AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শনৰ তৃতীয় খণ্ড: প্ৰকল্প (Hypothesis) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণী: তৰ্কবিজ্ঞান আৰু দৰ্শন
তৃতীয় খণ্ড: প্ৰকল্প (Hypothesis)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Chapter Note)
প্ৰকল্প (Hypothesis) কি? কোনো এটা ঘটনাৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ বা ঘটনাটোক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ প্ৰাথমিকভাৱে গঠন কৰা এক আনুমানিক ধাৰণাকে প্ৰকল্প বোলা হয়।
প্ৰকল্পৰ স্তৰ (Stages of Hypothesis): প্ৰকল্প গঠন আৰু প্ৰমাণীকৰণৰ চাৰিটা স্তৰ আছে:
১. প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ নিৰীক্ষণ (Observation of facts)
২. প্ৰকল্প গঠন (Formation of hypothesis)
৩. নিগমনাত্মক পদ্ধতিৰ প্ৰয়োগ বা সিদ্ধান্ত নিঃসৰণ (Deduction)
৪. প্ৰমাণীকৰণ (Verification)
প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰ (Kinds of Hypothesis): কাৰণৰ উপাদান অনুসৰি প্ৰকল্প তিনি প্ৰকাৰৰ:
১. কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning agent): ঘটনাৰ নিয়ম আৰু পৰিস্থিতি জনা থাকে, কিন্তু কৰ্তা অজ্ঞাত হ’লে এই প্ৰকল্প গঠন কৰা হয় (যেনে: চুৰি কাৰ্যৰ চোৰজনৰ বিষয়ে ধাৰণা)।
২. নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning law): কৰ্তা আৰু পৰিস্থিতি জনা থাকে, কিন্তু নিয়ম অজ্ঞাত হ’লে এই প্ৰকল্প গঠন কৰা হয় (যেনে: নিউটনৰ মাধ্যাকৰ্ষণ নিয়মৰ ধাৰণা)।
৩. পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প (Hypothesis concerning collocation): কৰ্তা আৰু নিয়ম জনা থাকে, কিন্তু পৰিস্থিতি অজ্ঞাত হ’লে এই প্ৰকল্প গঠন কৰা হয় (যেনে: সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰ সূৰ্য নে পৃথিৱী, সেই সম্পৰ্কীয় ধাৰণা)।
আধুনিক বিজ্ঞানৰ মতে প্ৰকল্পৰ প্ৰকাৰ (ষ্টেবিঙৰ মতে):
১. ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প (Explanatory hypothesis)
২. বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প (Descriptive hypothesis)
৩. সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প (Analogical hypothesis)
কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (Working Hypothesis): যেতিয়া কোনো ঘটনাৰ প্ৰকৃত কাৰণ সম্পৰ্কে কোনো সন্তোষজনক প্ৰকল্প গঠন কৰিব পৰা নাযায়, তেতিয়া কেৱল অনুসন্ধান কাৰ্য চলাই নিবলৈ সাময়িকভাৱে যি প্ৰকল্প গ্ৰহণ কৰা হয়, তাক কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প বোলে।
বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্তসমূহ (Conditions of a Valid Hypothesis): (১) প্ৰাসংগিকতা, (২) সত্যাপনীয়তা, (৩) সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্যৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ, (৪) সুনিৰ্দিষ্ট আৰু স্পষ্ট, (৫) ভৱিষ্যতবাণী কৰাৰ ক্ষমতা, (৬) অস্তিত্বশীল কাৰণ (Vera Causa), আৰু (৭) সৰলতা।
নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বা চৰম দৃষ্টান্ত (Crucial Instance): দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ মাজৰ পৰা এটাক গ্ৰহণ আৰু আনটোক বৰ্জন কৰিবলৈ যি দৃষ্টান্তই নিৰ্ণায়ক ভূমিকা পালন কৰে, তাক নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বোলে। ই নিৰীক্ষণলব্ধ বা পৰীক্ষণলব্ধ হ’ব পাৰে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। প্ৰকল্প কাক বোলে? প্ৰকল্পৰ প্ৰকৃতি ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: তৰ্কবিজ্ঞানী মিলৰ মতে, “প্ৰকল্প হৈছে বাস্তৱ তথ্যক অনুসৰণ কৰি কিছুমান সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱাৰ উদ্দেশ্যে কোনো সঠিক প্ৰমাণ নোহোৱাকৈ বা অপৰ্যাপ্ত প্ৰমাণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি গঠন কৰা আনুমানিক ধাৰণা।”
প্ৰকৃতি: (১) প্ৰকল্প এটা আনুমানিক ধাৰণা। (২) এই ধাৰণা কৰোঁতে তাৰ সমৰ্থনত সঠিক প্ৰমাণ পোৱা নাযায়। (৩) ইয়াৰ উদ্দেশ্য হৈছে এই ধাৰণাৰ পৰা বাস্তৱ সত্য অনুসৰি কিছুমান সিদ্ধান্তত উপনীত হোৱা। (৪) এই সিদ্ধান্তসমূহৰ লগত বাস্তৱ ঘটনাৰ মিল থাকিলে ধাৰণাটো সত্য বা সত্য হোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে।
২। প্ৰকল্পৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ কি কি? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: কাৰণৰ উপাদান অনুসৰি প্ৰকল্প তিনি প্ৰকাৰৰ:
(ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: কোনো এটা ঘটনা কিদৰে ঘটিল সেয়া জনা আছে, কিন্তু কোনে ঘটালে (কৰ্তা) সেয়া অজ্ঞাত হ’লে কৰ্তাৰ বিষয়ে যি প্ৰকল্প গঠন কৰা হয়। (যেনে: ঘৰত চুৰি কেনেকৈ হ’ল জনা গৈছে, কিন্তু চোৰ কোন ধৰিবলৈ কৰা প্ৰকল্প)।
(খ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ঘটনাৰ কৰ্তা জনা আছে, কিন্তু কি নিয়মত ঘটিলে সেয়া অজ্ঞাত হ’লে নিয়মৰ বিষয়ে যি প্ৰকল্প গঠন কৰা হয়। (যেনে: গ্ৰহবোৰে কেনেকৈ গতি কৰে তাৰ বাবে নিউটনে কৰা মাধ্যাকৰ্ষণ নিয়মৰ প্ৰকল্প)।
(গ) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: কৰ্তা আৰু নিয়ম জনা আছে, কিন্তু কি পৰিস্থিতিত ঘটনাটো ঘটিলে সেয়া অজ্ঞাত হ’লে পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে যি প্ৰকল্প গঠন কৰা হয়। (যেনে: টলেমি আৰু কপাৰনিকাছৰ সৌৰজগতৰ কেন্দ্ৰ সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প)।
৩। প্ৰকল্প কাক বোলে? বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্তবোৰ কি কি?
উত্তৰ: কোনো ঘটনাৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ কৰা আনুমানিক ধাৰণাকে প্ৰকল্প বোলে।
বৈধ প্ৰকল্পৰ চৰ্তবোৰ হ’ল: (১) প্ৰকল্পটো প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব। (২) প্ৰকল্পটো সত্যাপনীয় (Verifiable) হ’ব লাগিব। (৩) প্ৰকল্পটো পূৰ্ব-প্ৰতিষ্ঠিত সত্যৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব। (৪) প্ৰকল্পটো সুনিৰ্দিষ্ট আৰু স্পষ্ট হ’ব লাগিব। (৫) প্ৰকল্পটোৰ ভৱিষ্যতবাণী কৰাৰ ক্ষমতা থাকিব লাগিব। (৬) প্ৰকল্পটো অস্তিত্বশীল কাৰণৰ (Vera Causa) ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব। (৭) প্ৰকল্পটো সৰল হ’ব লাগিব।
৪। উদাহৰণ দিয়া:
(ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ঘৰত তলা ভাঙি চুৰি হৈছে (নিয়ম আৰু পৰিস্থিতি জ্ঞাত), কিন্তু চোৰ কোন (কৰ্তা) সেয়া জানিবলৈ নতুনকৈ ৰখা চাকৰজনক সন্দেহ কৰা।
(খ) পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: সৌৰজগতৰ গ্ৰহবোৰৰ গতিবিধি বুজিবলৈ টলেমিয়ে পৃথিৱীক কেন্দ্ৰ বুলি ধৰা আৰু কপাৰনিকাছে সূৰ্যক কেন্দ্ৰ বুলি ধৰা প্ৰকল্প।
(গ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: আপেল সৰি পৰা দেখি নিউটনে পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণ শক্তিৰ (মাধ্যাকৰ্ষণ নিয়ম) বিষয়ে কৰা প্ৰকল্প।
৫। সংজ্ঞা দিয়া:
(ক) প্ৰকল্প: কোনো ঘটনাৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ বা ঘটনাটোক ব্যাখ্যা কৰিবলৈ প্ৰাথমিকভাৱে গঠন কৰা এক আনুমানিক ধাৰণা।
(খ) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ঘটনাৰ নিয়ম আৰু পৰিস্থিতি জনা থাকি কৰ্তা অজ্ঞাত হ’লে কৰ্তাৰ বিষয়ে কৰা প্ৰকল্প।
(গ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: কৰ্তা আৰু পৰিস্থিতি জনা থাকি নিয়ম অজ্ঞাত হ’লে নিয়মৰ বিষয়ে কৰা প্ৰকল্প।
(ঘ) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প: কোনো এটা ঘটনা ঘটিলে আন ঘটনাৰ অন্তৰ্বেশনৰ দ্বাৰা ঘটনাটো ব্যাখ্যা কৰাৰ বাবে গঠন কৰা প্ৰকল্প।
(ঙ) বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প: জটিল ঘটনা বা তথ্যসমূহৰ সু-শৃংখলিত সম্বন্ধ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ সংকেত প্ৰদানৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা প্ৰকল্প।
(চ) সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প: দুটা শ্ৰেণীৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি এটা শ্ৰেণীৰ সত্য আনটো শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰতো সত্য হ’ব বুলি কৰা প্ৰকল্প।
(ছ) কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প: প্ৰকৃত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰিলে কেৱল অনুসন্ধান কাৰ্য চলাই নিবলৈ সাময়িকভাৱে গ্ৰহণ কৰা প্ৰকল্প।
(জ) অস্তিত্বশীল কাৰণ (Vera Causa): যি কাৰণৰ অস্তিত্ব ইন্দ্ৰিয়ৰ সহায়ত প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি বা পৰোক্ষভাৱে যাৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰিব পাৰি, তাক অস্তিত্বশীল কাৰণ বোলে।
৬। চমুটোকা লিখা:
(ক) প্ৰকল্প: (১ নং প্ৰশ্নৰ উত্তৰ চাওক)।
(খ) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প: (৫ নং প্ৰশ্নৰ ‘ঘ’ চাওক)।
(গ) বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প: (৫ নং প্ৰশ্নৰ ‘ঙ’ চাওক)।
(ঘ) কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প: (৫ নং প্ৰশ্নৰ ‘ছ’ চাওক)।
(ঙ) চৰম দৃষ্টান্ত (Crucial Instance): দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ মাজত কোনটো অধিক গ্ৰহণযোগ্য হ’ব তাৰ বাবে যি দৃষ্টান্তই নিৰ্ণায়ক ভূমিকা পালন কৰে, তাক চৰম বা নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত বোলে। বেকনে ইয়াক ‘নিৰ্দেশক খুঁটা’ (Finger Post) বুলিছিল।
(চ) অস্তিত্বশীল কাৰণ: (৫ নং প্ৰশ্নৰ ‘জ’ চাওক)।
(ছ) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: (২ নং প্ৰশ্নৰ ‘ক’ চাওক)।
(জ) নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: (২ নং প্ৰশ্নৰ ‘খ’ চাওক)।
(ঝ) পৰীক্ষণমূলক চৰম দৃষ্টান্ত: যি চৰম দৃষ্টান্ত পৰীক্ষাগাৰত কৃত্ৰিমভাৱে পৰিৱেশ নিয়ন্ত্ৰণ কৰি (পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে) পোৱা যায়, তাক পৰীক্ষণমূলক চৰম দৃষ্টান্ত বোলে। ই নিৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ততকৈ অধিক নিশ্চিত।
৭। চমু উত্তৰ দিয়া:
(ক) বিভিন্ন প্ৰকল্পবোৰ কি কি?
উত্তৰ: কৰ্তা সম্পৰ্কীয়, নিয়ম সম্পৰ্কীয়, আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প।
(খ) চৰম দৃষ্টান্ত কি?
উত্তৰ: দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ মাজত সঠিকটো নিৰ্বাচন কৰিবলৈ সহায় কৰা নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত।
(গ) প্ৰকল্পৰ বিভিন্ন স্তৰবোৰ কি কি?
উত্তৰ: নিৰীক্ষণ, প্ৰকল্প গঠন, সিদ্ধান্ত নিঃসৰণ, আৰু প্ৰমাণীকৰণ।
(ঘ) বৈধ প্ৰকল্পৰ চাৰিটা চৰ্ত বৰ্ণনা কৰা।
উত্তৰ: (১) প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব, (২) সত্যাপনীয় হ’ব লাগিব, (৩) সুনিৰ্দিষ্ট হ’ব লাগিব, (৪) অস্তিত্বশীল কাৰণৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত হ’ব লাগিব।
(ঙ) পৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ত মানে কি বুজা?
উত্তৰ: পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে পোৱা নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত।
(চ) ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্পৰ বিভিন্ন প্ৰকাৰবোৰ কি কি?
উত্তৰ: ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক, আৰু সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প।
৮। পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা:
(ক) কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প আৰু নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পত ঘটনাৰ নিয়ম জনা থাকে কিন্তু কৰ্তা অজ্ঞাত থাকে। আনহাতে, নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পত কৰ্তা জনা থাকে কিন্তু নিয়ম অজ্ঞাত থাকে।
(খ) ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্প আৰু বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প: ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্পই ঘটনাৰ কাৰণ বা ‘কিয় ঘটিল’ তাৰ ব্যাখ্যা দিয়ে। আনহাতে, বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পই ঘটনাটো ‘কেনেদৰে ঘটিল’ তাৰ এক সু-শৃংখলিত বৰ্ণনা বা জ্যামিতিক/গাণিতিক চিত্ৰহে দাঙি ধৰে।
৯। উত্তৰ দিয়া:
(ক) প্ৰকল্পৰ প্ৰথম স্তৰটো কি?
উত্তৰ: প্ৰাকৃতিক ঘটনাবোৰৰ নিৰীক্ষণ।
(খ) প্ৰকল্পৰ স্তৰ কেইটা?
উত্তৰ: চাৰিটা।
(গ) ভৱিষ্যতবাণী কৰিব পৰাটো প্ৰকল্পৰ এটা…
উত্তৰ: বৈধ চৰ্ত।
(ঘ) প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেই প্ৰকাৰৰ?
উত্তৰ: দুই প্ৰকাৰৰ (প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ)।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. প্ৰকল্পৰ অৰ্থ কি? (AHSEC 2015, 2018)
উত্তৰ: প্ৰকল্পৰ অৰ্থ হ’ল কোনো ঘটনাৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ কৰা এক প্ৰাথমিক আনুমানিক ধাৰণা।
২. ‘Vera Causa’ বা ‘অস্তিত্বশীল কাৰণ’ মানে কি? (AHSEC 2016, 2020)
উত্তৰ: যি কাৰণৰ অস্তিত্ব বাস্তৱত আছে আৰু যাক ইন্দ্ৰিয়ৰ দ্বাৰা প্ৰত্যক্ষ কৰিব পাৰি বা পৰোক্ষভাৱে প্ৰমাণ কৰিব পাৰি, তাক অস্তিত্বশীল কাৰণ বোলে।
৩. নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত (Crucial Instance) কেই প্ৰকাৰৰ আৰু কি কি? (AHSEC 2017, 2022)
উত্তৰ: দুই প্ৰকাৰৰ: (১) নিৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ত আৰু (২) পৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ত।
৪. কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প (Working Hypothesis) কি? (AHSEC 2019, 2023)
উত্তৰ: প্ৰকৃত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰিলে কেৱল বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধান কাৰ্য চলাই নিবলৈ সাময়িকভাৱে যি প্ৰকল্প গ্ৰহণ কৰা হয়, তাক কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প বোলে।
৫. প্ৰকল্পৰ এটা বৈধ চৰ্ত উল্লেখ কৰা। (AHSEC 2021, 2025 Expected)
উত্তৰ: প্ৰকল্পটো সত্যাপনীয় (Verifiable) হ’ব লাগিব।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. প্ৰকল্পৰ স্তৰসমূহ উদাহৰণসহ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2020) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰকল্পৰ চাৰিটা স্তৰ আছে:
১. নিৰীক্ষণ: প্ৰথমে ঘটনাবোৰ নিৰীক্ষণ কৰা হয়। যেনে: নিউটনে আপেল সৰি পৰা দেখিছিল।
২. প্ৰকল্প গঠন: নিৰীক্ষণৰ ভিত্তিত এটা আনুমানিক ধাৰণা কৰা হয়। যেনে: নিউটনে ধাৰণা কৰিলে যে পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণৰ বাবেই আপেলটো সৰিছে।
৩. সিদ্ধান্ত নিঃসৰণ: প্ৰকল্পটোৰ পৰা নিগমন পদ্ধতিৰে কিছুমান সিদ্ধান্ত উলিওৱা হয়। যেনে: যদি পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণ আছে, তেন্তে ই চন্দ্ৰকো আকৰ্ষণ কৰিব লাগিব।
৪. প্ৰমাণীকৰণ: সিদ্ধান্তবোৰ বাস্তৱৰ লগত মিলিছেনে নাই পৰীক্ষা কৰা হয়। যেনে: নিউটনে প্ৰমাণ কৰিলে যে পৃথিৱীৰ আকৰ্ষণৰ বাবেই চন্দ্ৰই পৃথিৱীক প্ৰদক্ষিণ কৰে।
৭. বৈধ প্ৰকল্পৰ যিকোনো চাৰিটা চৰ্ত বৰ্ণনা কৰা। (AHSEC 2016, 2022) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. প্ৰাসংগিকতা: প্ৰকল্পটো ঘটনাটোৰ লগত প্ৰাসংগিক হ’ব লাগিব। অপ্ৰাসংগিক প্ৰকল্পই কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিব নোৱাৰে।
২. সত্যাপনীয়তা: প্ৰকল্পটোক প্ৰত্যক্ষ বা পৰোক্ষভাৱে সত্য বা অসত্য বুলি প্ৰমাণ কৰিব পৰা যাব লাগিব।
৩. অস্তিত্বশীল কাৰণ: প্ৰকল্পটো কাল্পনিক হ’ব নালাগিব। ইয়াৰ কাৰণটো বাস্তৱত অস্তিত্বশীল (Vera Causa) হ’ব লাগিব।
৪. সৰলতা: দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ ভিতৰত যিটো অধিক সৰল আৰু কম জটিল, সেইটোক গ্ৰহণ কৰা উচিত।
৮. নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত (Crucial Instance) কাক বোলে? ইয়াৰ প্ৰকাৰসমূহ বুজাই লিখা। (AHSEC 2017, 2024) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: দুটা প্ৰতিদ্বন্দ্বী প্ৰকল্পৰ মাজত কোনটো গ্ৰহণযোগ্য হ’ব, তাৰ সিদ্ধান্ত ল’বলৈ যি দৃষ্টান্তই সহায় কৰে, তাক নিৰ্ণায়ক বা চৰম দৃষ্টান্ত বোলে। ফ্ৰান্সিছ বেকনে ইয়াক ‘Finger Post’ বুলিছিল। ই দুই প্ৰকাৰৰ:
১. নিৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ত: যি নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশত নিৰীক্ষণৰ জৰিয়তে পোৱা যায়। (যেনে: চুৰিৰ ঘটনাত আঙুলিৰ চাপ বা Fingerprint পোৱা)।
২. পৰীক্ষণলব্ধ চৰম দৃষ্টান্ত: যি নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্ত পৰীক্ষাগাৰত কৃত্ৰিমভাৱে পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে পোৱা যায়। (যেনে: গেছ এটা অক্সিজেন নে হাইড্ৰ’জেন জানিবলৈ জুইশলাৰ কাঠি জ্বলাই পৰীক্ষা কৰা)।
৯. কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প আৰু প্ৰকৃত প্ৰকল্পৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? (AHSEC 2018, 2023) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰকৃত প্ৰকল্প হৈছে কোনো ঘটনাৰ প্ৰকৃত কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ গঠন কৰা ধাৰণা, যিটো পিছলৈ প্ৰমাণিত হৈ বৈজ্ঞানিক নিয়মত পৰিণত হয় (যেনে: মাধ্যাকৰ্ষণ নিয়ম)। আনহাতে, কাৰ্যকৰী প্ৰকল্প হৈছে কেৱল অনুসন্ধান আৰম্ভ কৰিবলৈ সাময়িকভাৱে গ্ৰহণ কৰা ধাৰণা। ইয়াৰ সত্যতাৰ ওপৰত বিজ্ঞানীসকলৰো সন্দেহ থাকে, কিন্তু কাম চলাই নিবলৈ ইয়াক ব্যৱহাৰ কৰা হয় (যেনে: বিদ্যুতক তৰল পদাৰ্থ বুলি ধৰি লোৱা প্ৰাথমিক ধাৰণা)।
১০. “প্ৰকল্প অবিহনে বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধান অসম্ভৱ।” – কথাষাৰৰ তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা। (AHSEC 2019, 2025 Expected) [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধানৰ মূল লক্ষ্য হ’ল প্ৰকৃতিৰ ঘটনাসমূহৰ মাজত কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ কৰা। কিন্তু প্ৰকৃতি অতি জটিল। কোনো এটা ঘটনাৰ কাৰণ কি হ’ব পাৰে, তাৰ এটা প্ৰাথমিক ধাৰণা বা ‘প্ৰকল্প’ মনলৈ নাহিলে বিজ্ঞানী এজনে কিহৰ ওপৰত পৰীক্ষা-নিৰীক্ষা চলাব সেয়া নিৰ্ধাৰণ কৰিব নোৱাৰে। প্ৰকল্পই অনুসন্ধানৰ এটা নিৰ্দিষ্ট দিশ বা পথ দেখুৱাই দিয়ে। সেয়েহে প্ৰকল্প অবিহনে বৈজ্ঞানিক অনুসন্ধান অন্ধকাৰত খেপিয়াই ফুৰাৰ দৰে হয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ কেই ধৰণে কৰিব পাৰি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: দুই ধৰণে: প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ আৰু পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ।
২. টলেমিৰ ‘ভূ-কেন্দ্ৰিক’ (Geocentric) ধাৰণাটো কি প্ৰকাৰৰ প্ৰকল্প আছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্প (Descriptive hypothesis)।
৩. ‘Finger Post’ বা ‘নিৰ্দেশক খুঁটা’ বুলি কাক কোৱা হয়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিৰ্ণায়ক দৃষ্টান্তক (Crucial Instance) ফ্ৰান্সিছ বেকনে ‘Finger Post’ বুলি কৈছিল।
৪. প্ৰকল্পৰ এটা নঞৰ্থক চৰ্ত লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰকল্পটো উদ্ভট, অবাস্তৱ বা কাল্পনিক হ’ব নালাগিব।
৫. ষ্টেবিঙৰ মতে প্ৰকল্পৰ শ্ৰেণীবিভাজন কি কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ব্যাখ্যামূলক, বৰ্ণনামূলক আৰু সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প।
দীঘল প্ৰশ্ন (৪-৬ নম্বৰ):
৬. কৰ্তা সম্পৰ্কীয়, নিয়ম সম্পৰ্কীয় আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্পৰ মাজত পাৰ্থক্য উদাহৰণসহ বুজাই লিখা। [৬ নম্বৰ]
উত্তৰ:
- কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ইয়াত ঘটনাটো কেনেকৈ ঘটিল (নিয়ম) জনা থাকে, কিন্তু কোনে ঘটালে (কৰ্তা) জনা নাথাকে। যেনে: ঘৰত তলা ভাঙি চুৰি হৈছে। ইয়াত তলা ভঙাৰ নিয়ম জনা আছে, কিন্তু চোৰজন (কৰ্তা) অজ্ঞাত। চোৰজনৰ বিষয়ে কৰা ধাৰণাই হ’ল কৰ্তা সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প।
- নিয়ম সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ইয়াত কৰ্তা জনা থাকে, কিন্তু কি নিয়মত কামটো কৰিলে সেয়া অজ্ঞাত থাকে। যেনে: গ্ৰহবোৰে (কৰ্তা) সূৰ্যৰ চাৰিওফালে ঘূৰে বুলি জনা আছিল, কিন্তু কি নিয়মত ঘূৰে জনা নাছিল। নিউটনে মাধ্যাকৰ্ষণ নিয়মৰ প্ৰকল্প গঠন কৰি ইয়াক ব্যাখ্যা কৰিলে।
- পাৰিপাৰ্শ্বিক সংস্থিতি সম্পৰ্কীয় প্ৰকল্প: ইয়াত কৰ্তা আৰু নিয়ম জনা থাকে, কিন্তু কি পৰিস্থিতিত ঘটনাটো ঘটিল সেয়া অজ্ঞাত থাকে। যেনে: মানুহৰ ভিৰত হঠাতে আন্দোলন আৰম্ভ হ’ল। মানুহ (কৰ্তা) আৰু আন্দোলনৰ নিয়ম জনা আছে, কিন্তু কি পৰিস্থিতিয়ে (যেনে: কাৰোবাৰ উচটনিমূলক ভাষণ) আন্দোলনৰ সৃষ্টি কৰিলে, তাৰ বিষয়ে কৰা প্ৰকল্প।
৭. ব্যাখ্যামূলক আৰু বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পৰ মাজত পাৰ্থক্য কি? [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্পই কোনো এটা ঘটনা ‘কিয়’ ঘটিল তাৰ কাৰণ নিৰ্ণয় কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। আনহাতে, বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পই ঘটনাটো ‘কেনেদৰে’ ঘটিল তাৰ এক সু-শৃংখলিত বৰ্ণনা দিবলৈ চেষ্টা কৰে।
২. ব্যাখ্যামূলক প্ৰকল্পই কাৰ্য-কাৰণ সম্বন্ধ আৱিষ্কাৰ কৰে (যেনে: মাধ্যাকৰ্ষণৰ প্ৰকল্প)। বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পই কেৱল জ্যামিতিক বা গাণিতিক চিত্ৰৰ সহায়ত ঘটনাবোৰ সজাই তোলে (যেনে: টলেমিৰ গ্ৰহ-নক্ষত্ৰৰ গতিবিধিৰ প্ৰকল্প)।
৮. “প্ৰকল্প সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্যৰ সৈতে সংগতিপূৰ্ণ হ’ব লাগিব।” – বুজাই লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: এটা বৈধ প্ৰকল্প কেতিয়াও বিজ্ঞানৰ দ্বাৰা ইতিমধ্যে প্ৰমাণিত হোৱা সুপ্ৰতিষ্ঠিত সত্যৰ বিৰোধী হ’ব নালাগিব। যদি কোনোবাই প্ৰকল্প কৰে যে “গধুৰ বস্তুবোৰ মাধ্যাকৰ্ষণৰ বাবে ওপৰলৈ উৰি যায়”, তেন্তে ই এটা অবৈধ প্ৰকল্প হ’ব, কাৰণ ই মাধ্যাকৰ্ষণৰ সুপ্ৰতিষ্ঠিত নিয়মৰ সম্পূৰ্ণ বি…ৰোধী। অৱশ্যে, কেতিয়াবা পৰ্যাপ্ত নতুন প্ৰমাণৰ ভিত্তিত পুৰণি প্ৰতিষ্ঠিত সত্যক প্ৰত্যাহ্বান জনাই নতুন প্ৰকল্প গঠন কৰা হ’ব পাৰে (যেনে: টলেমিৰ ‘ভূ-কেন্দ্ৰিক’ সূত্ৰক কপাৰনিকাছে ‘সূৰ্য-কেন্দ্ৰিক’ প্ৰকল্পৰে ভুল প্ৰমাণিত কৰিছিল)। কিন্তু সাধাৰণতে, বিনা প্ৰমাণে প্ৰতিষ্ঠিত সত্যৰ বিৰোধী প্ৰকল্প গ্ৰহণযোগ্য নহয়।
৯. প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ বুলিলে কি বুজা? প্ৰত্যক্ষ আৰু পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰকল্প এটা বাস্তৱ ঘটনাৰ লগত মিলিছেনে নাই তাক পৰীক্ষা কৰি চোৱাকে প্ৰকল্পৰ প্ৰমাণীকৰণ বোলে। ই দুই প্ৰকাৰৰ:
১. প্ৰত্যক্ষ প্ৰমাণীকৰণ: যেতিয়া প্ৰকল্পটোক নিৰীক্ষণ বা পৰীক্ষণৰ জৰিয়তে পোনে পোনে (Directly) প্ৰমাণ কৰিব পাৰি। (যেনে: চুৰি হোৱা সামগ্ৰী চোৰৰ ঘৰত প্ৰত্যক্ষভাৱে উদ্ধাৰ কৰা)।
২. পৰোক্ষ প্ৰমাণীকৰণ: যেতিয়া প্ৰকল্পটোক পোনে পোনে প্ৰমাণ কৰিব নোৱাৰি, তেতিয়া তাৰ পৰা নিগমন পদ্ধতিৰে কিছুমান সিদ্ধান্ত উলিয়াই সেই সিদ্ধান্তবোৰ বাস্তৱৰ লগত মিলিছেনে নাই পৰীক্ষা কৰা হয়। (যেনে: অণু, পৰমাণু, বা বিদ্যুৎ শক্তিক প্ৰত্যক্ষ কৰিব নোৱাৰি, কিন্তু ইহঁতৰ কাৰ্যৰ পৰা পৰোক্ষভাৱে ইহঁতৰ অস্তিত্ব প্ৰমাণ কৰা হয়)।
১০. সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প (Analogical Hypothesis) কাক বোলে? এটা উদাহৰণ দিয়া। [৪ নম্বৰ]
উত্তৰ: যি প্ৰকল্পত দুটা শ্ৰেণীৰ বস্তুৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ (মিলৰ) ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি, এটা শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰমাণিত হোৱা সত্য এটা আনটো শ্ৰেণীৰ ক্ষেত্ৰতো সত্য হ’ব বুলি ধাৰণা কৰা হয়, তাক সাদৃশ্যমূলক প্ৰকল্প বোলে।
উদাহৰণ: মেক্সৱেল (Maxwell) আৰু আন বিজ্ঞানীসকলে পোহৰ আৰু বিদ্যুতৰ মাজত থকা সাদৃশ্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰি বিদ্যুৎ-চুম্বকীয় সূত্ৰৰ প্ৰকল্প গঠন কৰিছিল। ই প্ৰকৃততে বৰ্ণনামূলক প্ৰকল্পৰ এক উন্নত স্তৰ।
