AHSEC Class 12 Bharatar Samajik Paribartan Assamese Samajik Andolan Complete Solution – গ্ৰাম্য সমাজত পৰিৱৰ্তন আৰু উন্নয়ন
অধ্যায় ৫ : সামাজিক আন্দোলন
সামাজিক আন্দোলন হৈছে কোনো সামাজিক গোটে উমৈহতীয়া লক্ষ্য পূৰণ, অন্যায়ৰ প্ৰতিবাদ, অধিকাৰ লাভ বা সমাজৰ পৰিৱৰ্তনৰ বাবে সংগঠিতভাৱে চলোৱা দীৰ্ঘম্যাদী প্ৰচেষ্টা। আন্দোলন সাধাৰণ অসন্তুষ্টি বা এককালীন ভিৰ নহয়; ইয়াত লক্ষ্য, নেতৃত্ব, সংগঠন, দাবী, অংশগ্ৰহণ আৰু কৌশল থাকে। আন্দোলনে আইন, নীতি, সামাজিক মূল্যবোধ আৰু ক্ষমতাৰ সম্পৰ্ক সলনি কৰিব পাৰে।
পুৰণি সামাজিক আন্দোলন সাধাৰণতে শ্ৰেণী, উৎপাদন, ভূমি, মজুৰি বা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ দৰে কেন্দ্ৰীয় অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক বিষয়ক লৈ গঢ়ি উঠিছিল। শ্রমিক, কৃষক, জাতীয়তাবাদী আৰু সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন ইয়াৰ উদাহৰণ। নতুন সামাজিক আন্দোলনসমূহে পৰিৱেশ, লিংগ, পৰিচয়, জাতি, জনজাতীয় অধিকাৰ, শান্তি, মানবাধিকাৰ আৰু জীৱনশৈলীৰ দৰে বিষয়ক অধিক গুৰুত্ব দিয়ে। তথাপি পুৰণি আৰু নতুনৰ মাজত কঠোৰ সীমা নাই; বহু আন্দোলনত অৰ্থনৈতিক, পৰিচয় আৰু অধিকাৰৰ দাবী একেলগে থাকে।
পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনে বন, পানী, মাটি, নদী, জীৱবৈচিত্ৰ্য আৰু জীৱিকাৰ সুৰক্ষাৰ দাবী কৰে। স্থানীয় লোকৰ অৰ্থনৈতিক জীৱিকা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয় প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ সৈতে জড়িত হোৱা বাবে পৰিৱেশ আন্দোলন একে সময়তে অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিচয়-ভিত্তিক আন্দোলন হয়। কৃষক আন্দোলনে ভূমি, মজুৰি, ঋণ, মূল্য আৰু কৃষি নীতিৰ দাবী উত্থাপন কৰে; নব্য-কৃষক আন্দোলনে বজাৰ, বাণিজ্যিক কৃষি, বিদ্যুৎ, সেচ, মূল্য আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নিয়ন্ত্ৰণৰ দৰে বিষয়কো কেন্দ্ৰ কৰে।
জনজাতীয় আন্দোলনে ভূমি, বন, জল, সম্পদ, স্বায়ত্তশাসন, পৰিচয় আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ দাবী উত্থাপন কৰে। নাৰী আন্দোলনে পিতৃতন্ত্ৰ, যৌতুক, হিংসা, অসম মজুৰি, শিক্ষা, সম্পত্তি, ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ আৰু যৌন অধিকাৰৰ বিৰুদ্ধে সংগ্ৰাম কৰে। স্বাধীনতাৰ পিছত বহু স্ব-পৰিচালিত নাৰী সংগঠন গঢ়ি উঠিল। এই আন্দোলনসমূহে সকলো মহিলাৰ অভিজ্ঞতা একে নহয়—জাতি, শ্ৰেণী, ধৰ্ম আৰু অঞ্চল অনুসৰি ভিন্ন—এই কথাও স্পষ্ট কৰিলে।
সামাজিক আন্দোলন গণতন্ত্ৰৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ। ই বঞ্চিত লোকক কণ্ঠ দিয়ে, ৰাষ্ট্ৰক দায়বদ্ধ কৰে আৰু সামাজিক সমস্যাক ৰাজহুৱা আলোচনালৈ আনে। কিন্তু আন্দোলনৰ ভিতৰতো নেতৃত্ব, লিংগ, জাতি আৰু শ্ৰেণীৰ অসমতা থাকিব পাৰে। সেয়ে অন্তৰ্ভুক্তিমূলক সংগঠন, অহিংসা, সংলাপ, তথ্যভিত্তিক দাবী আৰু সংবিধানিক অধিকাৰৰ প্ৰতি সন্মান আন্দোলনৰ শক্তি বৃদ্ধি কৰে।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ কোনো উমৈহতীয়া লক্ষ্য, অধিকাৰ বা সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে সংগঠিতভাৱে চলোৱা দীৰ্ঘম্যাদী সামূহিক প্ৰচেষ্টাক সামাজিক আন্দোলন বোলে।
২। সামাজিক আন্দোলনৰ দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।
উত্তৰঃ সামাজিক আন্দোলনৰ উমৈহতীয়া লক্ষ্য, সংগঠন, নেতৃত্ব, অংশগ্ৰহণ, দাবী আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কাৰ্যসূচী থাকে।
৩। পুৰণি সামাজিক আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ শ্ৰেণী, ভূমি, উৎপাদন, মজুৰি, শ্রম বা ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ দৰে অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা আন্দোলনক পুৰণি সামাজিক আন্দোলন বোলে।
৪। নতুন সামাজিক আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ পৰিৱেশ, লিংগ, পৰিচয়, মানবাধিকাৰ, শান্তি, সাংস্কৃতিক অধিকাৰ আৰু জীৱনশৈলীৰ দৰে বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠা আন্দোলনক নতুন সামাজিক আন্দোলন বোলে।
৫। নাৰী আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ নাৰীৰ সমতা, স্বাধীনতা, শিক্ষা, সম্পত্তি, সুৰক্ষা, ন্যায্য মজুৰি আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ বাবে চলোৱা সংগঠিত আন্দোলনক নাৰী আন্দোলন বোলে।
৬। জনজাতীয় আন্দোলনৰ এটা দাবী লিখা।
উত্তৰঃ ভূমি, বন, জল, প্ৰাকৃতিক সম্পদ, সাংস্কৃতিক পৰিচয় বা স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ জনজাতীয় আন্দোলনৰ দাবী হ’ব পাৰে।
৭। পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ বন, নদী, মাটি, জল, জীৱবৈচিত্ৰ্য আৰু স্থানীয় জীৱিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে চলোৱা আন্দোলনক পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলন বোলে।
৮। কৃষক আন্দোলন কি?
উত্তৰঃ কৃষকসকলে ভূমি, মূল্য, ঋণ, মজুৰি, সেচ, বজাৰ আৰু কৃষি নীতিৰ বাবে চলোৱা সংগঠিত প্ৰচেষ্টাই কৃষক আন্দোলন।
৯। সামাজিক আন্দোলনে সামাজিক পৰিৱৰ্তন কেনেকৈ আনে?
উত্তৰঃ আন্দোলনে জনমত গঢ়ে, অন্যায়ক ৰাজহুৱা কৰে, নীতি সলনিৰ দাবী কৰে আৰু আইন বা সামাজিক মূল্যবোধৰ পৰিৱৰ্তন ঘটাব পাৰে।
১০। পুৰণি আৰু নতুন সামাজিক আন্দোলন সম্পূৰ্ণ পৃথক নে?
উত্তৰঃ সম্পূৰ্ণ পৃথক নহয়। বহু নতুন আন্দোলনত জীৱিকা, সম্পদ, শ্ৰেণী আৰু অৰ্থনৈতিক দাবীৰ সৈতে পৰিচয়, পৰিৱেশ আৰু অধিকাৰৰ দাবী একেলগে থাকে।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। এনে এখন সমাজৰ কল্পনা কৰা য’ত কোনো সামাজিক আন্দোলন হোৱা নাই।
উত্তৰঃ সামাজিক আন্দোলন নথকা সমাজত অন্যায়, বৈষম্য আৰু শোষণৰ বিৰুদ্ধে সামূহিক প্ৰতিবাদৰ সুযোগ অতি সীমিত হ’ব। শ্রমিকসকলে ন্যায্য মজুৰি, নিৰাপদ কৰ্মস্থলী আৰু আঠ ঘণ্টীয়া কৰ্মদিনৰ দাবী তুলিব নোৱাৰিলেহেঁতেন। কৃষক, মহিলাৰ, জনজাতীয় আৰু সংখ্যালঘু গোটে ভূমি, শিক্ষা, সুৰক্ষা আৰু সাংস্কৃতিক অধিকাৰৰ বাবে সংগঠিত হ’ব নোৱাৰিলেহেঁতেন। ফলত ৰাষ্ট্ৰ আৰু ক্ষমতাশালী গোটৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত জনসাধাৰণৰ নিয়ন্ত্ৰণ কমি গ’লহেঁতেন।
সামাজিক সংস্কাৰো ধীৰ হৈ পৰিলহেঁতেন। সতী, বাল্যবিবাহ, অস্পৃশ্যতা, যৌতুক, জাতি-বৈষম্য আৰু মহিলাৰ ওপৰত হিংসাৰ বিৰুদ্ধে আইন আৰু জনমত গঢ়ি উঠা কঠিন হ’লহেঁতেন। পৰিৱেশ ধ্বংস, নদী-বন দখল আৰু স্থানচ্যুতিৰ বিৰুদ্ধে স্থানীয় লোকৰ কণ্ঠ নাথাকিলহেঁতেন। সেয়ে আন্দোলন নথকা সমাজ বাহ্যিকভাৱে শান্ত যেন লাগিলেও বাস্তৱত অধিক অন্যায়, নীৰৱতা আৰু ক্ষমতাৰ একচেটিয়া আধিপত্য থকা সমাজ হ’লহেঁতেন।
২। নাৰী আন্দোলনৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ নাৰী আন্দোলন হৈছে পিতৃতান্ত্ৰিক বৈষম্য আৰু নাৰীৰ অধিকাৰ-অস্বীকাৰৰ বিৰুদ্ধে চলোৱা সংগঠিত আন্দোলন। শিক্ষা, সম্পত্তি, ভোট, সমান মজুৰি, বিবাহৰ স্বাধীনতা, যৌতুক-বিৰোধিতা, ঘৰুৱা আৰু যৌন হিংসাৰ বিৰুদ্ধে সুৰক্ষা, কৰ্মক্ষেত্ৰত নিৰাপত্তা আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণ ইয়াৰ মুখ্য বিষয়।
স্বাধীনতাৰ আগত নাৰীসকলে সমাজ সংস্কাৰ আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত অংশ লৈছিল। স্বাধীনতাৰ পিছত ১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা স্ব-পৰিচালিত নাৰী সংগঠন বৃদ্ধি পালে। এই সংগঠনসমূহে যৌতুকজনিত মৃত্যু, ধৰ্ষণ, ঘৰুৱা হিংসা, অসম মজুৰি আৰু ৰাজহুৱা স্থানত উৎপীড়নৰ বিৰুদ্ধে আন্দোলন চলালে। নাৰী আন্দোলনে আইন, জনমত আৰু পৰিয়ালিক মূল্যবোধত পৰিৱৰ্তন আনিছে। কিন্তু উচ্চ জাতি, দলিত, জনজাতীয়, দৰিদ্ৰ আৰু মধ্যবিত্ত মহিলাৰ অভিজ্ঞতা একে নহয়; সেয়ে আন্দোলন অন্তৰ্ভুক্তিমূলক হ’ব লাগে।
৩। জনজাতীয় আন্দোলনৰ ওপৰত চমু টোকা লিখা।
উত্তৰঃ জনজাতীয় আন্দোলন হৈছে জনজাতীয় লোকসকলে ভূমি, বন, জল, খনিজ, জীৱিকা, সাংস্কৃতিক পৰিচয়, স্বায়ত্তশাসন আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰৰ বাবে চলোৱা সংগঠিত আন্দোলন। ঔপনিৱেশিক বন আইন, ভূমি হৰণ, বাণিজ্যিক খনি, বৃহৎ বাঁধ, শিল্প আৰু সংৰক্ষিত বন নীতিয়ে বহু জনজাতীয় লোকক পৰম্পৰাগত সম্পদৰ পৰা আঁতৰাইছে।
জনজাতীয় আন্দোলনত পৰিচয় আৰু অৰ্থনৈতিক অধিকাৰ দুয়োটা একেলগে থাকে। তেওঁলোকে নিজৰ ভাষা, সংস্কৃতি আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সুৰক্ষা বিচাৰে; লগতে ভূমি আৰু বন সম্পদৰ ওপৰত নিয়ন্ত্ৰণ দাবী কৰে। স্বায়ত্তশাসন, পঞ্চায়ত, বিশেষ সাংবিধানিক সুৰক্ষা আৰু স্থানীয় সিদ্ধান্তত অংশগ্ৰহণ ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দাবী।
৪। ভাৰতত পুৰণি আৰু নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ মাজৰ পাৰ্থক্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ পুৰণি সামাজিক আন্দোলন সাধাৰণতে শ্ৰেণী, ভূমি, মজুৰি, উৎপাদন, শ্রম আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় ক্ষমতাৰ দৰে অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰি গঢ়ি উঠিছিল। শ্রমিক আন্দোলন, কৃষক আন্দোলন, জাতীয়তাবাদী আন্দোলন আৰু সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন ইয়াৰ উদাহৰণ। ইয়াত সংগঠিত দল, শ্ৰেণী-ভিত্তিক নেতৃত্ব আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি সলনিৰ দাবী বেছি দেখা যায়।
নতুন সামাজিক আন্দোলনে পৰিৱেশ, লিংগ, পৰিচয়, মানবাধিকাৰ, শান্তি, জনজাতীয় অধিকাৰ, শৰীৰ আৰু জীৱনশৈলীৰ দৰে বিষয়ক গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াত বহু সময়ত একক শ্ৰেণীৰ সলনি বিভিন্ন গোটৰ অংশগ্ৰহণ থাকে আৰু স্থানীয়, স্ব-পৰিচালিত বা নেটৱৰ্ক-ভিত্তিক সংগঠন দেখা যায়। কিন্তু এই পাৰ্থক্য কঠোৰ নহয়। পৰিৱেশ আন্দোলনত জীৱিকা আৰু ভূমিৰ অৰ্থনৈতিক দাবী থাকে; নাৰী আন্দোলনত শ্ৰেণী আৰু কৰ্মৰ প্ৰশ্ন থাকে; জনজাতীয় আন্দোলনত পৰিচয় আৰু সম্পদ দুয়োটাই থাকে। সেয়ে পুৰণি-নতুন বিভাজনক এটা বিশ্লেষণাত্মক ধাৰণা হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে, কঠোৰ সীমা হিচাপে নহয়।
৫। পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনে অৰ্থনৈতিক আৰু পৰিচয়ৰ দিশ কেনেকৈ সাঙুৰি লয়?
উত্তৰঃ বন, নদী, জল, মাটি আৰু চৰাই-জন্তু স্থানীয় লোকৰ জীৱিকা আৰু সংস্কৃতিৰ সৈতে জড়িত। বন সংৰক্ষণ বা নদী বচোৱাৰ আন্দোলনে কেৱল গছ বা পানী সুৰক্ষা নকৰে; ই জ্বলা-কাঠ, পশুখাদ্য, কৃষি, মাছ, ঔষধি, বাসস্থান আৰু স্থানীয় অৰ্থনীতি ৰক্ষা কৰে। একে সময়তে সম্পদৰ সৈতে জড়িত স্থানীয় পৰিচয়, পৰম্পৰা আৰু পবিত্ৰ স্থানৰ সুৰক্ষাও ইয়াৰ অংশ।
বৃহৎ বাঁধ, খনি বা শিল্পৰ বাবে স্থানচ্যুতি ঘটিলে মানুহে ভূমি আৰু জীৱিকাৰ ক্ষতিপূৰণৰ দাবী কৰে; তেওঁলোকে নিজৰ গাঁও, ভাষা আৰু সাংস্কৃতিক পৰিচয়ো সুৰক্ষিত ৰাখিব বিচাৰে। সেয়ে পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলনত অৰ্থনৈতিক ন্যায়, সম্পদৰ অধিকাৰ, সাংস্কৃতিক পৰিচয় আৰু আন্তঃপ্ৰজন্মীয় দায়িত্ব একেলগে থাকে।
৬। কৃষক আন্দোলন আৰু নব্য-কৃষক আন্দোলনৰ পাৰ্থক্য বিচাৰ কৰা।
উত্তৰঃ কৃষক আন্দোলন সাধাৰণতে ভূমি, খাজনা, ঋণ, শোষণ, মজুৰি, ভূমি সংস্কাৰ আৰু উৎপাদনৰ অধিকাৰক লৈ গঢ়ি উঠিছিল। দৰিদ্ৰ কৃষক, ভাগচাষী আৰু কৃষি শ্রমিকৰ দাবী ইয়াত গুৰুত্বপূৰ্ণ আছিল। আন্দোলনসমূহে জমিদাৰ, মহাজন বা ৰাষ্ট্ৰীয় ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ বিৰুদ্ধে প্ৰতিবাদ কৰিছিল।
নব্য-কৃষক আন্দোলন তুলনামূলকভাৱে কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণ, নগদ শস্য, উৎপাদন খৰচ, বিদ্যুৎ, সেচ, বজাৰ মূল্য, ঋণ, আমদানি আৰু চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ দৰে বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰে। ইয়াত বহু সময়ত মজলীয়া আৰু বৃহৎ কৃষকৰ নেতৃত্ব থাকে, যিসকলে বজাৰৰ সৈতে অধিক জড়িত। নব্য-কৃষক আন্দোলনে উৎপাদিত শস্যৰ ন্যায্য মূল্য আৰু কৃষি ইনপুটৰ কম দাম দাবী কৰে। তথাপি দুয়ো ধৰণৰ আন্দোলনত কৃষকৰ জীৱিকা, ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি আৰু সম্পদৰ অধিকাৰৰ প্ৰশ্ন থাকে।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক আন্দোলন কি? (২০১৬)
উত্তৰঃ কোনো উমৈহতীয়া লক্ষ্য আৰু সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ বাবে সংগঠিতভাৱে চলোৱা দীৰ্ঘম্যাদী সামূহিক প্ৰচেষ্টাক সামাজিক আন্দোলন বোলে।
২। নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ এটা বিষয় লিখা। (২০১৭)
উত্তৰঃ পৰিৱেশ, লিংগ-সমতা, মানবাধিকাৰ বা জনজাতীয় পৰিচয় নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ বিষয় হ’ব পাৰে।
৩। নাৰী আন্দোলনৰ এটা লক্ষ্য লিখা। (২০১৮)
উত্তৰঃ নাৰীৰ ওপৰত হিংসা বন্ধ কৰা আৰু শিক্ষা, সম্পত্তি, মজুৰি আৰু ৰাজনৈতিক অধিকাৰ নিশ্চিত কৰা।
৪। পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলন কি? (২০১৯)
উত্তৰঃ প্ৰাকৃতিক সম্পদ, জীৱবৈচিত্ৰ্য, বন, জল আৰু স্থানীয় জীৱিকাৰ সুৰক্ষাৰ বাবে চলোৱা আন্দোলনক পাৰিপাৰ্শ্বিক আন্দোলন বোলে।
৫। জনজাতীয় আন্দোলনৰ এটা দাবী লিখা। (২০২০)
উত্তৰঃ ভূমি, বন, জল, সম্পদ, সাংস্কৃতিক পৰিচয় বা স্বায়ত্তশাসনৰ অধিকাৰ জনজাতীয় আন্দোলনৰ দাবী।
৬। পুৰণি সামাজিক আন্দোলনৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (২০২১)
উত্তৰঃ পুৰণি সামাজিক আন্দোলন সাধাৰণতে শ্ৰেণী, ভূমি, শ্রম, মজুৰি বা উৎপাদনৰ অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰে।
৭। নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ এটা বৈশিষ্ট্য লিখা। (২০২২)
উত্তৰঃ নতুন সামাজিক আন্দোলনে পৰিৱেশ, পৰিচয়, লিংগ, অধিকাৰ আৰু জীৱনশৈলীৰ দৰে বিষয়ক গুৰুত্ব দিয়ে।
৮। কৃষক আন্দোলনৰ এটা দাবী লিখা। (২০২৩)
উত্তৰঃ শস্যৰ ন্যায্য মূল্য, ঋণমুক্তি, সেচ, ভূমি অধিকাৰ বা কৃষি ইনপুটৰ সুলভতা কৃষক আন্দোলনৰ দাবী।
৯। সামাজিক আন্দোলনে গণতন্ত্ৰক কেনেকৈ শক্তিশালী কৰে? (২০২৪)
উত্তৰঃ ই বঞ্চিত লোকক কণ্ঠ দিয়ে, চৰকাৰক দায়বদ্ধ কৰে, জনমত গঢ়ে আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণত জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ বৃদ্ধি কৰে।
১০। পুৰণি আৰু নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ পুৰণি আন্দোলন সাধাৰণতে শ্ৰেণী, শ্রম, ভূমি, মজুৰি আৰু উৎপাদনৰ বিষয়ক কেন্দ্ৰ কৰিছিল; নতুন আন্দোলনে পৰিৱেশ, লিংগ, পৰিচয়, মানবাধিকাৰ আৰু জীৱনশৈলীৰ প্ৰশ্নক গুৰুত্ব দিয়ে। তথাপি দুয়োটাৰ মাজত কঠোৰ সীমা নাই। পৰিৱেশ আন্দোলনত জীৱিকা আৰু সম্পদৰ অৰ্থনৈতিক দাবী থাকে; জনজাতীয় আন্দোলনত সাংস্কৃতিক পৰিচয়ৰ সৈতে ভূমি আৰু বন অধিকাৰ জড়িত; নাৰী আন্দোলনত লিংগৰ সৈতে শ্ৰেণী আৰু কৰ্মৰ প্ৰশ্ন যুক্ত। সেয়ে সামাজিক আন্দোলনসমূহক ঐতিহাসিক পৰিৱেশ, ক্ষমতা, অংশগ্ৰহণ আৰু দাবীৰ সংমিশ্ৰণৰ ভিত্তিত বিশ্লেষণ কৰিব লাগে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। সামাজিক আন্দোলনৰ বৈশিষ্ট্য আৰু কাৰ্য আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক আন্দোলনত উমৈহতীয়া লক্ষ্য, সংগঠন, নেতৃত্ব, দাবী, অংশগ্ৰহণ, প্ৰতীক, কৌশল আৰু দীৰ্ঘম্যাদী কাৰ্যসূচী থাকে। ই এককালীন ভিৰ বা ব্যক্তিগত অসন্তুষ্টিৰ পৰা পৃথক। আন্দোলনে সভা, মিছিল, ধৰ্মঘট, বয়কট, আবেদন, গণমাধ্যম, সামাজিক মাধ্যম, আদালত আৰু অসহযোগৰ দৰে কৌশল ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে।
সামাজিক আন্দোলনে বঞ্চিত গোটক সংগঠিত কৰে, সামাজিক সমস্যা ৰাজহুৱা কৰে, চৰকাৰক দায়বদ্ধ কৰে, আইন আৰু নীতি সলনিৰ দাবী উত্থাপন কৰে আৰু নতুন সামাজিক পৰিচয় গঢ়ে। ই জনমত, সামাজিক মূল্যবোধ আৰু দৈনন্দিন আচৰণো সলনি কৰিব পাৰে। কিন্তু আন্দোলনত হিংসা, নেতৃত্বৰ কেন্দ্ৰীভৱন বা কিছু গোটৰ বাদ পৰাৰ সমস্যা থাকিব পাৰে।
২। নাৰী আন্দোলনৰ ইতিহাস আৰু অৱদান আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত নাৰী আন্দোলনৰ ঐতিহাসিক শিপা সমাজ সংস্কাৰ আন্দোলন, শিক্ষা বিস্তাৰ আৰু জাতীয়তাবাদী আন্দোলনত আছে। মহিলাৰ শিক্ষা, বিধৱা পুনৰ্বিবাহ, বাল্যবিবাহ-বিৰোধিতা আৰু ভোটাধিকাৰৰ দাবীৰ পৰা আৰম্ভ কৰি পৰৱৰ্তী সময়ত যৌতুক, ঘৰুৱা হিংসা, যৌন উৎপীড়ন, অসম মজুৰি, সম্পত্তি অধিকাৰ আৰু ৰাজনৈতিক অংশগ্ৰহণৰ দাবী উত্থাপিত হ’ল।
১৯৭০ৰ দশকৰ পৰা স্ব-পৰিচালিত নাৰী সংগঠনে ৰাজনৈতিক দলৰ নিয়ন্ত্ৰণৰ বাহিৰে নাৰীৰ নিজা সমস্যা লৈ কাম কৰিলে। তেওঁলোকে যৌতুকজনিত মৃত্যু, ধৰ্ষণ, ঘৰুৱা হিংসা আৰু কৰ্মস্থলীৰ বৈষম্যৰ বিৰুদ্ধে জনমত আৰু আইন সৃষ্টিত ভূমিকা ল’লে। নাৰী আন্দোলনে দেখুৱালে যে ‘নাৰীৰ সমস্যা’ কেৱল ঘৰৰ বিষয় নহয়; ই আইন, অৰ্থনীতি, জাতি, শ্ৰেণী আৰু ৰাজনীতিৰ সৈতে জড়িত।
৩। জনজাতীয় আন্দোলনৰ কাৰণ আৰু দাবী আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনজাতীয় আন্দোলনৰ মুখ্য কাৰণ হৈছে ভূমি হৰণ, বন আইন, খনি, বৃহৎ বাঁধ, শিল্প, সংৰক্ষিত বন, উন্নয়ন প্ৰকল্প আৰু বাহিৰৰ লোকৰ বসতিৰ ফলত জীৱিকা আৰু পৰিচয়ৰ সংকট। জনজাতীয় সমাজৰ ভূমি আৰু বন সম্পদ বহু সময়ত সামূহিক ব্যৱহাৰৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল; আইন বা প্ৰকল্পৰ জৰিয়তে এই সম্পদৰ পৰা আঁতৰোৱা হ’লে তেওঁলোকৰ অৰ্থনীতি, সংস্কৃতি আৰু সামাজিক প্ৰতিষ্ঠান ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
আন্দোলনে ভূমিৰ অধিকাৰ, বনজ সম্পদৰ ওপৰত স্থানীয় নিয়ন্ত্ৰণ, স্বায়ত্তশাসন, স্বীকৃত পৰিচয়, ভাষা, শিক্ষা, ক্ষতিপূৰণ আৰু উন্নয়ন সিদ্ধান্তত অংশগ্ৰহণৰ দাবী কৰে। জনজাতীয় আন্দোলন কেৱল পৃথক ৰাজ্যৰ দাবী নহয়; ই গণতান্ত্ৰিক নাগৰিকত্ব, সামাজিক ন্যায় আৰু সম্পদৰ ন্যায্য বণ্টনৰ দাবীও।
৪। পৰিৱেশ আন্দোলন আৰু জীৱিকাৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ গ্ৰাম্য আৰু জনজাতীয় সমাজত বন, নদী, জলাশয়, মাটি আৰু পশু-পক্ষী কেৱল প্ৰকৃতি নহয়; ই খাদ্য, জ্বলা-কাঠ, পশুখাদ্য, ঔষধ, কৃষি, মাছ আৰু আয়ৰ উৎস। বৃহৎ বাঁধ, খনি, বন নিধন বা দূষণে এই সম্পদ নষ্ট কৰিলে লোকসকলৰ জীৱিকা বিপন্ন হয়। সেয়ে তেওঁলোকে গছ, নদী বা মাটি সুৰক্ষাৰ আন্দোলন চলায়।
পৰিৱেশ আন্দোলনে অৰ্থনৈতিক ক্ষতিৰ ক্ষতিপূৰণৰ লগতে সাংস্কৃতিক আৰু পৰিচয়ৰ অধিকাৰো দাবী কৰে। স্থানীয় জ্ঞান, সামূহিক ব্যৱহাৰ আৰু ভবিষ্যৎ প্ৰজন্মৰ সম্পদ ৰক্ষা ইয়াৰ অংশ। টেকসই উন্নয়নৰ বাবে স্থানীয় লোকৰ সন্মতি, ন্যায়সংগত ক্ষতিপূৰণ আৰু অংশগ্ৰহণ প্ৰয়োজন।
৫। কৃষক আন্দোলন আৰু নব্য-কৃষক আন্দোলনৰ তুলনা কৰা।
উত্তৰঃ কৃষক আন্দোলনৰ পুৰণি ৰূপত ভূমি, খাজনা, ঋণ, জমিদাৰী, ভাগচাষ, মজুৰি আৰু কৃষি শোষণৰ বিৰুদ্ধে দৰিদ্ৰ কৃষক, ভাগচাষী আৰু শ্রমিকৰ অংশগ্ৰহণ দেখা যায়। লক্ষ্য আছিল ভূমিৰ অধিকাৰ, শোষণৰ অন্ত আৰু কৃষি জীৱিকাৰ সুৰক্ষা।
নব্য-কৃষক আন্দোলন সেউজ বিপ্লৱ, কৃষিৰ বাণিজ্যিকীকৰণ আৰু বজাৰ-ভিত্তিক উৎপাদনৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত গঢ়ি উঠিছে। ইয়াত শস্যৰ ন্যায্য মূল্য, বিদ্যুৎ আৰু সেচৰ দাম, উৎপাদন খৰচ, ঋণ, আমদানি, ৰপ্তানি আৰু চৰকাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ প্ৰশ্ন থাকে। নেতৃত্ব বহু সময়ত মজলীয়া আৰু বৃহৎ কৃষকৰ হাতত থাকে। তথাপি নব্য আন্দোলনতো ক্ষুদ্ৰ কৃষক আৰু কৃষি শ্রমিকৰ স্বাৰ্থৰ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰিব লাগে।
৬। পুৰণি আৰু নতুন সামাজিক আন্দোলনৰ পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰা কিয় কঠিন?
উত্তৰঃ সমাজৰ সমস্যাসমূহ পৃথক বাকচত নাথাকে। ভূমি আৰু বন অধিকাৰ অৰ্থনৈতিক বিষয় হোৱাৰ লগতে জনজাতীয় পৰিচয়ৰ বিষয়। পৰিৱেশ দূষণ স্বাস্থ্য আৰু জীৱিকাৰ সমস্যা হোৱাৰ লগতে স্থানীয় সংস্কৃতিৰ ওপৰত আঘাত। নাৰী আন্দোলনত লিংগ বৈষম্যৰ সৈতে শ্ৰেণী, জাতি, ধৰ্ম আৰু কৰ্মৰ অসমতা জড়িত।
আন্দোলনৰ পদ্ধতিও সলনি হৈছে। পুৰণি সংগঠনসমূহে ধৰ্মঘট, মিছিল আৰু দলীয় নেতৃত্বৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিছিল; নতুন সংগঠনসমূহে গণমাধ্যম, সামাজিক মাধ্যম, নেটৱৰ্ক, আদালত আৰু স্থানীয় স্ব-পৰিচালন ব্যৱহাৰ কৰে। কিন্তু পুৰণি আন্দোলনেও পৰিচয় আৰু সংস্কৃতিৰ প্ৰশ্ন তুলিছিল, আৰু নতুন আন্দোলনেও অৰ্থনৈতিক অধিকাৰৰ দাবী কৰে। সেয়ে কঠোৰ বিভাজনৰ সলনি দাবী, সংগঠন আৰু ঐতিহাসিক প্ৰেক্ষাপট বিশ্লেষণ কৰা উচিত।
৭। সামাজিক আন্দোলন আৰু গণতন্ত্ৰৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ গণতন্ত্ৰ কেৱল নিৰ্বাচন নহয়; নিৰন্তৰ জনঅংশগ্ৰহণ, অধিকাৰ দাবী আৰু ক্ষমতাৰ ওপৰত সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণও গণতন্ত্ৰৰ অংশ। সামাজিক আন্দোলনে বঞ্চিত আৰু নিস্তব্ধ লোকক ৰাজহুৱা ক্ষেত্ৰত কণ্ঠ দিয়ে। ই চৰকাৰী নীতিৰ অন্যায়, পৰিৱেশ ক্ষতি, শোষণ আৰু বৈষম্য প্ৰকাশ কৰে। সংবাদমাধ্যম, আদালত, সংসদ আৰু প্ৰশাসনৰ ওপৰত আন্দোলনে জনমতৰ চাপ সৃষ্টি কৰে।
আন্দোলনে গণতন্ত্ৰক গভীৰ কৰে, কিন্তু সাংবিধানিক অধিকাৰ, অহিংসা আৰু সংখ্যালঘু সুৰক্ষাৰ প্ৰতি সন্মান থাকিব লাগে। অধিকাংশৰ দাবীৰ নামত অন্য গোটৰ অধিকাৰ অস্বীকাৰ কৰিলে আন্দোলন গণতান্ত্ৰিক নহয়। সেয়ে সংলাপ, অন্তৰ্ভুক্তি আৰু ন্যায়সংগত সংগঠন গণতান্ত্ৰিক আন্দোলনৰ গুণ।
৮। নাৰী আন্দোলনৰ ভিতৰত জাতি আৰু শ্ৰেণীৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সকলো মহিলাৰ অভিজ্ঞতা একে নহয়। শিক্ষিত মধ্যবিত্ত মহিলা শিক্ষা আৰু পেছাগত সুযোগ লাভ কৰিব পাৰে, কিন্তু দৰিদ্ৰ কৃষক মহিলা ভূমিহীনতা, খাদ্য সংকট আৰু অদৃশ্য কৃষি-শ্রমৰ সন্মুখীন হয়। দলিত মহিলাই জাতিগত অপমান, ৰাজহুৱা হিংসা আৰু যৌন নিৰ্যাতনৰ বিশেষ বিপদ ভোগ কৰিব পাৰে; উচ্চ জাতিৰ মহিলাই যৌতুক, চলাফেৰা আৰু পৰিয়ালিক নিয়ন্ত্ৰণৰ ভিন্ন সমস্যা ভোগ কৰে।
সেয়ে নাৰী আন্দোলনে কেৱল পিতৃতন্ত্ৰ নহয়, জাতি, শ্ৰেণী, ধৰ্ম, অঞ্চল আৰু কৰ্মৰ অসমতাও বিশ্লেষণ কৰিব লাগে। সংৰক্ষণ, ভূমি আৰু সম্পত্তি অধিকাৰ, সমান মজুৰি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সুৰক্ষাৰ দাবী অন্তৰ্ভুক্ত কৰিলে আন্দোলন অধিক ব্যাপক হয়।
৯। সামাজিক আন্দোলনৰ সফলতা আৰু সীমাবদ্ধতা আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সামাজিক আন্দোলনে আইন, নীতি আৰু সামাজিক মনোভাৱ সলনি কৰিব পাৰে। শ্রমিক আন্দোলনে কৰ্মসময় আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ অধিকাৰ বৃদ্ধি কৰিলে; নাৰী আন্দোলনে যৌতুক আৰু হিংসাৰ বিৰুদ্ধে আইন আৰু সচেতনতা সৃষ্টি কৰিলে; পৰিৱেশ আন্দোলনে উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ পৰিৱেশীয় মূল্যায়ন আৰু স্থানীয় অংশগ্ৰহণৰ প্ৰশ্ন তুলিলে।
কিন্তু সকলো আন্দোলন সফল নহয়। ৰাষ্ট্ৰীয় দমন, সম্পদৰ অভাৱ, নেতৃত্বৰ বিভাজন, আন্তঃগোটীয় অসমতা, জনসমৰ্থনৰ হ্ৰাস আৰু আন্দোলনৰ দাবী প্ৰাতিষ্ঠানিক ৰূপ দিব নোৱাৰা সীমাবদ্ধতা। কেতিয়াবা আন্দোলন এক গোটৰ স্বাৰ্থত সীমাবদ্ধ হৈ আন বঞ্চিত গোটক বাদ দিয়ে। দীৰ্ঘম্যাদী সফলতাৰ বাবে সংগঠন, বিকল্প নীতি, সংলাপ আৰু অন্তৰ্ভুক্তিমূলক নেতৃত্ব প্ৰয়োজন।
১০। ভাৰতত সামাজিক আন্দোলনৰ সামাজিক পৰিৱৰ্তনত ভূমিকা মূল্যায়ন কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ সামাজিক আন্দোলনসমূহে স্বাধীনতা, সমাজ সংস্কাৰ, কৃষক আৰু শ্রমিক অধিকাৰ, জাতি-বিৰোধিতা, মহিলাৰ সমতা, জনজাতীয় স্বায়ত্তশাসন, পৰিৱেশ সুৰক্ষা আৰু মানবাধিকাৰৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। আন্দোলনে সমাজৰ লুকাই থকা সমস্যা ৰাজহুৱা কৰিছে আৰু ৰাষ্ট্ৰক আইন আৰু নীতি সলনি কৰিবলৈ বাধ্য কৰিছে।
ইয়াৰ উপৰি আন্দোলনে নতুন পৰিচয়, সংগঠন আৰু জনপ্ৰতিনিধিত্ব সৃষ্টি কৰিছে। কিন্তু আন্দোলনৰ প্ৰভাৱ অঞ্চল, গোট আৰু বিষয়ভেদে বেলেগ। কিছুমান আন্দোলনে দৰিদ্ৰ আৰু মহিলা গোটক অন্তৰ্ভুক্ত কৰা নাই; কিছুমানত হিংসা বা নেতৃত্বৰ কেন্দ্ৰীভৱন দেখা গৈছে। তথাপি গণতান্ত্ৰিক সমাজত সামাজিক আন্দোলন সামাজিক পৰিৱৰ্তনৰ এক প্ৰধান মাধ্যম, কাৰণ ই জনসাধাৰণক ক্ষমতা, অধিকাৰ আৰু ন্যায়ৰ বাবে সংগঠিত কৰে।