পাণ্ডৱৰ মহাপ্রস্থান
শ্লোক ২৩১:
নিগদতি সূত শুনা কথা বিপৰীত।
নিগ্রহিলা যিমতে কলিক পৰীক্ষিত।।
মৈত্রেয়ত হন্তে পাচে পায়া মহাজ্ঞান।
আসিল বিদুৰ দুনাই পাণ্ডৱৰ থান।।
অৰ্থ:
সূত মুনিয়ে ক’লে, “শুনা, পৰীক্ষিত ৰজাই কেনেকৈ কলিক দমন কৰিলে। মৈত্ৰেয় মুনিৰ পৰা মহাজ্ঞান লাভ কৰি বিদুৰ পুনৰ পাণ্ডৱসকলৰ থানলৈ আহিল।”
ব্যাখ্যা:
পৰীক্ষিত ৰজাই কলিৰ প্ৰভাৱ নাশ কৰি ধৰ্মৰ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিছিল। বিদুৰে মৈত্ৰেয় মুনিৰ পৰা জ্ঞান লাভ কৰি পাণ্ডৱসকলৰ ওচৰলৈ উভতি আহিছিল।
শ্লোক ২৩২:
সবান্ধৱে নৃপতি পূজিলা অনুৰাগে।
লৈয়া ধৃতৰাষ্ট্ৰক পলাইলা নিশাভাগে।।
নপাই বৃদ্ধ পিতৃক নৃপতি কান্দিলন্ত।
নাৰদে কহিলা পাচে সকল বৃত্তান্ত।।
অৰ্থ:
সবান্ধৱে নৃপতিক প্ৰেমেৰে পূজা কৰিলে। ধৃতৰাষ্ট্ৰক লৈ নিশাৰ ভাগত পলাই গ’ল। বৃদ্ধ পিতৃক নাপাই নৃপতিয়ে কান্দিলে। পিছত নাৰদে সকলো বৃত্তান্ত ক’লে।
ব্যাখ্যা:
ধৃতৰাষ্ট্ৰৰ পলায়ন আৰু পাণ্ডৱসকলৰ দুখৰ কথা ইয়াত বৰ্ণনা কৰা হৈছে। নাৰদে সকলো ঘটনাৰ বিৱৰণ দি নৃপতিক সান্ত্বনা দিলে।
শ্লোক ২৩৩:
আসিলা অৰ্জ্জুন মহাদুখে মুখম্লান।
কহিলা কৃষ্ণৰ সিটো বৈকুণ্ঠ প্রয়াণ।।
শুনি নৃপতিৰ ভৈলা মনত বিচাট।
পৰীক্ষিত নাতিক দিলন্ত দণ্ডপাট।।
অৰ্থ:
অৰ্জুন মহাদুখে মুখম্লান হৈ আহিল আৰু কৃষ্ণৰ বৈকুণ্ঠপ্ৰয়াণৰ কথা ক’লে। শুনি নৃপতিৰ মনত বিচাট হ’ল। তেওঁ পৰীক্ষিত নাতিক ৰাজ্যভাৰ দিলে।
ব্যাখ্যা:
কৃষ্ণৰ বৈকুণ্ঠপ্ৰয়াণৰ বাতৰি শুনি পাণ্ডৱসকলৰ মনত দুখ আৰু বিচাট হ’ল। যুধিষ্ঠিৰে পৰীক্ষিতক ৰাজ্যভাৰ দি তেওঁৰ প্ৰতি বিশ্বাস প্ৰকাশ কৰিলে।
শ্লোক ২৩৪:
মথুৰাত নিয়া ৰাজা পাতিল বজ্রক।
পাচে পাঞ্চো ভাই গৈলা উত্তৰ দিশক।।
জড় পিশাচৰ যেন বিকৃত কুবেশ।
কৃষ্ণতে অৰ্পিয়া প্রাণ কৰিলা বিদেশ।।
অৰ্থ:
“মথুৰালৈ নি ৰাজ্যত বজ্ৰক (বজ্ৰনাভ, কৃষ্ণৰ বংশধৰ) ৰাজপাটত বহুৱালে। তাৰ পিছত পঞ্চ পাণ্ডৱে উত্তৰ দিশলৈ গ’ল। জড় আৰু পিশাচৰ দৰে বিকৃত ৰূপ ধাৰণ কৰি, কৃষ্ণত প্ৰাণ অৰ্পণ কৰি তেওঁলোকে দেশত্যাগ কৰিলে।”
ব্যাখ্যা:
কৃষ্ণৰ অন্ত্যেষ্টিৰ পিছত যাদৱ বংশৰ পতন হয়। কৃষ্ণৰ পৰাতপত্মা বজ্ৰনাভক মথুৰাৰ সিংহাসনত বহুৱোৱা হয়। পাণ্ডৱসকলেও কৃষ্ণবিয়োগৰ শোকত সংসাৰ ত্যাগ কৰি উত্তৰ দিশলৈ (হিমালয়) গমন কৰে। তেওঁলোকে তপস্যাৰ বাবে বিকৃত ৰূপ ধাৰণ কৰি জীৱনৰ অন্তিম সময় অতিবাহিত কৰে।
শ্লোক ২৩৫:
কৃষ্ণৰ শোকত কুন্তী ত্যজিলন্ত জীৱ।
কৃষ্ণ স্মৰি মৰিলন্ত দ্রুপদৰ জীউ।।
পাইলন্ত কৃষ্ণৰ পদ দুয়ো মহাসতী।
ভৈলা পৰীক্ষিত পাচে প্রধান নৃপতি।।
অৰ্থ:
“কৃষ্ণৰ শোকত কুন্তীয়ে জীৱন ত্যাগ কৰিলে। দ্ৰুপদৰ জীয়াৰী (দ্ৰৌপদী)ও কৃষ্ণক স্মৰি মৃত্যুবৰণ কৰিলে। দুয়োজনী মহাসতীয়ে কৃষ্ণৰ চৰণত স্থান পালে। তাৰ পিছত পৰীক্ষিত প্রধান ৰজা হ’ল।”
ব্যাখ্যা:
কৃষ্ণৰ বিয়োগত কুন্তী আৰু দ্ৰৌপদীয়েও জীৱন ত্যাগ কৰে। তেওঁলোকৰ ভক্তিৰ ফলত কৃষ্ণৰ চৰণলৈ মুক্তি পায়। পাণ্ডৱসকলৰ পৰৱৰ্তী প্ৰজন্মত পৰীক্ষিত (অৰ্জুনৰ নাতি) হস্তিনাপুৰৰ ৰজা হয়। এই শ্লোকত কৃষ্ণভক্তিসুলভ মৃত্যুৰ মাহাত্ম্য আৰু পৰীক্ষিতৰ ৰাজ্যাভিষেকৰ উল্লেখ আছে।
শ্লোক ২৩৬:
সঞ্চাৰে যাহাৰ ঘোঁৰা আকাশৰ পথে।
জিনিলন্ত জম্বুদ্বীপ ৰাজা একেৰথে।।
বাহ্ৰ তেহ্ৰ চৈধ্য পঞ্চাদশ অধ্যায়ৰ।
এহিমানে গৈল কথা প্রথম স্কন্ধৰ।।
অৰ্থ:
“যাৰ ঘোঁৰা আকাশপথে ঘূৰি ফুৰে, সেই ৰজাই একেৰাত্ৰিতে জম্বুদ্বীপ জয় কৰিলে। বাৰ, তেৰ, চৈধ্য, পঞ্চদশ অধ্যায়ৰ মাজেৰে প্রথম স্কন্ধৰ কথা ইয়াতে শেষ হ’ল।”
ব্যাখ্যা:
পৰীক্ষিত ৰজাৰ ৰাজত্বকালত তেওঁৰ ঘোঁৰাৰ শক্তি আৰু ৰাজ্য বিস্তাৰৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। জম্বুদ্বীপ (ভাৰতবৰ্ষ) জয় কৰা তেওঁৰ পৰাক্ৰম দেখুওৱা হৈছে। ইয়াত মহাভাৰতৰ প্রথম স্কন্ধৰ বাৰ, তেৰ, চৈধ্য, পঞ্চদশ অধ্যায়ৰ সমাপ্তিৰ কথা উল্লেখ আছে।
শ্লোক ২৩৭:
শুনা সভাসদ পদ কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰ।
আতপৰে আন ধর্ম নাহিকে কলিত।।
যদ্যপি চণ্ডাল কলি পাপৰ ভাণ্ডাৰ।
তথাপিতো আছে আত মহাগুণ সাৰ।।
অৰ্থ:
“হে সভাসদ, কৃষ্ণৰ চৰিত্ৰৰ পদ শুনা। কলিযুগত ইয়াৰ তুলনাৰ আন কোনো ধৰ্ম নাই। যদিও কলিযুগ চণ্ডাল (অধোগতি) আৰু পাপৰ ভঁৰাল, তথাপি ইয়াত মহাগুণৰ সাৰাংশ আছে।”
ব্যাখ্যা:
কলিযুগত আন ধৰ্মৰ পৰিৱৰ্তে কৃষ্ণ-কীৰ্তনেই মুক্তিৰ একমাত্ৰ পথ। যুগটো পাপপূৰ্ণ হ’লেও কৃষ্ণনামৰ মহিমাই ইয়াক পৱিত্ৰ কৰি ৰাখিছে।
শ্লোক ২৩৮:
কৃষ্ণৰ কীৰ্ত্তন মাত্র কৰোক প্রবন্ধ।
ছিণ্ডি যায় এতেকে সকলে কৰ্ম্মবন্ধ।।
কৃষ্ণত উপজৈ প্রেম পৰম’ ভকতি।
কৃষ্ণমূৰ্ত্তি স্মৃতি হোৱৈ হিয়াত সম্প্রতি।।
অৰ্থ:
“কৃষ্ণৰ কীৰ্ত্তন মাত্ৰ কৰা, ই সকলো কৰ্মবন্ধন ছিন্ন কৰে। কৃষ্ণত পৰম ভক্তি আৰু প্ৰেমৰ জন্ম হয়। হৃদয়ত কৃষ্ণমূৰ্তিৰ স্মৃতি জাগ্ৰত হয়।”
ব্যাখ্যা:
কীৰ্তনৰ দ্বাৰা সংসাৰৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি পোৱা যায়। কৃষ্ণভক্তি আৰু নামস্মৃতিয়ে হৃদয়ক পৱিত্ৰ কৰে।
শ্লোক ২৩৯:
ভৈলা শ্রেষ্ঠ কলিসি চাৰিয়ো যুগ মাজে।
প্রশংসে কলিক মহা মহন্ত সমাজে।।
ধৰ্ম্ম অর্থ কাম মোক্ষ কীৰ্ত্তনতে পায়।
কলি সম শ্রেষ্ঠ যুগ নাই নাই নাই।।
অৰ্থ:
“চাৰিওটা যুগৰ ভিতৰত কলিযুগ শ্ৰেষ্ঠ। মহন্তসকলে কলিক প্ৰশংসা কৰে। ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ—সকলো কীৰ্ত্তনতে পোৱা যায়। কলিযুগৰ সমান শ্ৰেষ্ঠ যুগ নাই।”
ব্যাখ্যা:
কলিযুগত নাম-কীৰ্ত্তনৰ সহজ সাধনাৰে পুৰুষাৰ্থ চতুষ্টয় (ধৰ্ম, অৰ্থ, কাম, মোক্ষ) লাভ হয়। সেয়ে ইয়াক মহাপুৰুষসকলে শ্ৰেষ্ঠ যুগ বুলি স্বীকাৰ কৰে।
শ্লোক ২৪০:
শাস্ত্ৰৰ পৰম তত্ত্ব জানি সৰ্ব্বজন।
কৰিয়ো কৃষ্ণৰ নিতে শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন।।
অপ্রয়াসে সাধে সিদ্ধি মহা হৰিনাম।
জানি নিৰন্তৰে নৰে বোলা ৰাম ৰাম।।
অৰ্থ:
“শাস্ত্ৰৰ পৰম তত্ত্ব জ্ঞানীসকলে জানে। কৃষ্ণৰ নাম শ্ৰৱণ-কীৰ্ত্তন নিত্যে কৰা। অপ্রয়াসে হৰিনামে সিদ্ধি দিয়ে। জ্ঞানীসকলে সদায় ৰাম-ৰাম বোলা।”
ব্যাখ্যা:
শাস্ত্ৰৰ মূল সাৰ হৈছে হৰিনাম। ইয়াক সহজে উচ্চাৰণ কৰিলেই মুক্তি সম্ভৱ। সেয়ে শ্লোকৰ শেষত “ৰাম ৰাম” বোলাৰ আদেশ দিয়া হৈছে। ৰাম আৰু কৃষ্ণ একে পৰমব্ৰহ্মৰ ৰূপ।
