AHSEC Economics Question Paper Solution – 2024

I will provide a complete, formatted solution to the 2024 AHSEC Economics question paper . The answers are presented in both English and Assamese to help students prepare for their upcoming exams.

AHSEC Economics Question Paper Solution – 2024

PART-A (Introductory Macroeconomics)

(ক-অংশ: সমষ্টিবাদী অর্থবিজ্ঞান পৰিচয়)

Total Marks: 40

1. Answer any four of the following questions: (1×4=4)
(তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো চাৰিটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) What is intermediate good?
(মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য বুলিলে কি বুজা?)
Answer: Intermediate goods are those goods that are used as raw materials for the production of other goods or are resold by firms for profit.
উত্তৰ: যিবোৰ দ্ৰব্য আন দ্ৰব্যৰ উৎপাদনৰ বাবে কেঁচামাল হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয় বা পুনৰ বিক্ৰীৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সেইবোৰক মধ্যৱৰ্তী দ্ৰব্য বোলে।

(ii) If MPS = 1, what is the value of MPC?
(যদি MPS = 1 হয়, MPC-ৰ মান কিমান হ’ব?)
Answer: The value of MPC will be 0 (zero). (Since MPC + MPS = 1, if MPS = 1, then MPC = 1 – 1 = 0).
উত্তৰ: MPC-ৰ মান 0 (শূন্য) হ’ব। (যিহেতু MPC + MPS = 1, যদি MPS = 1, তেন্তে MPC = 1 – 1 = 0)।

(iii) Primary Deficit = Fiscal Deficit – _. (Fill in the blank)
(প্ৰাথমিক ঘাটি = ৰাজকোষীয় ঘাটি – _। (খালী ঠাই পূৰণ কৰা))
Answer: Interest Payments.
উত্তৰ: সুদ পৰিশোধ।

(iv) Which one of the following is not a quantitative credit control measure of the central bank?
(তলৰ কোনটো কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ পৰিমাণবাচক ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ পদ্ধতি নহয়?)
(a) Bank rate (বেংক হাৰ)
(b) Open market operation (খোলা বজাৰ প্ৰক্ৰিয়া)
(c) Variable reserve ratio (পৰিৱৰ্তনশীল সংৰক্ষিত পুঁজিৰ অনুপাত)
(d) Direct control (প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ)
Answer: (d) Direct control.
উত্তৰ: (d) প্ৰত্যক্ষ নিয়ন্ত্ৰণ।

(v) Write one merit of flexible exchange rate.
(পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰৰ এটা সুবিধা লিখা।)
Answer: A flexible exchange rate automatically corrects the disequilibrium (deficit or surplus) in the Balance of Payments.
উত্তৰ: পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰে পৰিশোধৰ সমতাৰ ভাৰসাম্যহীনতা (ঘাটি বা উদ্বৃত্ত) স্বয়ংক্ৰিয়ভাৱে সংশোধন কৰে।

(vi) What is GDP deflator?
(GDP সংকোচক কি?)
Answer: GDP deflator is the ratio of Nominal GDP to Real GDP. It is a measure of the overall price level in an economy. (GDP Deflator = (Nominal GDP / Real GDP) × 100).
উত্তৰ: GDP সংকোচক হ’ল নামমাত্ৰ GDP আৰু প্ৰকৃত GDP-ৰ অনুপাত। ই অৰ্থনীতিত সামগ্ৰিক মূল্য স্তৰৰ এক মাপক। (GDP সংকোচক = (নামমাত্ৰ GDP / প্ৰকৃত GDP) × 100)।

2. Answer any five of the following questions: (2×5=10)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো পাঁচটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Differentiate between capital expenditure and revenue expenditure.
(মূলধনী ব্যয় আৰু ৰাজহ ব্যয়ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য লিখা।)
Answer:

• Capital Expenditure: It is the government expenditure that either creates assets (e.g., building roads, schools) or reduces liabilities (e.g., repayment of loans).
• Revenue Expenditure: It is the government expenditure that neither creates any assets nor reduces any liabilities (e.g., salaries, pensions, interest payments).
  উত্তৰ:
• মূলধনী ব্যয়: এই ব্যয়ৰ ফলত চৰকাৰৰ সম্পত্তি সৃষ্টি হয় (যেনে—ৰাস্তা, বিদ্যালয় নিৰ্মাণ) বা দেনা হ্ৰাস পায় (যেনে—ঋণ পৰিশোধ)।
• ৰাজহ ব্যয়: এই ব্যয়ৰ ফলত চৰকাৰৰ কোনো সম্পত্তি সৃষ্টি নহয় বা দেনা হ্ৰাস নাপায় (যেনে—দৰমহা, পেঞ্চন, সুদ পৰিশোধ)।

(ii) What are the components of high-powered money?
(উচ্চক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰাৰ উপাদানসমূহ কি কি?)
Answer: The components of high-powered money (H) are:

• Currency held by the public (C).
• Cash reserves of commercial banks (R).
  (H = C + R)
• উত্তৰ: উচ্চক্ষমতাসম্পন্ন মুদ্ৰা (H)-ৰ উপাদানসমূহ হ’ল:
• জনসাধাৰণৰ হাতত থকা মুদ্ৰা (C)।
• বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ নগদ সংৰক্ষিত পুঁজি (R)।
  (H = C + R)

(iii) What are the transactions that are included in the capital account of balance of payments?
(পৰিশোধৰ সমতাৰ মূলধনী হিচাপত কি কি বিষয় অন্তৰ্ভুক্ত হৈ থাকে?)
Answer: Transactions included in the capital account are:

• Foreign Direct Investment (FDI) and Portfolio Investment.

• External borrowings and assistance (loans).
• Changes in official foreign exchange reserves.

উত্তৰ: মূলধনী হিচাপত অন্তৰ্ভুক্ত বিষয়সমূহ হ’ল:

• প্ৰত্যক্ষ বিদেশী বিনিয়োগ (FDI) আৰু পৰ্টফলিঅ’ বিনিয়োগ।
• বাহ্যিক ঋণ আৰু সাহায্য।
• চৰকাৰী বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষিত পুঁজিত হোৱা পৰিৱৰ্তন।

(iv) Define personal income and personal disposable income.
(ব্যক্তিগত আয় আৰু ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয়ৰ সংজ্ঞা লিখা।)
Answer:

• Personal Income (PI): It is the sum of all incomes actually received by households from all sources. (PI = National Income – Undistributed Profits – Corporate Tax + Transfer Payments).
• Personal Disposable Income (PDI): It is the part of personal income that is available to households for consumption and saving after paying personal taxes. (PDI = PI – Personal Taxes).
  উত্তৰ:
• ব্যক্তিগত আয় (PI): ই হ’ল পৰিয়ালসমূহে সকলো উৎসৰ পৰা প্ৰকৃততে লাভ কৰা মুঠ আয়। (PI = জাতীয় আয় – অবিভক্ত লাভ – কৰ্পোৰেট কৰ + হস্তান্তৰযোগ্য পৰিশোধ)।
• ব্যক্তিগত ব্যয়যোগ্য আয় (PDI): ই হ’ল ব্যক্তিগত আয়ৰ সেই অংশ, যিটো ব্যক্তিগত কৰ পৰিশোধ কৰাৰ পিছত পৰিয়ালসমূহে উপভোগ আৰু সঞ্চয়ৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। (PDI = PI – ব্যক্তিগত কৰ)।

(v) As a result of increase in investment by Rs. 125 crores, national income increases by 500 crores. Calculate the value of the multiplier.
(বিনিয়োগ 125 কোটি টকা বৃদ্ধিৰ ফলত জাতীয় আয় 500 কোটি টকা বৃদ্ধি হয়। গুণকৰ মান নিৰ্ণয় কৰা।)
Answer:
Given, Increase in Investment (ΔI) = Rs. 125 crores
Increase in National Income (ΔY) = Rs. 500 crores
Multiplier (K) = ΔY / ΔI
K = 500 / 125 = 4
The value of the multiplier is 4.
উত্তৰ:
দিয়া আছে, বিনিয়োগ বৃদ্ধি (ΔI) = ১২৫ কোটি টকা
জাতীয় আয় বৃদ্ধি (ΔY) = ৫০০ কোটি টকা
গুণক (K) = ΔY / ΔI
K = ৫০০ / ১২৫ = ৪
গুণকৰ মান হ’ল ৪।

(vi) Distinguish between stock and flow.
(মজুত আৰু প্ৰবাহৰ মাজৰ পাৰ্থক্য দেখুওৱা।)
Answer:

• Stock: A stock is a variable measured at a particular point in time. It has no time dimension. Example: Wealth, capital.
• Flow: A flow is a variable measured over a period of time. It has a time dimension. Example: Income, investment.
  উত্তৰ:
• মজুত: মজুত হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত জোখা এক চলক। ইয়াৰ কোনো সময়ৰ মাত্ৰা নাই। উদাহৰণ: সম্পত্তি, মূলধন।
• প্ৰবাহ: প্ৰবাহ হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত জোখা এক চলক। ইয়াৰ সময়ৰ মাত্ৰা আছে। উদাহৰণ: আয়, বিনিয়োগ।

(vii) Write any two implications of revenue deficit.
(ৰাজহ ঘাটিৰ যিকোনো দুটা প্ৰভাৱ লিখা।)
Answer:

• It indicates that the government is dissaving, i.e., it is using savings from other sectors of the economy to finance its consumption expenditure.
• It implies that the government has to borrow to finance its day-to-day expenses, which increases its debt and future interest payment liabilities.
  উত্তৰ:
• ই সূচায় যে চৰকাৰে সঞ্চয় হ্ৰাস কৰিছে, অৰ্থাৎ ই অৰ্থনীতিৰ আন খণ্ডৰ সঞ্চয় ব্যৱহাৰ কৰি নিজৰ উপভোগ ব্যয় পূৰণ কৰিছে।
• ই সূচায় যে চৰকাৰে নিজৰ দৈনন্দিন খৰচ পূৰণ কৰিবলৈ ঋণ ল’বলগীয়া হৈছে, যাৰ ফলত ইয়াৰ দেনা আৰু ভৱিষ্যতৰ সুদ পৰিশোধৰ দায়িত্ব বৃদ্ধি পায়।

3. Answer any two of the following questions: (3×2=6)
(তলত দিয়া প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো দুটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Write any three limitations of barter system.
(বিনিময় প্ৰথাৰ যিকোনো তিনিটা অসুবিধা উল্লেখ কৰা।)
Answer:

• Lack of Double Coincidence of Wants: It is difficult to find two people who have a surplus of what the other wants and want a surplus of what the other has.
• Lack of a Common Measure of Value: There is no common unit to measure the value of different goods and services.
• Difficulty in Storing Value: It is difficult to store wealth in the form of perishable goods.
  উত্তৰ:
• আৱশ্যকতা দ্বৈত সংযোগৰ অভাৱ: দুজন ব্যক্তি পোৱা কঠিন, যাৰ এজনৰ ওচৰত আনজনৰ প্ৰয়োজন হোৱা বস্তুৰ উদ্বৃত্ত থাকে আৰু আনজনৰ ওচৰত থকা বস্তুৰ প্ৰয়োজন হয়।
• মূল্যৰ সাধাৰণ মাপকৰ অভাৱ: বিভিন্ন দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য জুখিবলৈ কোনো সাধাৰণ একক নাথাকে।
• মূল্য সংৰক্ষণৰ অসুবিধা: নষ্ট হৈ যোৱা বস্তুৰ ৰূপত সম্পদ সংৰক্ষণ কৰা কঠিন।

(ii) What is balance of payments deficit? Write two causes of balance of payments deficit.
(পৰিশোধৰ সমতাৰ ঘাটি কি? পৰিশোধৰ সমতাৰ ঘাটিৰ দুটা কাৰণ উল্লেখ কৰা।)
Answer:
Balance of Payments (BoP) Deficit: A BoP deficit occurs when a country’s total payments to foreigners exceed its total receipts from foreigners in a given period. It is reflected in a fall in the country’s official foreign exchange reserves.
Two Causes:

• High Imports: A large volume of imports of goods and services compared to exports.
• Capital Outflow: Large-scale outflow of capital due to factors like low domestic interest rates or political instability.
  উত্তৰ:
  পৰিশোধৰ সমতাৰ ঘাটি: যেতিয়া এখন দেশৰ বিদেশীসকলক কৰা মুঠ পৰিশোধৰ পৰিমাণ বিদেশীসকলৰ পৰা লাভ কৰা মুঠ প্ৰাপ্তিতকৈ অধিক হয়, তেতিয়া পৰিশোধৰ সমতাৰ ঘাটি হয়। ই দেশৰ চৰকাৰী বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষিত পুঁজিৰ হ্ৰাসক সূচায়।
  দুটা কাৰণ:
• উচ্চ আমদানি: ৰপ্তানিতকৈ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ আমদানিৰ পৰিমাণ অধিক হোৱা।
• মূলধনৰ বহিঃপ্ৰবাহ: ঘৰুৱা সুদৰ হাৰ কম হোৱা বা ৰাজনৈতিক অস্থিৰতাৰ দৰে কাৰণত বৃহৎ পৰিমাণৰ মূলধন দেশৰ বাহিৰলৈ যোৱা।

(iii) Write a short note on: Autonomous and Induced Investment.
(চমু টোকা লিখা: স্বতন্ত্ৰ আৰু অভিপ্রেত বিনিয়োগ।)
Answer:

• Autonomous Investment: This is investment that is not dependent on the level of income or profit. It is generally made by the government for social welfare. Its curve is a horizontal line parallel to the X-axis.
• Induced Investment: This is investment that is dependent on the level of income and profit. It is profit-motivated and generally made by the private sector. It is positively related to the level of income.
  উত্তৰ:
• স্বতন্ত্ৰ বিনিয়োগ: এই বিনিয়োগ আয় বা লাভৰ স্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল নহয়। ই সাধাৰণতে চৰকাৰে সামাজিক কল্যাণৰ বাবে কৰে। ইয়াৰ ৰেখাডাল X-অক্ষৰ সমান্তৰাল এক অনুভূমিক ৰেখা।
• অভিপ্রেত বিনিয়োগ: এই বিনিয়োগ আয় আৰু লাভৰ স্তৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। ই লাভ-প্ৰেৰিত আৰু সাধাৰণতে ব্যক্তিগত খণ্ডই কৰে। ই আয়ৰ স্তৰৰ সৈতে ধনাত্মকভাৱে সম্পৰ্কিত।

(iv) What is a government budget? What are the components of government budget?
(চৰকাৰী বাজেট কি? চৰকাৰী বাজেটৰ উপাদানসমূহ কি কি?)
Answer:
Government Budget: A government budget is an annual financial statement showing the estimated receipts and estimated expenditure of the government for a fiscal year.
Components: The budget has two main components:

• Revenue Budget: It includes Revenue Receipts (tax and non-tax revenue) and Revenue Expenditure.
• Capital Budget: It includes Capital Receipts (borrowings, disinvestment) and Capital Expenditure.
  উত্তৰ:
  চৰকাৰী বাজেট: চৰকাৰী বাজেট হ’ল এক বিত্তীয় বৰ্ষৰ বাবে চৰকাৰৰ আনুমানিক প্ৰাপ্তি আৰু আনুমানিক ব্যয় দেখুওৱা এক বাৰ্ষিক বিত্তীয় বিৱৰণ।
  উপাদানসমূহ: বাজেটৰ দুটা প্ৰধান উপাদান আছে:
• ৰাজহ বাজেট: ইয়াত ৰাজহ প্ৰাপ্তি (কৰ আৰু অকৰ ৰাজহ) আৰু ৰাজহ ব্যয় অন্তৰ্ভুক্ত।
• মূলধনী বাজেট: ইয়াত মূলধনী প্ৰাপ্তি (ঋণ, বিলগ্নীকৰণ) আৰু মূলধনী ব্যয় অন্তৰ্ভুক্ত।

4. Answer any two of the following questions: (6×2=12)
(তলৰ প্ৰশ্নসমূহৰ যিকোনো দুটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Discuss the motives of demand for money? What is liquidity trap? (5+1=6)
(মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ অভিপ্রায়সমূহ আলোচনা কৰা। তাৰল্য ফান্দ কি?)
Answer:
According to J.M. Keynes, there are three motives for demanding money:

• Transaction Motive: People hold money to carry out their day-to-day transactions (buying goods and services). This demand is directly related to the level of income.
• Precautionary Motive: People hold money to meet unforeseen emergencies or contingencies like accidents or illness. This demand is also directly related to the level of income.
• Speculative Motive: People hold money to make gains from future changes in the interest rate. They hold cash when they expect the interest rate to rise (and bond prices to fall) and buy bonds when they expect the interest rate to fall (and bond prices to rise). This demand is inversely related to the rate of interest.
  Liquidity Trap: It is a situation where the rate of interest is so low that people prefer to hold all their money in cash, expecting the interest rate to rise in the future. In this situation, monetary policy becomes ineffective because any increase in the money supply is simply held as idle cash balances.
  উত্তৰ:
  জে.এম. কেইনছৰ মতে, মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ তিনিটা অভিপ্রায় আছে:
• লেনদেনৰ অভিপ্রায়: লোকসকলে তেওঁলোকৰ দৈনন্দিন লেনদেন (দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয়) সম্পন্ন কৰিবলৈ মুদ্ৰা হাতত ৰাখে। এই চাহিদা আয়ৰ স্তৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পৰ্কিত।
• সাৱধানতামূলক অভিপ্রায়: লোকসকলে দুৰ্ঘটনা বা ৰোগৰ দৰে অপ্ৰত্যাশিত জৰুৰীকালীন পৰিস্থিতিৰ মোকাবিলা কৰিবলৈ মুদ্ৰা হাতত ৰাখে। এই চাহিদাও আয়ৰ স্তৰৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে সম্পৰ্কিত।
• সত্তাত্মক অভিপ্রায়: লোকসকলে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ পৰা লাভ অৰ্জন কৰিবলৈ মুদ্ৰা হাতত ৰাখে। যেতিয়া তেওঁলোকে সুদৰ হাৰ বৃদ্ধি হোৱাৰ (আৰু বণ্ডৰ মূল্য হ্ৰাস হোৱাৰ) আশা কৰে, তেতিয়া তেওঁলোকে নগদ ধন ৰাখে আৰু যেতিয়া তেওঁলোকে সুদৰ হাৰ হ্ৰাস হোৱাৰ (আৰু বণ্ডৰ মূল্য বৃদ্ধি হোৱাৰ) আশা কৰে, তেতিয়া বণ্ড ক্ৰয় কৰে। এই চাহিদা সুদৰ হাৰৰ সৈতে বিপৰীতভাৱে সম্পৰ্কিত।
  তাৰল্য ফান্দ: ই হ’ল এনে এক পৰিস্থিতি য’ত সুদৰ হাৰ ইমানেই কম যে লোকসকলে ভৱিষ্যতে সুদৰ হাৰ বৃদ্ধি হোৱাৰ আশাত তেওঁলোকৰ সকলো মুদ্ৰা নগদ ধন হিচাপে ৰাখিবলৈ পছন্দ কৰে। এই পৰিস্থিতিত, মুদ্ৰা নীতি অকাৰ্যকৰী হৈ পৰে কাৰণ মুদ্ৰাৰ যোগানৰ যিকোনো বৃদ্ধি কেৱল নিষ্ক্ৰিয় নগদ ধন হিচাপে ৰখা হয়।

(ii) Briefly discuss the income method of calculating national income. From the following data calculate Gross National Product at market price (GNPMP). (4+2=6)
(জাতীয় আয় গণনা কৰা আয় পদ্ধতিটো চমুকৈ আলোচনা কৰা। তলৰ তথ্যৰ সহায়ত বজাৰ দৰত মুঠ জাতীয় উৎপাদন গণনা কৰা।)
Answer:
Income Method: This method measures national income by summing up all the incomes earned by the factors of production (land, labour, capital, and entrepreneurship) in the form of rent, wages, interest, and profit within the domestic territory of a country in a year. The sum gives Net Domestic Product at Factor Cost (NDPFC).
The main components are:

1. Compensation of Employees (wages, salaries).
2. Operating Surplus (rent, interest, profit).
3. Mixed Income of Self-employed.
   Calculation:
   Given data (in Rs. crore):
   (i) Mixed income of self-employed = 400
   (ii) Compensation of employees = 500
   (iii) Net factor income from abroad (NFIA) = -20
   (iv) Net Indirect Taxes (NIT) = 100
   (v) Consumption of fixed capital (Depreciation) = 120
   (vi) Profits = 350
   (vii) Rent = 100
   (viii) Interest = 150

Step 1: Calculate NDPFC (Net Domestic Product at Factor Cost)
NDPFC = Compensation of employees + Rent + Interest + Profits + Mixed income
NDPFC = 500 + 100 + 150 + 350 + 400
NDPFC = Rs. 1,500 crores

Step 2: Calculate GNPMP (Gross National Product at Market Price)
GNPMP = NDPFC + NFIA + Depreciation + NIT
GNPMP = 1500 + (-20) + 120 + 100
GNPMP = 1500 – 20 + 120 + 100
GNPMP = 1480 + 220
GNPMP = Rs. 1,700 crores.
উত্তৰ:
আয় পদ্ধতি: এই পদ্ধতিয়ে এক বিত্তীয় বৰ্ষত এখন দেশৰ ঘৰুৱা সীমাৰ ভিতৰত উৎপাদনৰ কাৰকসমূহে (ভূমি, শ্ৰম, মূলধন, আৰু উদ্যোগ) খাজনা, মজুৰি, সুদ, আৰু লাভৰ ৰূপত অৰ্জন কৰা সকলো আয় যোগ কৰি জাতীয় আয় গণনা কৰে। এই যোগফলে উপাদান ব্যয়ত শুদ্ধ ঘৰুৱা উৎপাদন (NDPFC) দিয়ে।
ইয়াৰ প্ৰধান উপাদানসমূহ হ’ল:

1. কৰ্মচাৰীৰ ক্ষতিপূৰণ (মজুৰি, দৰমহা)।
2. পৰিচালন উদ্বৃত্ত (খাজনা, সুদ, লাভ)।
3. স্বনিয়োজিতসকলৰ মিশ্ৰিত আয়।
   গণনা:
   দিয়া তথ্য (কোটি টকাত):
   (i) স্বনিয়োজিত সকলৰ মিশ্ৰিত আয় = ৪০০
   (ii) কৰ্মচাৰীক দিয়া ক্ষতিপূৰণ = ৫০০
   (iii) বিদেশৰ পৰা হোৱা নিগুট আয় (NFIA) = -২০
   (iv) নিগুট পৰোক্ষ কৰ (NIT) = ১০০
   (v) স্থিৰ মূলধনৰ উপভোগ (অৱক্ষয়) = ১২০
   (vi) লাভ = ৩৫০
   (vii) খাজনা = ১০০
   (viii) সুদ = ১৫০

স্তৰ ১: NDPFC (উপাদান ব্যয়ত শুদ্ধ ঘৰুৱা উৎপাদন) গণনা
NDPFC = কৰ্মচাৰীক দিয়া ক্ষতিপূৰণ + খাজনা + সুদ + লাভ + মিশ্ৰিত আয়
NDPFC = ৫০০ + ১০০ + ১৫০ + ৩৫০ + ৪০০
NDPFC = ১,৫০০ কোটি টকা

স্তৰ ২: GNPMP (বজাৰ দৰত মুঠ জাতীয় উৎপাদন) গণনা
GNPMP = NDPFC + NFIA + অৱক্ষয় + NIT
GNPMP = ১৫০০ + (-২০) + ১২০ + ১০০
GNPMP = ১৫০০ – ২০ + ১২০ + ১০০
GNPMP = ১৪৮০ + ২২০
GNPMP = ১,৭০০ কোটি টকা।

(iii) Discuss the functions of commercial bank.
(বাণিজ্যিক বেংকৰ কাৰ্যাৱলী আলোচনা কৰা।)
Answer: The main functions of a commercial bank are:

1. Accepting Deposits: Banks accept deposits from the public in various forms like savings accounts, current accounts, and fixed deposits.
2. Advancing Loans: Banks provide loans and advances to individuals and businesses for productive and consumption purposes. This is their main source of income.
3. Credit Creation: By advancing loans that are more than their cash reserves, banks create credit, which increases the money supply in the economy.
4. Agency Functions: Banks act as agents for their customers by collecting cheques, paying bills, and transferring funds.
5. General Utility Functions: Banks provide services like lockers, foreign exchange, and letters of credit.
   উত্তৰ: বাণিজ্যিক বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যাৱলীসমূহ হ’ল:
6. আমানত গ্ৰহণ: বেংকে জনসাধাৰণৰ পৰা সঞ্চয় একাউণ্ট, চলিত একাউণ্ট, আৰু স্থায়ী আমানতৰ দৰে বিভিন্ন ৰূপত আমানত গ্ৰহণ কৰে।
7. ঋণ প্ৰদান: বেংকে ব্যক্তি আৰু ব্যৱসায়িক প্ৰতিষ্ঠানক উৎপাদনমূলক আৰু উপভোগৰ উদ্দেশ্যত ঋণ আৰু আগধন প্ৰদান কৰে। এইটো তেওঁলোকৰ আয়ৰ প্ৰধান উৎস।
8. ঋণ সৃষ্টি: নগদ সংৰক্ষিত পুঁজিতকৈ অধিক ঋণ প্ৰদান কৰি, বেংকে ঋণ সৃষ্টি কৰে, যিয়ে অৰ্থনীতিত মুদ্ৰাৰ যোগান বৃদ্ধি কৰে।
9. এজেন্সী কাৰ্য: বেংকে গ্ৰাহকৰ বাবে চেক সংগ্ৰহ, বিল পৰিশোধ, আৰু পুঁজি হস্তান্তৰ কৰি এজেণ্ট হিচাপে কাম কৰে।
10. সাধাৰণ উপযোগিতামূলক কাৰ্য: বেংকে লকাৰ, বৈদেশিক মুদ্ৰা, আৰু ঋণ পত্ৰৰ দৰে সেৱা প্ৰদান কৰে।

(iv) Define aggregate demand and aggregate supply. Complete the following table and determine the equilibrium level of income. (2+4+6)
(সামগ্ৰিক চাহিদা আৰু সামগ্ৰিক যোগানৰ সংজ্ঞা লিখা। তলত দিয়া তালিকাখন পূৰ্ণ কৰি ভাৰসাম্য আয়স্তৰ নিৰ্ণয় কৰা।)
Answer:
Aggregate Demand (AD): Aggregate demand is the total demand for all final goods and services in an economy during a given period. Its components are Consumption (C), Investment (I), Government Expenditure (G), and Net Exports (X-M). AD = C + I + G + (X-M).
Aggregate Supply (AS): Aggregate supply is the total value of all final goods and services that all firms in an economy are willing to supply during a given period. It is equal to the national income (AS = Y).

Completed Table:

Determination of Equilibrium Level of Income:
The equilibrium level of income is determined where Aggregate Supply (AS) equals Aggregate Demand (AD).
From the table, we can see that at the income level of Rs. 500 crores, AS (500) = AD (500).
Alternatively, equilibrium is also determined where Savings (S) equals Investment (I).
From the table, at the income level of Rs. 500 crores, S (40) = I (40).
Therefore, the equilibrium level of income is Rs. 500 crores.
উত্তৰ:
সামগ্ৰিক চাহিদা (AD): সামগ্ৰিক চাহিদা হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত এখন অৰ্থনীতিত সকলো অন্তিম দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ চাহিদা। ইয়াৰ উপাদানসমূহ হ’ল উপভোগ (C), বিনিয়োগ (I), চৰকাৰী ব্যয় (G), আৰু শুদ্ধ ৰপ্তানি (X-M)। AD = C + I + G + (X-M)।
সামগ্ৰিক যোগান (AS): সামগ্ৰিক যোগান হ’ল এক নিৰ্দিষ্ট সময়ত এখন অৰ্থনীতিৰ সকলো প্ৰতিষ্ঠানে যোগান দিবলৈ ইচ্ছুক হোৱা সকলো অন্তিম দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মুঠ মূল্য। ই জাতীয় আয়ৰ সমান (AS = Y)।

সম্পূৰ্ণ তালিকা:

ভাৰসাম্য আয়স্তৰ নিৰ্ণয়:
ভাৰসাম্য আয়স্তৰ সেই স্তৰত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় য’ত সামগ্ৰিক যোগান (AS) আৰু সামগ্ৰিক চাহিদা (AD) সমান হয়।
তালিকাৰ পৰা দেখা যায় যে ৫০০ কোটি টকা আয়স্তৰত, AS (৫০০) = AD (৫০০)।
বিকল্পভাৱে, ভাৰসাম্য সেই স্তৰতো নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় য’ত সঞ্চয় (S) আৰু বিনিয়োগ (I) সমান হয়।
তালিকাৰ পৰা দেখা যায় যে ৫০০ কোটি টকা আয়স্তৰত, S (৪০) = I (৪০)।
সেয়েহে, ভাৰসাম্য আয়স্তৰ হ’ল ৫০০ কোটি টকা।

5. Answer any one of the following: (8×1=8)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো এটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) What is fiscal policy? Discuss the impact of changes in government expenditure and changes in taxes on equilibrium income. (2+3+3=8)
(ৰাজকোষীয় নীতি কি? ভাৰসাম্য আয়ৰ ওপৰত চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তন আৰু কৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।)
Answer:
Fiscal Policy: Fiscal policy refers to the use of government expenditure and taxation to influence the economy. It is the budgetary policy of the government aimed at achieving objectives like economic growth, price stability, and full employment.
Impact of Change in Government Expenditure (G): An increase in government expenditure (ΔG) directly increases aggregate demand. This leads to a multiplied increase in the equilibrium level of income. The increase in income (ΔY) is equal to the government expenditure multiplier (1/(1-MPC)) times the change in government expenditure (ΔG). Conversely, a decrease in G leads to a multiplied decrease in income.
Impact of Change in Taxes (T): A decrease in taxes increases the disposable income of households, which leads to an increase in consumption and thus aggregate demand. This causes a multiplied increase in the equilibrium level of income. The increase in income (ΔY) is equal to the tax multiplier (-MPC/(1-MPC)) times the change in taxes (ΔT). Conversely, an increase in taxes leads to a multiplied decrease in income. The impact of a tax change is generally smaller than an equivalent change in government expenditure.
উত্তৰ:
ৰাজকোষীয় নীতি: ৰাজকোষীয় নীতি হ’ল অৰ্থনীতিক প্ৰভাৱিত কৰিবলৈ চৰকাৰী ব্যয় আৰু কৰ ব্যৱহাৰ কৰা নীতি। ই হ’ল চৰকাৰৰ বাজেট নীতি, যাৰ লক্ষ্য অৰ্থনৈতিক বিকাশ, মূল্য সুস্থিৰতা, আৰু পূৰ্ণ নিয়োগৰ দৰে উদ্দেশ্য সাধন কৰা।
চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ: চৰকাৰী ব্যয় বৃদ্ধি (ΔG) হ’লে সামগ্ৰিক চাহিদা প্ৰত্যক্ষভাৱে বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত ভাৰসাম্য আয়স্তৰত এক গুণক বৃদ্ধি হয়। আয়ৰ বৃদ্ধি (ΔY) চৰকাৰী ব্যয় গুণক (১/(১-MPC)) আৰু চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তন (ΔG)-ৰ গুণফলৰ সমান। বিপৰীতে, G-ৰ হ্ৰাসে আয়ৰ গুণক হ্ৰাস ঘটায়।
কৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ: কৰ হ্ৰাস হ’লে পৰিয়ালসমূহৰ ব্যয়যোগ্য আয় বৃদ্ধি পায়, যাৰ ফলত উপভোগ আৰু সেয়েহে সামগ্ৰিক চাহিদা বৃদ্ধি পায়। ইয়াৰ ফলত ভাৰসাম্য আয়স্তৰত এক গুণক বৃদ্ধি হয়। আয়ৰ বৃদ্ধি (ΔY) কৰ গুণক (-MPC/(১-MPC)) আৰু কৰৰ পৰিৱৰ্তন (ΔT)-ৰ গুণফলৰ সমান। বিপৰীতে, কৰ বৃদ্ধিয়ে আয়ৰ গুণক হ্ৰাস ঘটায়। কৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰভাৱ সাধাৰণতে সমতুল্য চৰকাৰী ব্যয়ৰ পৰিৱৰ্তনতকৈ কম হয়।

(ii) Explain the determination of exchange rate under flexible exchange rate system.
(পৰিৱৰ্তনশীল বিনিময় হাৰ ব্যৱস্থাত বিনিময় হাৰ নিৰ্ধাৰণ বৰ্ণনা কৰা।
Answer:

• Demand for Foreign Currency: Demand for foreign currency arises from activities like importing goods and services, making investments abroad, and sending unilateral transfers. The demand curve for foreign currency is downward sloping, meaning more foreign currency is demanded at a lower exchange rate.
• Supply of Foreign Currency: Supply of foreign currency comes from activities like exporting goods and services, receiving foreign investment, and receiving unilateral transfers. The supply curve is upward sloping, meaning more foreign currency is supplied at a higher exchange rate.
  Equilibrium: The equilibrium exchange rate is determined at the point where the demand for foreign currency is equal to its supply. Graphically, it is the intersection point of the demand and supply curves. If demand exceeds supply, the domestic currency depreciates. If supply exceeds demand, the domestic currency appreciates.

উত্তৰ :

• বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা: বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা দ্ৰব্য আৰু সেৱা আমদানি, বিদেশত বিনিয়োগ, আৰু একপক্ষীয় হস্তান্তৰৰ দৰে কাৰ্যকলাপৰ পৰা উদ্ভৱ হয়। বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা ৰেখাডাল নিম্নগামী, অৰ্থাৎ কম বিনিময় হাৰত অধিক বিদেশী মুদ্ৰা বিচৰা হয়।
• বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগান: বিদেশী মুদ্ৰাৰ যোগান দ্ৰব্য আৰু সেৱা ৰপ্তানি, বিদেশী বিনিয়োগ লাভ, আৰু একপক্ষীয় হস্তান্তৰৰ পৰা আহে। যোগান ৰেখাডাল উৰ্ধগামী, অৰ্থাৎ উচ্চ বিনিময় হাৰত অধিক বিদেশী মুদ্ৰা যোগান ধৰা হয়।
  ভাৰসাম্য: ভাৰসাম্য বিনিময় হাৰ সেই বিন্দুত নিৰ্ধাৰণ কৰা হয় য’ত বিদেশী মুদ্ৰাৰ চাহিদা আৰু যোগান সমান হয়। লেখচিত্ৰত, ই চাহিদা আৰু যোগান ৰেখাৰ ছেদবিন্দু। যদি চাহিদা যোগানতকৈ অধিক হয়, তেন্তে ঘৰুৱা মুদ্ৰাৰ অৱমূল্যায়ন হয়। যদি যোগান চাহিদাতকৈ অধিক হয়, তেন্তে ঘৰুৱা মুদ্ৰাৰ অধিমূল্যায়ন হয়।

(iii) Write short notes on: (a) Demonetisation (b) Fiscal Responsibility and Budget Management Act, 2003 (4+4=8)
(চমু টোকা লিখা: (a) বিমুদ্ৰাকৰণ (b) ৰাজকোষীয় দায়িত্ব সম্পৰ্কীয় আৰু বাজেট পৰিচালনা আইন, ২০০৩)
Answer:
(a) Demonetisation: Demonetisation is the act of stripping a currency unit of its status as legal tender. It occurs whenever there is a change of national currency. The old unit of currency must be retired and replaced with a new currency unit. In India, on November 8, 2016, the government announced the demonetisation of all ₹500 and ₹1,000 banknotes. The stated objectives were to curb black money, tackle counterfeit currency, and reduce the use of cash in illegal activities.
(উত্তৰ:
(a) বিমুদ্ৰাকৰণ: বিমুদ্ৰাকৰণ হ’ল কোনো মুদ্ৰা এককক ইয়াৰ বৈধ মুদ্ৰাৰ মৰ্যাদাৰ পৰা বঞ্চিত কৰা কাৰ্য। যেতিয়াই ৰাষ্ট্ৰীয় মুদ্ৰাৰ পৰিৱৰ্তন হয়, তেতিয়াই এনে হয়। পুৰণি মুদ্ৰা এককক অৱসৰ দি নতুন মুদ্ৰা এককেৰে প্ৰতিস্থাপন কৰিব লাগে। ভাৰতত, ২০১৬ চনৰ ৮ নৱেম্বৰত, চৰকাৰে সকলো ৫০০ টকা আৰু ১,০০০ টকাৰ নোটৰ বিমুদ্ৰাকৰণ ঘোষণা কৰিছিল। ইয়াৰ ঘোষিত উদ্দেশ্য আছিল ক’লা ধন ৰোধ কৰা, নকল মুদ্ৰাৰ মোকাবিলা কৰা, আৰু অবৈধ কাৰ্যকলাপত নগদ ধনৰ ব্যৱহাৰ হ্ৰাস কৰা।)

(b) Fiscal Responsibility and Budget Management (FRBM) Act, 2003: The FRBM Act is a law enacted by the Parliament of India to institutionalise financial discipline, reduce India’s fiscal deficit, and improve macroeconomic management. The main objective was to eliminate the revenue deficit and bring down the fiscal deficit to a manageable level (initially targeted at 3% of GDP). The Act aims to ensure prudence in fiscal management and maintain fiscal stability for the country in the long run.
(b) ৰাজকোষীয় দায়িত্ব সম্পৰ্কীয় আৰু বাজেট পৰিচালনা (FRBM) আইন, ২০০৩: FRBM আইনখন ভাৰতৰ সংসদে বিত্তীয় অনুশাসন প্ৰতিষ্ঠানিক কৰা, ভাৰতৰ ৰাজকোষীয় ঘাটি হ্ৰাস কৰা, আৰু সমষ্টিবাদী অৰ্থনৈতিক ব্যৱস্থাপনা উন্নত কৰাৰ বাবে প্ৰণয়ন কৰা এক আইন। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল ৰাজহ ঘাটি নিৰ্মূল কৰা আৰু ৰাজকোষীয় ঘাটি এক নিয়ন্ত্ৰণযোগ্য স্তৰলৈ (প্ৰাৰম্ভিকভাৱে GDP-ৰ ৩% লক্ষ্য) নমাই অনা। এই আইনৰ লক্ষ্য হ’ল ৰাজকোষীয় ব্যৱস্থাপনাত সাৱধানতা নিশ্চিত কৰা আৰু দেশৰ বাবে দীৰ্ঘম্যাদী ৰাজকোষীয় সুস্থিৰতা বৰ্তাই ৰখা।)

AHSEC Economics Question Paper Solution – 2024

PART-B (Indian Economic Development)

(খ-অংশ: ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন)

Total Marks: 40

6. Answer any four of the following questions: (1×4=4)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো চাৰিটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) What is underdeveloped economy?
(অনুন্নত অৰ্থনীতি বুলিলে কি বুজা?)
Answer: An underdeveloped economy is characterized by low per capita income, widespread poverty, high dependence on agriculture, and low levels of industrialization and human development.
উত্তৰ: অনুন্নত অৰ্থনীতিৰ বৈশিষ্ট্য হ’ল কম জনমূৰি আয়, ব্যাপক দৰিদ্ৰতা, কৃষিৰ ওপৰত উচ্চ নিৰ্ভৰশীলতা, আৰু উদ্যোগীকৰণ তথা মানৱ উন্নয়নৰ নিম্ন স্তৰ।

(ii) In which year World Trade Organisation (WTO) was formed?
(বিশ্ব বাণিজ্য সংস্থা (WTO) কোন চনত গঠন হৈছিল?)
Answer: 1995.
উত্তৰ: ১৯৯৫ চনত।

(iii) Write the full form of SHG.
(SHG-ৰ সম্পূৰ্ণ ৰূপ লিখা।)
Answer: Self-Help Group.
উত্তৰ: আত্ম-সহায়ক গোট।

(iv) Write one objective of NITI Aayog.
(NITI আয়োগৰ এটা উদ্দেশ্য লিখা।)
Answer: To foster cooperative federalism by involving states in the economic policy-making process.
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক নীতি নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াত ৰাজ্যসমূহক জড়িত কৰি সমবায় যুক্তৰাষ্ট্ৰীয়তাবাদ গঢ়ি তোলা।

(v) Golden revolution was related to — (Choose the correct option)
(সোনালী বিপ্লৱ জড়িত আছিল — (শুদ্ধ বিকল্প বিচাৰ কৰা))
(a) fish production (মৎস্য উৎপাদনৰ সৈতে)
(b) horticulture production (উদ্যানশস্য উৎপাদনৰ সৈতে)
(c) milk production (দুগ্ধ উৎপাদনৰ সৈতে)
(d) agriculture production (কৃষি উৎপাদনৰ সৈতে)
Answer: (b) horticulture production.
উত্তৰ: (b) উদ্যানশস্য উৎপাদনৰ সৈতে।

(vi) Define privatisation.
(ব্যক্তিগতকৰণৰ সংজ্ঞা লিখা।)
Answer: Privatisation is the process of transferring the ownership, management, and control of public sector enterprises to the private sector.
উত্তৰ: ব্যক্তিগতকৰণ হ’ল ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ মালিকীস্বত্ব, ব্যৱস্থাপনা, আৰু নিয়ন্ত্ৰণ ব্যক্তিগত খণ্ডলৈ হস্তান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়া।

7. Answer any five of the following questions: (2×5=10)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো পাঁচটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Mention two non-institutional sources of rural credit.
(গ্ৰাম্য ঋণৰ দুটা অনানুষ্ঠানিক উৎস উল্লেখ কৰা।)
Answer: 1. Moneylenders, 2. Landlords/Traders.
উত্তৰ: ১. মহাজন, ২. জমিদাৰ/ব্যৱসায়ী।

(ii) Write two long-term goals of Five Year Plans of India.
(ভাৰতৰ পঞ্চবার্ষিক পৰিকল্পনাৰ দুটা দীৰ্ঘম্যাদী লক্ষ্য লিখা।)
Answer: 1. Economic Growth, 2. Modernisation.
উত্তৰ: ১. অৰ্থনৈতিক বিকাশ, ২. আধুনিকীকৰণ।

(iii) Mention two types of unemployment prevalent in the agriculture sector of India.
(ভাৰতৰ কৃষিখণ্ডত প্ৰচলিত দুই প্ৰকাৰৰ নিবনুৱা সমস্যা উল্লেখ কৰা।)
Answer: 1. Disguised Unemployment, 2. Seasonal Unemployment.
উত্তৰ: ১. ছদ্মবেশী নিবনুৱা, ২. ঋতুজনিত নিবনুৱা।

(iv) What is the importance of green revolution in the Indian agriculture?
(ভাৰতৰ কৃষিখণ্ডত সেউজ বিপ্লৱৰ গুৰুত্ব কি?)
Answer: The Green Revolution led to a significant increase in the production of food grains (especially wheat and rice), making India self-sufficient in food production and reducing its dependence on imports.
উত্তৰ: সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত খাদ্যশস্যৰ (বিশেষকৈ ঘেঁহু আৰু চাউল) উৎপাদন উল্লেখযোগ্যভাৱে বৃদ্ধি পাইছিল, যাৰ ফলত ভাৰত খাদ্য উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰশীল হৈছিল আৰু আমদানিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস পাইছিল।

(v) Write two positive effects of LPG policies in the Indian economy.
(ভাৰতীয় অৰ্থনীতিত LPG নীতিৰ দুটা ধনাত্মক প্ৰভাৱ লিখা।)
Answer:

1. It increased the inflow of foreign investment.
2. It promoted competition, which led to greater efficiency and more choices for consumers.
   উত্তৰ:
3. ই বিদেশী বিনিয়োগৰ আগমন বৃদ্ধি কৰিছিল।
4. ই প্ৰতিযোগিতা বৃদ্ধি কৰিছিল, যাৰ ফলত অধিক দক্ষতা আৰু গ্ৰাহকৰ বাবে অধিক বিকল্পৰ সৃষ্টি হৈছিল।

(vi) Write two merits of globalisation.
(গোলকীকৰণৰ দুটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।)
Answer:

1. It provides greater access to global markets.
2. It facilitates the transfer of advanced technology.
   উত্তৰ:
3. ই বিশ্ব বজাৰত অধিক প্ৰৱেশৰ সুবিধা দিয়ে।
4. ই উন্নত প্ৰযুক্তিৰ হস্তান্তৰত সহায় কৰে।

(vii) Mention two objectives of disinvestment.
(বিলগ্নীকৰণৰ দুটা উদ্দেশ্য উল্লেখ কৰা।)
Answer:

1. To improve financial discipline and facilitate modernisation.
2. To raise funds for the government to meet its budgetary needs.
   উত্তৰ:
3. বিত্তীয় অনুশাসন উন্নত কৰা আৰু আধুনিকীকৰণত সহায় কৰা।
4. চৰকাৰৰ বাজেটীয় প্ৰয়োজন পূৰণৰ বাবে পুঁজি সংগ্ৰহ কৰা।

8. Answer any two of the following questions: (3×2=6)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো দুটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Write a note on Industrial Policy Resolution, 1956.
(উদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱ, ১৯৫৬-ৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।)
Answer: The Industrial Policy Resolution of 1956 was a comprehensive policy that laid the foundation for India’s industrial development for the next few decades. It classified industries into three categories: Schedule A (exclusively owned by the state), Schedule B (progressively state-owned, with the private sector supplementing), and Schedule C (left to the private sector). The policy emphasized the leading role of the public sector and used industrial licensing to regulate the private sector and promote regional equality.
উত্তৰ: ১৯৫৬ চনৰ উদ্যোগিক নীতি প্ৰস্তাৱখন এক ব্যাপক নীতি আছিল যিয়ে পৰৱৰ্তী কেইটামান দশকৰ বাবে ভাৰতৰ ঔদ্যোগিক বিকাশৰ ভেটি স্থাপন কৰিছিল। ই উদ্যোগসমূহক তিনিটা শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰিছিল: অনুসূচী ‘ক’ (সম্পূৰ্ণৰূপে ৰাজ্যৰ মালিকানাধীন), অনুসূচী ‘খ’ (ক্ৰমান্বয়ে ৰাজ্যৰ মালিকানাধীন, ব্যক্তিগত খণ্ডই সহায় কৰিব), আৰু অনুসূচী ‘গ’ (ব্যক্তিগত খণ্ডৰ বাবে এৰি দিয়া)। এই নীতিয়ে ৰাজহুৱা খণ্ডৰ মুখ্য ভূমিকাক গুৰুত্ব দিছিল আৰু ব্যক্তিগত খণ্ডক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিবলৈ আৰু আঞ্চলিক সমতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ উদ্যোগিক অনুজ্ঞাপত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰিছিল।

(ii) Briefly discuss any one serious environmental problem India is facing at present time.
(বৰ্তমান সময়ত ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা যিকোনো এটা গুৰুতৰ পৰিৱেশীয় সমস্যাৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।)
Answer: One serious environmental problem India faces is air pollution. It is widespread in urban areas, with vehicular emissions being the main contributor. Industrial pollution is also a major cause. This has severe health implications, leading to a rise in respiratory illnesses. The government and bodies like the CPCB are taking measures, but the challenge remains significant due to rapid urbanization and industrial growth.
উত্তৰ: ভাৰতে সন্মুখীন হোৱা এক গুৰুতৰ পৰিৱেশীয় সমস্যা হ’ল বায়ু প্ৰদূষণ। ই নগৰাঞ্চলত ব্যাপক, যাৰ মূল কাৰণ যান-বাহনৰ পৰা হোৱা নিৰ্গমন। ঔদ্যোগিক প্ৰদূষণো এক প্ৰধান কাৰণ। ইয়াৰ ফলত শ্বাস-প্ৰশ্বাসজনিত ৰোগ বৃদ্ধি পোৱাৰ দৰে গুৰুতৰ স্বাস্থ্যজনিত সমস্যাই দেখা দিছে। চৰকাৰ আৰু CPCB-ৰ দৰে সংস্থাই ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে, কিন্তু দ্ৰুত নগৰীকৰণ আৰু ঔদ্যোগিক বিকাশৰ বাবে এই প্ৰত্যাহ্বান এতিয়াও গুৰুত্বপূৰ্ণ হৈ আছে।

(iii) Discuss the composition of India’s foreign trade on the eve of independence.
(স্বাধীনতাৰ প্ৰাকমুহূৰ্তত ভাৰতবৰ্ষৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ গঠনৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা।)
Answer: On the eve of independence, the composition of India’s foreign trade was typical of a colonial economy. India was an exporter of primary products like raw silk, cotton, wool, sugar, and jute, and an importer of finished consumer goods like cotton and silk textiles and capital goods like light machinery produced in Britain. The colonial policies transformed India into a supplier of raw materials and a market for British manufactured goods.
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ প্ৰাকমুহূৰ্তত, ভাৰতৰ বৈদেশিক বাণিজ্যৰ গঠন এক ঔপনিৱেশিক অৰ্থনীতিৰ দৰে আছিল। ভাৰত কেঁচা ৰেচম, কপাহ, ঊণ, চেনি, আৰু মৰাপাটৰ দৰে প্ৰাথমিক সামগ্ৰীৰ ৰপ্তানিকৰ্তা আছিল, আৰু ব্ৰিটেইনত উৎপাদিত কপাহী আৰু ৰেচম বস্ত্ৰৰ দৰে অন্তিম উপভোগ্য সামগ্ৰী আৰু লঘু যন্ত্ৰপাতিৰ দৰে মূলধনী সামগ্ৰীৰ আমদানিকৰ্তা আছিল। ঔপনিৱেশিক নীতিয়ে ভাৰতক কেঁচামালৰ যোগানকাৰী আৰু ব্ৰিটিছ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বজাৰলৈ ৰূপান্তৰিত কৰিছিল।

(iv) Explain the role and importance of education in human capital formation.
(মানৱ মূলধন গঠনত শিক্ষাৰ ভূমিকা আৰু গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰা।)
Answer: Education is the most important source of human capital formation. It increases the skill, knowledge, and productivity of individuals, enabling them to earn higher incomes and contribute more to economic growth. It facilitates the adoption of new technology and promotes innovation. Education also has wider social benefits, such as promoting social mobility, reducing inequality, and enabling better participation in the democratic process.
উত্তৰ: শিক্ষা মানৱ মূলধন গঠনৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। ই ব্যক্তিৰ দক্ষতা, জ্ঞান, আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে অধিক আয় অৰ্জন কৰিব পাৰে আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশত অধিক অৱদান আগবঢ়াব পাৰে। ই নতুন প্ৰযুক্তি গ্ৰহণত সহায় কৰে আৰু উদ্ভাৱনক উৎসাহিত কৰে। শিক্ষাৰ সামাজিক लाभো আছে, যেনে—সামাজিক গতিশীলতা বৃদ্ধি, বৈষম্য হ্ৰাস, আৰু গণতান্ত্ৰিক প্ৰক্ৰিয়াত উন্নত অংশগ্ৰহণ।

9. Answer any two of the following questions: (6×2=12)
(তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ যিকোনো দুটাৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Write a comparative note for India, China and Pakistan on the basis of (a) Demographic indicators (b) Human development indicators.
(জনসাংখ্যিক গাঁথনি আৰু মানৱ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশকসমূহৰ ভিত্তিত ভাৰত, চীন আৰু পাকিস্তানৰ এটি তুলনামূলক টোকা প্ৰস্তুত কৰা।)
Answer:
(a) Demographic Indicators: China has the largest population, followed by India and then Pakistan. However, China’s population growth rate is the lowest due to its strict ‘one-child policy’, while Pakistan’s is the highest. The density of population is highest in India. All three countries have a low sex ratio (fewer females per 1000 males).
(b) Human Development Indicators: China is ahead of both India and Pakistan in most human development indicators. This includes higher per capita GDP, lower poverty, better sanitation, and higher life expectancy. Pakistan performs slightly better than India in reducing poverty and providing sanitation, but India performs better in health indicators like infant and maternal mortality rates. Overall, China’s performance is the best among the three.
উত্তৰ:
(a) জনসাংখ্যিক নিৰ্দেশক: চীনৰ জনসংখ্যা সৰ্বাধিক, তাৰ পিছত ভাৰত আৰু তাৰ পিছত পাকিস্তান। কিন্তু চীনৰ জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ ইয়াৰ কঠোৰ ‘এক-সন্তান নীতি’ৰ বাবে আটাইতকৈ কম, আনহাতে পাকিস্তানৰ হাৰ সৰ্বাধিক। জনসংখ্যাৰ ঘনত্ব ভাৰতত সৰ্বাধিক। তিনিওখন দেশতে লিংগ অনুপাত কম (প্ৰতি ১০০০ পুৰুষৰ বিপৰীতে মহিলাৰ সংখ্যা কম)।
(b) মানৱ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশক: চীন বেছিভাগ মানৱ উন্নয়নৰ নিৰ্দেশকত ভাৰত আৰু পাকিস্তান দুয়োখনতকৈ আগবঢ়া। ইয়াৰ ভিতৰত আছে উচ্চ জনমূৰি GDP, কম দৰিদ্ৰতা, উন্নত অনাময় ব্যৱস্থা, আৰু উচ্চ জীৱন প্ৰত্যাশা। পাকিস্তানে দৰিদ্ৰতা হ্ৰাস আৰু অনাময় ব্যৱস্থা প্ৰদানত ভাৰততকৈ সামান্য ভাল প্ৰদৰ্শন কৰে, কিন্তু ভাৰতে শিশু আৰু মাতৃ মৃত্যুৰ হাৰৰ দৰে স্বাস্থ্য নিৰ্দেশকত ভাল প্ৰদৰ্শন কৰে। সামগ্ৰিকভাৱে, তিনিওখন দেশৰ ভিতৰত চীনৰ প্ৰদৰ্শন সৰ্বোত্তম।

(ii) Briefly discuss the challenges India is facing in the context of employment.
(নিয়োগৰ প্ৰেক্ষাপটত ভাৰতবৰ্ষই সন্মুখীন হোৱা সমস্যাসমূহ চমুকৈ আলোচনা কৰা।)
Answer: India faces several challenges in employment:

• Jobless Growth: Despite a high GDP growth rate, the creation of new jobs has been slow.
• Informalisation of Workforce: A large majority of the workforce (over 90%) is in the informal sector, without job security or social security benefits.
• High Youth Unemployment: Unemployment is particularly high among the educated youth.
• Low Female Workforce Participation: The participation of women in the workforce remains very low due to social and economic factors.
• Poor Quality of Employment: Many workers are engaged in low-productivity, low-wage jobs.
  উত্তৰ: ভাৰতে নিয়োগৰ ক্ষেত্ৰত কেইবাটাও প্ৰত্যাহ্বানৰ সন্মুখীন হৈছে:
• নিয়োগহীন বিকাশ: উচ্চ GDP বিকাশৰ হাৰ সত্ত্বেও, নতুন চাকৰিৰ সৃষ্টি মন্থৰ হৈছে।
• শ্ৰমশক্তিৰ অনানুষ্ঠানিকীকৰণ: শ্ৰমশক্তিৰ এক বৃহৎ অংশ (৯০%তকৈ অধিক) অনানুষ্ঠানিক খণ্ডত আছে, য’ত চাকৰিৰ নিশ্চয়তা বা সামাজিক সুৰক্ষাৰ সুবিধা নাই।
• উচ্চ যুৱ নিবনুৱা: শিক্ষিত যুৱক-যুৱতীসকলৰ মাজত নিবনুৱা সমস্যা বিশেষকৈ বেছি।
• কম মহিলা শ্ৰমশক্তিৰ অংশগ্ৰহণ: সামাজিক আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰণত শ্ৰমশক্তিত মহিলাৰ অংশগ্ৰহণ অতি কম।
• নিয়োগৰ নিম্ন মানদণ্ড: বহুতো শ্ৰমিক কম উৎপাদনশীলতা আৰু কম মজুৰিৰ কামত নিয়োজিত।

(iii) What is economic reform? Explain the need for economic reforms in India.
(অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ কি? ভাৰতবৰ্ষত অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা বৰ্ণনা কৰা।)
Answer:
Economic Reform: Economic reforms refer to a set of policies aimed at accelerating the pace of economic growth and development. In India, this refers to the New Economic Policy (NEP) introduced in 1991, which included policies of Liberalisation, Privatisation, and Globalisation (LPG).
Need for Reforms in India: By 1991, the Indian economy was facing a severe crisis. The key reasons were:

• Balance of Payments Crisis: Foreign exchange reserves had fallen to a level that was barely enough to finance two weeks of imports.
• High Fiscal Deficit: Government expenditure was consistently higher than its revenue, leading to large borrowings and a debt trap.
• High Inflation: Prices of essential goods were rising rapidly.
• Poor Performance of PSUs: Many public sector enterprises were incurring huge losses.
  These factors compelled the government to approach the World Bank and IMF, which mandated the introduction of economic reforms as a condition for providing loans.
  উত্তৰ:
  অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ: অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ হ’ল অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু উন্নয়নৰ গতি ত্বৰান্বিত কৰাৰ বাবে লোৱা নীতিসমূহ। ভাৰতত, ই ১৯৯১ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা নতুন অৰ্থনৈতিক নীতিক (NEP) বুজায়, য’ত উদাৰীকৰণ, ব্যক্তিগতকৰণ, আৰু গোলকীকৰণ (LPG) নীতি অন্তৰ্ভুক্ত আছিল।
  ভাৰতত সংস্কাৰৰ প্ৰয়োজনীয়তা: ১৯৯১ চনলৈকে, ভাৰতীয় অৰ্থনীতি এক গুৰুতৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছিল। ইয়াৰ মূল কাৰণ আছিল:
• পৰিশোধৰ সমতাৰ সংকট: বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ সংৰক্ষিত পুঁজি ইমানেই কমি গৈছিল যে ই মাত্ৰ দুসপ্তাহৰ আমদানিৰ বাবেহে পৰ্যাপ্ত আছিল।
• উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি: চৰকাৰী ব্যয় ইয়াৰ ৰাজহতকৈ নিৰন্তৰভাৱে অধিক আছিল, যাৰ ফলত বৃহৎ পৰিমাণৰ ঋণ আৰু এক ঋণৰ ফান্দৰ সৃষ্টি হৈছিল।
• উচ্চ মুদ্ৰাস্ফীতি: অত্যাৱশ্যকীয় সামগ্ৰীৰ মূল্য দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পাইছিল।
• ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগৰ দুৰ্বল প্ৰদৰ্শন: বহুতো ৰাজহুৱা খণ্ডৰ উদ্যোগে বৃহৎ লোকচান ভৰিছিল।
  এই কাৰণসমূহে চৰকাৰক বিশ্ব বেংক আৰু IMF-ৰ ওচৰলৈ যাবলৈ বাধ্য কৰিছিল, যিসকলে ঋণ প্ৰদানৰ চৰ্ত হিচাপে অৰ্থনৈতিক সংস্কাৰ প্ৰৱৰ্তন কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছিল।

(iv) Outline the common developmental successes and failures of India and Pakistan.
(ভাৰত আৰু পাকিস্তানৰ উমৈহতীয়া সফলতা আৰু বিফলতাৰ বিষয়ে লিখা।)
Answer:
Common Successes:

• Both countries have successfully doubled their per capita income since independence.
• Both have achieved self-sufficiency in food production.
• Both have developed a diversified industrial sector.
  Common Failures:
• Both countries have performed poorly in managing their fiscal affairs, leading to high fiscal deficits.
• The growth of both economies has been slow and has not kept pace with their potential.
• Both countries continue to have a large proportion of their population dependent on agriculture.
  উত্তৰ:
  উমৈহতীয়া সফলতা:
• স্বাধীনতাৰ পিছত দুয়োখন দেশে নিজৰ জনমূৰি আয় দুগুণ কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
• দুয়োখন দেশে খাদ্য উৎপাদনত আত্মনিৰ্ভৰশীলতা অৰ্জন কৰিছে।
• দুয়োখন দেশে এক বৈচিত্ৰ্যময় ঔদ্যোগিক খণ্ড গঢ়ি তুলিছে।
  উমৈহতীয়া বিফলতা:
• দুয়োখন দেশে নিজৰ ৰাজকোষীয় বিষয়সমূহ পৰিচালনা কৰাত দুৰ্বল প্ৰদৰ্শন কৰিছে, যাৰ ফলত উচ্চ ৰাজকোষীয় ঘাটি হৈছে।
• দুয়োখন দেশৰ অৰ্থনীতিৰ বিকাশ মন্থৰ হৈছে আৰু ইয়াৰ সম্ভাৱনাৰ সৈতে খাপ খোৱা নাই।
• দুয়োখন দেশতে এতিয়াও জনসংখ্যাৰ এক বৃহৎ অংশ কৃষিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল।

10. Answer any one of the following: (8×1=8)
(তলৰ যিকোনো এটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) What do you understand by agriculture marketing system? Discuss government measures to improve agriculture marketing system in India.
(কৃষি বজাৰ ব্যৱস্থা বুলিলে কি বুজা? ভাৰতবৰ্ষত কৃষি বজাৰ ব্যৱস্থা উন্নত কৰিবলৈ গ্ৰহণ কৰা চৰকাৰী পদক্ষেপসমূহ আলোচনা কৰা।)
Answer:
Agriculture Marketing System: It refers to all the activities, agencies, and policies involved in the movement of agricultural produce from the farms to the final consumers. It includes harvesting, processing, grading, storage, transportation, and sale of the produce.
Government Measures:

• Regulation of Markets: The government established regulated markets to create an orderly and transparent marketing system and protect farmers from exploitation by middlemen.
• Provision of Physical Infrastructure: The government has invested in infrastructure like roads, railways, warehouses, and cold storages to facilitate the smooth movement and storage of produce.
• Cooperative Marketing: The government has encouraged the formation of marketing cooperatives to help farmers get fair prices for their produce. The success of milk cooperatives (Amul) is a prime example.
• Policy Instruments: The government uses policy instruments like Minimum Support Price (MSP) to ensure a minimum price for farmers, maintains buffer stocks through the Food Corporation of India (FCI), and distributes food grains through the Public Distribution System (PDS).
  উত্তৰ:
  কৃষি বজাৰ ব্যৱস্থা: ই খেতিপথাৰৰ পৰা অন্তিম উপভোক্তালৈ কৃষি সামগ্ৰীৰ চলাচলত জড়িত সকলো কাৰ্যকলাপ, সংস্থা, আৰু নীতিক বুজায়। ইয়াৰ ভিতৰত শস্য চপোৱা, প্ৰক্ৰিয়াকৰণ, শ্ৰেণীবিভাজন, সংৰক্ষণ, পৰিবহণ, আৰু সামগ্ৰীৰ বিক্ৰী অন্তৰ্ভুক্ত।
  চৰকাৰী পদক্ষেপ:
• বজাৰৰ নিয়ন্ত্ৰণ: চৰকাৰে এক শৃংখলাবদ্ধ আৰু স্বচ্ছ বিপণন ব্যৱস্থা সৃষ্টি কৰিবলৈ আৰু কৃষকসকলক মধ্যভোগীৰ শোষণৰ পৰা ৰক্ষা কৰিবলৈ নিয়ন্ত্ৰিত বজাৰ স্থাপন কৰিছিল।
• ভৌতিক আন্তঃগাঁথনিৰ যোগান: চৰকাৰে ৰাস্তা, ৰেলপথ, গুদাম, আৰু শীতল ভঁৰালৰ দৰে আন্তঃগাঁথনিত বিনিয়োগ কৰিছে যাতে সামগ্ৰীৰ চলাচল আৰু সংৰক্ষণ ಸುಗম হয়।
• সমবায় বিপণন: চৰকাৰে কৃষকসকলক তেওঁলোকৰ উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে উচিত মূল্য পোৱাত সহায় কৰিবলৈ বিপণন সমবায় গঠনত উৎসাহিত কৰিছে। দুগ্ধ সমবায় (আমুল)ৰ সফলতা ইয়াৰ এক মুখ্য উদাহৰণ।
• নীতিগত আহিলা: চৰকাৰে কৃষকসকলৰ বাবে এক নূন্যতম মূল্য নিশ্চিত কৰিবলৈ নূন্যতম সমৰ্থন মূল্য (MSP)ৰ দৰে নীতিগত আহিলা ব্যৱহাৰ কৰে, ভাৰতীয় খাদ্য নিগম (FCI)ৰ জৰিয়তে বাফাৰ ষ্টক বৰ্তাই ৰাখে, আৰু ৰাজহুৱা বিতৰণ ব্যৱস্থা (PDS)ৰ জৰিয়তে খাদ্যশস্য বিতৰণ কৰে।

(ii) Analyse the concept of sustainable development. Also discuss the strategies for sustainable development.
(বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটো বিশ্লেষণ কৰা। লগতে বহনক্ষম উন্নয়নৰ কৌশলসমূহ আলোচনা কৰা।)
Answer:
Concept of Sustainable Development: Sustainable development is defined as “development that meets the needs of the present without compromising the ability of future generations to meet their own needs.” It emphasizes that economic development should not come at the cost of environmental degradation. It seeks to strike a balance between economic growth, social equity, and environmental protection.
Strategies for Sustainable Development:

• Use of Non-conventional Sources of Energy: Shifting from thermal and hydro power to cleaner energy sources like solar power and wind power to reduce pollution.
• LPG, Gobar Gas in Rural Areas: Providing clean fuel like LPG and promoting gobar gas plants in rural areas to reduce deforestation and air pollution from burning firewood.
• CNG in Urban Areas: Promoting the use of Compressed Natural Gas (CNG) in public transport to reduce vehicular pollution in cities.
• Traditional Knowledge and Practices: Reviving and using traditional eco-friendly practices in agriculture, health, and housing. For example, using organic farming and bio-pest control.
  উত্তৰ:
  বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণা: বহনক্ষম উন্নয়নক “এনে উন্নয়ন যিয়ে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ ক্ষমতাত আপোচ নকৰাকৈ বৰ্তমানৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰে” বুলি সংজ্ঞায়িত কৰা হৈছে। ই গুৰুত্ব দিয়ে যে অৰ্থনৈতিক বিকাশ পৰিৱেশৰ অৱনতিৰ মূল্যত হ’ব নালাগে। ই অৰ্থনৈতিক বিকাশ, সামাজিক সমতা, আৰু পৰিৱেশ সুৰক্ষাৰ মাজত এক ভাৰসাম্য স্থাপন কৰিবলৈ বিচাৰে।
  বহনক্ষম উন্নয়নৰ কৌশল:
• অপৰম্পৰাগত শক্তি উৎসৰ ব্যৱহাৰ: প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ তাপ আৰু জলবিদ্যুৎ শক্তিৰ পৰা সৌৰ শক্তি আৰু বায়ু শক্তিৰ দৰে পৰিষ্কাৰ শক্তিৰ উৎস ব্যৱহাৰ কৰা।
• গ্ৰাম্য অঞ্চলত LPG, গোবৰ গেছ: খৰি জ্বলোৱাৰ ফলত হোৱা বনধ্বংস আৰু বায়ু প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ গ্ৰাম্য অঞ্চলত LPG-ৰ দৰে পৰিষ্কাৰ ইন্ধন যোগান ধৰা আৰু গোবৰ গেছ প্ৰকল্পক উৎসাহিত কৰা।
• নগৰাঞ্চলত CNG: চহৰসমূহত যান-বাহনৰ প্ৰদূষণ হ্ৰাস কৰিবলৈ ৰাজহুৱা পৰিবহণত সংকুচিত প্ৰাকৃতিক গেছ (CNG)ৰ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা।
• পৰম্পৰাগত জ্ঞান আৰু পদ্ধতি: কৃষি, স্বাস্থ্য, আৰু গৃহ নিৰ্মাণত পৰম্পৰাগত পৰিৱেশ-অনুকূল পদ্ধতিসমূহ পুনৰুজ্জীৱিত কৰা আৰু ব্যৱহাৰ কৰা। উদাহৰণস্বৰূপে, জৈৱিক কৃষি আৰু জৈৱ-কীট নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱহাৰ কৰা।

AHSEC Economics Question Paper Solution – 2024

PART-C (For Old Course Students in lieu of Project Works)

(গ-অংশ: পুৰণি পাঠ্যক্ৰমৰ বাবে (প্ৰকল্প কাৰ্যৰ পৰিৱৰ্তে))

Total Marks: 20

11. Answer any four of the following questions: (5×4=20)
(তলৰ যিকোনো চাৰিটা প্ৰশ্নৰ উত্তৰ দিয়া):

(i) Write a critical note on public debt.
(চৰকাৰী ঋণৰ বিষয়ে এটি সমালোচনাত্মক টোকা লিখা।)
Answer: Public debt refers to the total borrowings of the government. It is a critical tool for financing development, but it also has significant implications. While it allows the government to undertake large projects, excessive borrowing can lead to a debt trap, where the government has to borrow more just to pay interest on past loans. This increases the future burden on taxpayers. A high level of public debt can also lead to inflation and can “crowd out” private investment by raising interest rates. Therefore, it must be managed prudently.
উত্তৰ: চৰকাৰী ঋণ হ’ল চৰকাৰৰ মুঠ ঋণ। ই উন্নয়নৰ বাবে পুঁজি যোগানৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ আহিলা, কিন্তু ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰভাৱো আছে। ই চৰকাৰক বৃহৎ প্ৰকল্প হাতত ল’বলৈ অনুমতি দিয়ে যদিও, অত্যাধিক ঋণে এক ঋণৰ ফান্দৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে, য’ত চৰকাৰে পুৰণি ঋণৰ সুদ পৰিশোধ কৰিবলৈ আৰু অধিক ঋণ ল’বলগীয়া হয়। ই ভৱিষ্যতৰ কৰদাতাসকলৰ ওপৰত বোজা বৃদ্ধি কৰে। উচ্চ পৰিমাণৰ চৰকাৰী ঋণে মুদ্ৰাস্ফীতিৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে আৰু সুদৰ হাৰ বৃদ্ধি কৰি ব্যক্তিগত বিনিয়োগক “crowd out” কৰিব পাৰে। সেয়েহে, ইয়াক সাৱধানেৰে পৰিচালনা কৰিব লাগে।

(ii) Discuss the sources of demand for foreign currency.
(বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ উৎসসমূহ আলোচনা কৰা।

Answer (Continued):
The sources of demand for foreign currency are:

1. Imports: To pay for imported goods and services from other countries.
2. Foreign Investment: To make investments in other countries (e.g., buying assets like land, shares).
3. Unilateral Transfers: To send gifts, donations, or remittances to other countries.
4. Speculation: To hold foreign currency in anticipation of a rise in its value (appreciation) to make a profit.
5. Tourism: To meet expenses while travelling abroad.

উত্তৰ:
বৈদেশিক মুদ্ৰাৰ চাহিদাৰ উৎসসমূহ হ’ল:

1. আমদানি: আন দেশৰ পৰা আমদানি কৰা দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য পৰিশোধ কৰিবলৈ।
2. বিদেশী বিনিয়োগ: আন দেশত বিনিয়োগ কৰিবলৈ (যেনে— ভূমি, শ্বেয়াৰৰ দৰে সম্পত্তি ক্ৰয় কৰা)।
3. একপক্ষীয় হস্তান্তৰ: আন দেশলৈ উপহাৰ, দান, বা প্ৰেৰণ (remittances) পঠিয়াবলৈ।
4. সট্টাবাজি (Speculation): ভৱিষ্যতে মূল্য বৃদ্ধিৰ আশাত লাভ অৰ্জনৰ বাবে বিদেশী মুদ্ৰা ধৰি ৰাখিবলৈ।
5. পৰ্যটন: বিদেশ ভ্ৰমণৰ সময়ত খৰচ বহন কৰিবলৈ।

(iii) Can GDP be used as an index of country’s welfare? Justify your answer.
(GDP-ক এখন দেশৰ কল্যাণৰ সূচকৰূপে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিনে? তোমাৰ উত্তৰৰ সপক্ষে যুক্তি আগবঢ়োৱা।)
Answer: No, GDP cannot be solely used as an index of a country’s welfare. While a higher GDP generally indicates a higher availability of goods and services, it has several limitations as a measure of welfare:

1. Distribution of GDP: GDP does not reflect how income is distributed. If the rise in GDP is concentrated in the hands of a few, the welfare of the majority may not improve.
2. Non-Monetary Exchanges: Many welfare-enhancing activities, like services of a homemaker or voluntary work, are not included in GDP as they are not paid for.
3. Externalities: GDP ignores negative externalities like pollution (which reduces welfare) and positive externalities like public parks (which increase welfare).
4. Composition of GDP: GDP does not distinguish between the production of welfare-enhancing goods (like food, medicine) and welfare-reducing goods (like weapons).
   Therefore, GDP is an incomplete measure of welfare.

উত্তৰ: নহয়, GDP-ক এখন দেশৰ কল্যাণৰ একমাত্ৰ সূচক হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি। যদিও উচ্চ GDP-য়ে সাধাৰণতে দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ অধিক উপলব্ধতা সূচায়, কল্যাণৰ মাপকাঠী হিচাপে ইয়াৰ কেইবাটাও সীমাবদ্ধতা আছে:

1. GDP-ৰ বিতৰণ: GDP-য়ে আয় কেনেকৈ বিতৰণ কৰা হৈছে সেয়া প্ৰতিফলিত নকৰে। যদি GDP-ৰ বৃদ্ধি কেইজনমানৰ হাতত কেন্দ্ৰীভূত হয়, তেন্তে мнозинствотоৰ কল্যাণ উন্নত নহ’বও পাৰে।
2. অ-মুদ্ৰাগত বিনিময়: গৃহিণীৰ সেৱা বা স্বেচ্ছাসেৱী কামৰ দৰে বহুতো কল্যাণ-বৰ্ধক কাৰ্যকলাপ GDP-ত অন্তৰ্ভুক্ত নহয়, কাৰণ এইবোৰৰ বাবে কোনো মূল্য পৰিশোধ কৰা নহয়।
3. বাহ্যিকতা (Externalities): GDP-য়ে প্ৰদূষণৰ দৰে নেতিবাচক বাহ্যিকতা (যিয়ে কল্যাণ হ্ৰাস কৰে) আৰু ৰাজহুৱা উদ্যানৰ দৰে ইতিবাচক বাহ্যিকতা (যিয়ে কল্যাণ বৃদ্ধি কৰে) উপেক্ষা কৰে।
4. GDP-ৰ গঠন: GDP-য়ে কল্যাণ-বৰ্ধক সামগ্ৰী (যেনে— খাদ্য, ঔষধ) আৰু কল্যাণ-হ্ৰাসকাৰী সামগ্ৰী (যেনে— অস্ত্ৰ)ৰ উৎপাদনৰ মাজত পাৰ্থক্য নকৰে।
   সেয়েহে, GDP কল্যাণৰ এক অসম্পূৰ্ণ মাপকাঠী।

(iv) What is human capital? Discuss the sources of human capital.
(মানৱ মূলধন কি? মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎসসমূহ আলোচনা কৰা।)
Answer:
Human Capital: Human capital refers to the stock of skill, ability, expertise, education, and knowledge embodied in the people of a country. It represents the productive capacity of human beings.
Sources of Human Capital Formation:

1. Investment in Education: This is the most important source. Education increases skills, knowledge, and productivity.
2. Investment in Health: A healthy person can work more efficiently and for longer periods. Expenditure on health (preventive and curative medicine, sanitation) is a source of human capital.
3. On-the-Job Training: Firms provide training to their workers to enhance their skills, which increases their productivity.
4. Migration: People migrate in search of better job opportunities. The cost of migration is an investment, as the returns in the form of higher earnings are often greater.
5. Investment in Information: People spend to acquire information about labour markets and other markets. This helps them make better decisions and increases their earning potential.

উত্তৰ:
মানৱ মূলধন: মানৱ মূলধন হ’ল এখন দেশৰ লোকসকলৰ মাজত থকা দক্ষতা, সামৰ্থ্য, বিশেষজ্ঞতা, শিক্ষা, আৰু জ্ঞানৰ ভঁৰাল। ই মানুহৰ উৎপাদন ক্ষমতা প্ৰতিনিধিত্ব কৰে।
মানৱ মূলধন গঠনৰ উৎসসমূহ:

1. শিক্ষাত বিনিয়োগ: এইটো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। শিক্ষাই দক্ষতা, জ্ঞান, আৰু উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
2. স্বাস্থ্যত বিনিয়োগ: এজন সুস্থ ব্যক্তিয়ে অধিক দক্ষতাৰে আৰু দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে কাম কৰিব পাৰে। স্বাস্থ্যৰ ওপৰত কৰা ব্যয় (প্ৰতিষেধক আৰু আৰোগ্যমূলক ঔষধ, অনাময়) মানৱ মূলধনৰ এক উৎস।
3. কৰ্মক্ষেত্ৰত প্ৰশিক্ষণ: প্ৰতিষ্ঠানসমূহে নিজৰ শ্ৰমিকসকলক তেওঁলোকৰ দক্ষতা বৃদ্ধি কৰিবলৈ প্ৰশিক্ষণ দিয়ে, যিয়ে তেওঁলোকৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰে।
4. প্ৰব্ৰজন: মানুহে উন্নত চাকৰিৰ সুযোগৰ সন্ধানত প্ৰব্ৰজন কৰে। প্ৰব্ৰজনৰ খৰচ এক বিনিয়োগ, কাৰণ উচ্চ আয়ৰ ৰূপত পোৱা প্ৰতিদান প্ৰায়ে অধিক হয়।
5. তথ্যত বিনিয়োগ: মানুহে শ্ৰম বজাৰ আৰু অন্যান্য বজাৰৰ বিষয়ে তথ্য আহৰণ কৰিবলৈ খৰচ কৰে। ই তেওঁলোকক উন্নত সিদ্ধান্ত ল’বলৈ আৰু তেওঁলোকৰ আয়ৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে।

(v) Briefly write about India as a knowledge economy.
(জ্ঞান অৰ্থব্যৱস্থা হিচাপে ভাৰতবৰ্ষৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা।)
Answer: A knowledge economy is one where growth is dependent on the quantity, quality, and accessibility of the information available, rather than the traditional means of production. India has shown immense potential to become a knowledge economy, primarily driven by its Information Technology (IT) and software services sector. The Indian software industry has achieved remarkable success globally. The availability of a large pool of skilled, English-speaking manpower has made India a preferred destination for outsourcing services (BPOs, KPOs). However, to fully transform into a knowledge economy, India needs to improve its basic infrastructure, enhance the quality of education at all levels, and increase investment in research and development (R&D).

উত্তৰ: জ্ঞান অৰ্থব্যৱস্থা হ’ল এনে এক অৰ্থব্যৱস্থা য’ত বিকাশ পৰম্পৰাগত উৎপাদনৰ মাধ্যমৰ পৰিৱৰ্তে উপলব্ধ তথ্যৰ পৰিমাণ, গুণগত মান, আৰু সুলভতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ভাৰতে জ্ঞান অৰ্থব্যৱস্থা হোৱাৰ ক্ষেত্ৰত অপৰিসীম সম্ভাৱনা দেখুৱাইছে, যাৰ মূল চালিকা শক্তি হ’ল ইয়াৰ তথ্য প্ৰযুক্তি (IT) আৰু ছফ্টৱেৰ সেৱা খণ্ড। ভাৰতীয় ছফ্টৱেৰ উদ্যোগে বিশ্বজুৰি উল্লেখযোগ্য সফলতা অৰ্জন কৰিছে। বৃহৎ সংখ্যক দক্ষ, ইংৰাজী ভাষী জনশক্তিৰ উপলব্ধতাই ভাৰতক আউটচ’ৰ্চিং সেৱা (BPO, KPO)ৰ বাবে এক পছন্দৰ গন্তব্যস্থান কৰি তুলিছে। কিন্তু, সম্পূৰ্ণৰূপে জ্ঞান অৰ্থব্যৱস্থালৈ ৰূপান্তৰিত হ’বলৈ, ভাৰতে ইয়াৰ মৌলিক আন্তঃগাঁথনি উন্নত কৰা, সকলো স্তৰত শিক্ষাৰ গুণগত মান বৃদ্ধি কৰা, আৰু গৱেষণা আৰু উন্নয়নত (R&D) বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰাৰ প্ৰয়োজন।

(vi) Discuss the circular flow of national income in a simple economy
(এখন সৰল অৰ্থনীতিত আয়ৰ চক্ৰীয় প্ৰৱাহ আলোচনা কৰা।

Answer :
The circular flow of income in a simple (two-sector) economy describes the continuous flow of money between two sectors: households and firms.

1. Households are the owners of factors of production (land, labour, capital, entrepreneurship). They supply these factor services to firms.
2. Firms use these factor services to produce goods and services.

The Flow:

• Real Flow: This involves the flow of factor services from households to firms and the flow of goods and services from firms to households.
• Money Flow: This is the opposite of the real flow.
  • Factor Payments (Inner Loop): In return for the factor services, firms make factor payments (rent, wages, interest, profit) to the households. This constitutes the income of the households.
  • Consumption Expenditure (Outer Loop): Households spend this income on purchasing the goods and services produced by the firms. This is the consumption expenditure.

This flow is circular because the money flows from firms to households as income, and then flows back from households to firms as expenditure. In this simple model, it is assumed that households spend their entire income, so there are no savings (leakages) or investments (injections). This leads to the fundamental identity: Total Production = Total Income = Total Expenditure. The value of the goods and services produced by firms is equal to the income received by households, which in turn is equal to the expenditure of households on those goods and services.

উত্তৰ :
এখন সৰল (দ্বি-খণ্ড) অৰ্থনীতিত আয়ৰ চক্ৰীয় প্ৰৱাহে দুটা খণ্ড: পৰিয়াল আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত মুদ্ৰাৰ নিৰন্তৰ প্ৰৱাহক বৰ্ণনা কৰে।

1. পৰিয়াল (Households) হ’ল উৎপাদনৰ উপাদান (ভূমি, শ্ৰম, মূলধন, উদ্যোগ)ৰ মালিক। তেওঁলোকে এই উপাদান সেৱা প্ৰতিষ্ঠানসমূহক যোগান ধৰে।
2. প্ৰতিষ্ঠান (Firms) এই উপাদান সেৱা ব্যৱহাৰ কৰি দ্ৰব্য আৰু সেৱা উৎপাদন কৰে।

প্ৰৱাহ:

• প্ৰকৃত প্ৰৱাহ (Real Flow): ইয়াত পৰিয়ালৰ পৰা প্ৰতিষ্ঠানলৈ উপাদান সেৱাৰ প্ৰৱাহ আৰু প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা পৰিয়াললৈ দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ প্ৰৱাহ অন্তৰ্ভুক্ত।
• মুদ্ৰাৰ প্ৰৱাহ (Money Flow): ই প্ৰকৃত প্ৰৱাহৰ বিপৰীত।
  • উপাদান পৰিশোধ (Factor Payments – ভিতৰৰ চক্ৰ): উপাদান সেৱাৰ বিনিময়ত, প্ৰতিষ্ঠানসমূহে পৰিয়ালসমূহক উপাদান পৰিশোধ (খাজনা, মজুৰি, সুদ, লাভ) কৰে। এইটোৱেই পৰিয়ালৰ আয়।
  • উপভোগ ব্যয় (Consumption Expenditure – বাহিৰৰ চক্ৰ): পৰিয়ালসমূহে এই আয় প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উৎপাদন কৰা দ্ৰব্য আৰু সেৱা ক্ৰয় কৰাত ব্যয় কৰে। এইটোৱেই উপভোগ ব্যয়।

এই প্ৰৱাহ চক্ৰীয় কাৰণ মুদ্ৰা প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা পৰিয়াললৈ আয় হিচাপে প্ৰৱাহিত হয়, আৰু তাৰ পিছত পৰিয়ালৰ পৰা প্ৰতিষ্ঠানলৈ ব্যয় হিচাপে ঘূৰি আহে। এই সৰল আৰ্হিত, ধৰি লোৱা হয় যে পৰিয়ালসমূহে তেওঁলোকৰ সম্পূৰ্ণ আয় ব্যয় কৰে, সেয়েহে কোনো সঞ্চয় (leakages) বা বিনিয়োগ (injections) নাথাকে। ইয়াৰ ফলত মূল অভেদটো হ’ল: মুঠ উৎপাদন = মুঠ আয় = মুঠ ব্যয়। প্ৰতিষ্ঠানসমূহে উৎপাদন কৰা দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ মূল্য পৰিয়ালসমূহে পোৱা আয়ৰ সমান, যিটো আকৌ সেই দ্ৰব্য আৰু সেৱাৰ ওপৰত পৰিয়ালৰ ব্যয়ৰ সমান।