধিৰ পৰা মুক্ত হৈ থাকিব পাৰি।
৫। ‘বিহু ঘৰ’ কোন জনগোষ্ঠীৰ বিহু পৰম্পৰাৰ অংগ? ইয়াৰ বৈশিষ্ট্য কি?
উত্তৰ: ‘বিহু ঘৰ’ মৰাণ জনগোষ্ঠীৰ বিহু পৰম্পৰাৰ অংগ। ই গাঁৱৰ পৰা আঁতৰত সজা এটা বেৰহীন দুকোঠলীয়া ঘৰ, য’ত ডেকা-গাভৰুৱে কটকটীয়া নীতি-নিয়মৰ মাজেৰে ৰাতি বিহু পালন কৰে।
৬। ‘বাহোমাৰা’ কি?
উত্তৰ: ‘বাহোমাৰা’ হ’ল কোচ-ৰাজবংশীসকলে ‘পুষুণা’ (মাঘ বিহু) উপলক্ষে সমূহীয়াভাৱে মাছ ধৰা পৰম্পৰা।
৭। তিৱাসকলৰ মতে ‘ফা-মহাদেউ’ কোন?
উত্তৰ: তিৱাসকলৰ মতে ‘ফা-মহাদেউ’ হ’ল তেওঁলোকৰ উপাস্য দেৱতা শিৱ।
৮। সোণোৱাল কছাৰীসকলে মাঘ বিহুত মেজি জ্বলায়নে?
উত্তৰ: পুৰাতন নিয়ম অনুসৰি, বহুতো সোণোৱাল কছাৰী গাঁৱত মাঘ বিহুত সমূহীয়াভাৱে মেজি নজ্বলায়। তেওঁলোকে ঘৰৰ জুইশালতে আলু, মাহ, তিল আদি দি অগ্নিক পূজা কৰে।
৯। মৰাণসকলে বিহুৰ দিন কেনেকৈ নিৰ্ধাৰণ কৰে?
উত্তৰ: মৰাণসকলে পঞ্জিকাৰ মতে বিহু পালন নকৰে। তেওঁলোকে ‘মঙলে উৰুকা, বুধে গৰু বিহু, বৃহস্পতিয়ে মানুহ বিহু’ এই পৰম্পৰাগত নিয়ম অনুসৰি বিহুৰ দিন নিৰ্ধাৰণ কৰে।
১০। ‘পুষুণা’ উৎসৱত ‘ধুনী’ কি?
উত্তৰ: ‘পুষুণা’ উৎসৱত ‘ধুনী’ হ’ল কোচ-ৰাজবংশীসকলে মেজিৰ দৰে খৰিৰে সজা এক কাঠামো, যিটো তেওঁলোকে পুৱা জ্বলাই অগ্নি পূজা কৰে।
