AHSEC Class 12 Sociology Chapter 2 – ভাৰতীয় সমাজৰ জনসাংখ্যিক গাঁথনি
অধ্যায় ২ : ভাৰতীয় সমাজৰ জনসাংখ্যিক গাঁথনি
মূলভাৱ
জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন সমাজতত্ত্বৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ শাখা। কোনো সমাজৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ, গঠন, বৃদ্ধি, জন্ম, মৃত্যু, প্ৰব্ৰজন, লিংগ অনুপাত, বয়সৰ গাঁথনি আৰু অন্যান্য পৰিৱৰ্তনক পদ্ধতিগতভাৱে অধ্যয়ন কৰাক জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন বোলে। ‘Demography’ শব্দটো গ্ৰীক ‘Demos’ অৰ্থাৎ মানুহ আৰু ‘Graphein’ অৰ্থাৎ বৰ্ণনা কৰা শব্দৰ পৰা আহিছে।
জনসাংখ্যিক অধ্যয়নৰ দুটা মুখ্য দিশ হৈছে আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব আৰু সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব। আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক তত্ত্বত জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ, লিংগ অনুপাত, বয়সৰ গাঁথনি আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দৰে সংখ্যাগত তথ্য সংগ্ৰহ আৰু বিশ্লেষণ কৰা হয়। সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্বই জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তনে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক জীৱনত কেনেকৈ প্ৰভাৱ পেলায় সেইটো অধ্যয়ন কৰে।
জনসংখ্যাৰ তথ্য সংগ্ৰহৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ মাধ্যম হৈছে লোকপিয়ল। ব্ৰিটিছ ভাৰতত ১৮৬৭–৭২ চনৰ ভিতৰত প্ৰথম লোকপিয়লৰ কাম আৰম্ভ হৈছিল আৰু পিছত নিয়মিতভাৱে দশবছৰৰ মূৰে মূৰে লোকপিয়ল অনুষ্ঠিত হ’বলৈ ধৰিলে। স্বাধীন ভাৰতত ১৯৫১ চনৰ পৰা লোকপিয়ল চলি আহিছে। জনসাংখ্যিক তথ্যৰ সহায়ত ৰাষ্ট্ৰীয় নীতি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা, খাদ্য, বাসস্থান, কৰ্মসংস্থান আৰু উন্নয়ন পৰিকল্পনা প্ৰস্তুত কৰিব পাৰি।
জনসংখ্যা বৃদ্ধি কেৱল সংখ্যাৰ বৃদ্ধি নহয়; ই স্বাস্থ্য, শিক্ষা, অৰ্থনীতি, পৰিৱেশ, পৰিয়াল, কৰ্মসংস্থান আৰু সামাজিক সম্পৰ্কক প্ৰভাৱিত কৰে। জনসংখ্যাৰ বয়সৰ গাঁথনি, নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত, লিংগ অনুপাত, সাক্ষৰতা আৰু জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰ বিশ্লেষণ কৰিলে সমাজৰ বিকাশৰ সুযোগ আৰু সমস্যা দুয়োটাই বুজিব পাৰি।
মূল ধাৰণা আৰু চমু প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন কি?
উত্তৰঃ কোনো এখন সমাজৰ জনসংখ্যাৰ আকাৰ, গঠন, জন্ম, মৃত্যু, প্ৰব্ৰজন, লিংগ অনুপাত, বয়সৰ গাঁথনি আৰু পৰিৱৰ্তনৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়নক জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন বোলে।
২। আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ, লিংগ অনুপাত, বয়সৰ গাঁথনি আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দৰে সংখ্যাগত তথ্য সংগ্ৰহ, গণনা আৰু বিশ্লেষণ কৰা জনসাংখ্যিক অধ্যয়নৰ শাখাক আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব বোলে।
৩। সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ গঠন আৰু পৰিৱৰ্তনে সমাজৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষেত্ৰত পেলোৱা প্ৰভাৱৰ অধ্যয়নক সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্ব বোলে।
৪। লোকপিয়ল কি?
উত্তৰঃ নিৰ্দিষ্ট সময়ত এখন দেশ বা অঞ্চলৰ সকলো মানুহৰ সংখ্যা, বয়স, লিংগ, শিক্ষা, পেছা, বাসস্থান আৰু অন্যান্য বৈশিষ্ট্য সম্পৰ্কে চৰকাৰীভাৱে তথ্য সংগ্ৰহ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক লোকপিয়ল বোলে।
৫। জন্মৰ হাৰ কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা বছৰত প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে হোৱা জীৱিত জন্মৰ সংখ্যাক জন্মৰ হাৰ বোলে।
৬। মৃত্যুৰ হাৰ কি?
উত্তৰঃ কোনো এটা বছৰত প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে হোৱা মৃত্যুৰ সংখ্যাক মৃত্যুৰ হাৰ বোলে।
৭। উৰ্বৰতাৰ হাৰ কি?
উত্তৰঃ প্ৰজননক্ষম বয়সৰ মহিলাসকলৰ মাজত সন্তান জন্ম দিয়াৰ গড় পৰিমাণক উৰ্বৰতাৰ হাৰ বোলে।
৮। জনসংখ্যা বৃদ্ধি কি?
উত্তৰঃ কোনো নিৰ্দিষ্ট সময়ত জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজনৰ ফলত জনসংখ্যাৰ মুঠ আকাৰত হোৱা পৰিৱৰ্তনক জনসংখ্যা বৃদ্ধি বোলে।
৯। লিংগ অনুপাত কি?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাত প্ৰতি এক হাজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে থকা মহিলাৰ সংখ্যাক লিংগ অনুপাত বোলে।
১০। বয়সৰ গাঁথনি কি?
উত্তৰঃ এখন সমাজৰ জনসংখ্যাক বিভিন্ন বয়সৰ গোটত ভাগ কৰি দেখুওৱা গঠনক বয়সৰ গাঁথনি বোলে।
১১। নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত কি?
উত্তৰঃ কৰ্মক্ষম বয়সৰ জনসংখ্যাৰ তুলনাত শিশু আৰু বৃদ্ধ নিৰ্ভৰশীল জনসংখ্যাৰ অনুপাতক নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত বোলে।
১২। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ কি?
উত্তৰঃ মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে কমি যোৱাৰ সময়ত জন্মৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে উচ্চ হৈ থাকি জনসংখ্যা অতি দ্ৰুত গতিত বৃদ্ধি পোৱাক জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ বোলে।
সম্পূৰ্ণ পাঠ্যপুথিভিত্তিক প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তনৰ সিদ্ধান্তৰ মূল যুক্তিসমূহ ব্যাখ্যা কৰা। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ লগত পৰিৱৰ্তনৰ সময় কিয় জড়িত?
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰণাই দেখুৱায় যে সমাজ এখনৰ অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ সৈতে জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰত পৰিৱৰ্তন ঘটে। পৰম্পৰাগত সমাজত জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটা উচ্চ থাকে; ফলত জনসংখ্যা বৃদ্ধি ধীৰ হয়। স্বাস্থ্যসেৱা, পুষ্টি, পৰিচ্ছন্নতা আৰু চিকিৎসাৰ উন্নতি ঘটিলে মৃত্যুৰ হাৰ প্ৰথমে কমে, কিন্তু সামাজিক ৰীতি-নীতি আৰু পৰিয়ালৰ আকাৰৰ ধাৰণা তৎক্ষণাৎ সলনি নোহোৱাৰ বাবে জন্মৰ হাৰ কিছু সময় উচ্চ হৈ থাকে। এই পৰ্যায়ত জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।
পিছত শিক্ষা, নগৰায়ণ, মহিলাৰ কৰ্মসংস্থান, বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ফলত জন্মৰ হাৰো কমিবলৈ ধৰে। এইদৰে জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ এটা নিৰ্দিষ্ট পৰিৱৰ্তনকালত ঘটে—যেতিয়া মৃত্যুৰ হাৰ জন্মৰ হাৰতকৈ দ্ৰুত গতিত কমে। সেয়ে জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ সৈতে পৰিৱৰ্তনৰ সময়ৰ গভীৰ সম্পৰ্ক আছে।
২। গণ মৃত্যুৰ কাৰক হিচাপে দুৰ্ভিক্ষ আৰু মহামাৰীক কিয় অপৰিহাৰ্য বুলি মালথাছে বিশ্বাস কৰিছিল?
উত্তৰঃ থমাছ ৰবাৰ্ট মালথাছৰ মতে জনসংখ্যা গাণিতিক অনুপাতত বৃদ্ধি পায়, কিন্তু খাদ্য উৎপাদন তুলনামূলকভাৱে ধীৰ বা সমান্তৰ অনুপাতত বৃদ্ধি পায়। জনসংখ্যা খাদ্যৰ যোগানতকৈ অধিক দ্ৰুত গতিত বৃদ্ধি পালে খাদ্যৰ অভাৱ, দৰিদ্ৰতা আৰু জীৱনধাৰণৰ সংকট সৃষ্টি হয়। এই অসমতা সংশোধন কৰিবলৈ প্ৰকৃতিয়ে দুৰ্ভিক্ষ, মহামাৰী, যুদ্ধ আৰু অন্যান্য গণমৃত্যুৰ মাধ্যম ব্যৱহাৰ কৰে বুলি মালথাছে মত পোষণ কৰিছিল।
দুৰ্ভিক্ষত খাদ্যৰ অভাৱৰ বাবে বহু লোকৰ মৃত্যু হয় আৰু মহামাৰীয়ে জনবসতিপূৰ্ণ অঞ্চলত দ্ৰুতভাৱে মানুহক আক্ৰান্ত কৰে। মালথাছে এইবোৰক ‘positive checks’ বুলি গণ্য কৰিছিল। অৱশ্যে আধুনিক সমাজত বিজ্ঞান, চিকিৎসা, কৃষি প্ৰযুক্তি, জনকল্যাণ আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ সহায়ত জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অধিক সুসংগঠিতভাৱে নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰি। সেয়ে মালথাছৰ চিন্তাই জনসংখ্যা আৰু সম্পদৰ সম্পৰ্ক বুজাত ঐতিহাসিক গুৰুত্ব ৰাখিলেও তেওঁৰ সকলো সিদ্ধান্ত আধুনিক সময়ত সম্পূৰ্ণভাৱে প্ৰযোজ্য নহয়।
৩। জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ বুলিলে কি বুজা? জন্মৰ হাৰ আনুপাতিকভাৱে ধীৰ গতিত তললৈ নামিছে য’ত নেকি মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে কমিছে কিয়? ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ কোনো বছৰত প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে হোৱা জীৱিত জন্মৰ সংখ্যাক জন্মৰ হাৰ বোলে আৰু প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে হোৱা মৃত্যুৰ সংখ্যাক মৃত্যুৰ হাৰ বোলে। জনসংখ্যা পৰিৱৰ্তনৰ ধাৰাত মৃত্যুৰ হাৰ সাধাৰণতে জন্মৰ হাৰতকৈ আগতে আৰু দ্ৰুত গতিত কমে। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে চিকিৎসা, টিকাকৰণ, পৰিষ্কাৰ পানী, পুষ্টি, জনস্বাস্থ্য, পৰিচ্ছন্নতা আৰু মহামাৰী নিয়ন্ত্ৰণৰ উন্নতি। এই সুবিধাসমূহে জন্মৰ সিদ্ধান্তৰ ওপৰত তৎক্ষণাৎ প্ৰভাৱ নেপেলালেও মৃত্যুৰ সংখ্যা দ্ৰুতভাৱে কমায়।
জন্মৰ হাৰ কমিবলৈ সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱৰ্তন প্ৰয়োজন হয়। শিক্ষা, মহিলাৰ সৱলীকৰণ, বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি, নগৰায়ণ, কৰ্মসংস্থান, সন্তান পালনৰ ব্যয়, পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ ধাৰণা বিস্তাৰ হ’বলৈ সময় লাগে। সেইবাবে মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে কমি যোৱাৰ পিছতো জন্মৰ হাৰ কিছু সময় উচ্চ থাকে আৰু জনসংখ্যা দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পায়।
৪। ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত জনসংখ্যা বৃদ্ধি পৰিপূৰক স্তৰৰ ওচৰত আছে? কোনখন ৰাজ্যত এতিয়াও জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ বেছি? আঞ্চলিক পাৰ্থক্যৰ কাৰণসমূহ কি কি?
উত্তৰঃ ভাৰতত ৰাজ্যভেদে জন্মৰ হাৰ, উৰ্বৰতাৰ হাৰ আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰত যথেষ্ট পাৰ্থক্য দেখা যায়। কেৰালা, তামিলনাডু আৰু অন্ধ্ৰ প্ৰদেশৰ দৰে ৰাজ্যত উৰ্বৰতাৰ হাৰ পৰিপূৰক স্তৰৰ ওচৰত বা তাৰ তলত আছে। বিহাৰ, উত্তৰ প্ৰদেশ, ঝাৰখণ্ড আৰু কিছু উত্তৰ-মধ্য ভাৰতীয় ৰাজ্যত ঐতিহাসিকভাৱে জন্মৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে বেছি দেখা গৈছে।
এই আঞ্চলিক পাৰ্থক্যৰ কাৰণ হৈছে সাক্ষৰতাৰ স্তৰ, মহিলাৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, শিশুমৃত্যুৰ হাৰ, বিবাহৰ বয়স, নগৰায়ণ, দৰিদ্ৰতা, কৰ্মসংস্থান, পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ সুবিধা আৰু সামাজিক মূল্যবোধ। যিবোৰ ৰাজ্যত মহিলাৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা আৰু নগৰায়ণ অধিক, তাত সাধাৰণতে সৰু পৰিয়ালৰ ধাৰণা দৃঢ় হয়। যিবোৰ অঞ্চলত দৰিদ্ৰতা, কম সাক্ষৰতা আৰু শিশুমৃত্যু অধিক, তাত অধিক সন্তানৰ আকাংক্ষা থাকিব পাৰে।
৫। জনসংখ্যাৰ বয়সৰ গাঁথনি বুলিলে কি বুজা? অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন আৰু বিকাশৰ বাবে ই কিয় যুক্তিসংগত?
উত্তৰঃ জনসংখ্যাক শিশু, কৰ্মক্ষম বয়সৰ লোক আৰু বৃদ্ধ—এই বয়সৰ গোটত ভাগ কৰি দেখুওৱা গঠনক বয়সৰ গাঁথনি বোলে। বয়সৰ গাঁথনিৰ পৰা এখন দেশত কৰ্মক্ষম লোকৰ সংখ্যা, শিশুৰ সংখ্যা, বৃদ্ধৰ সংখ্যা আৰু নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত বুজিব পাৰি।
যদি দেশত কৰ্মক্ষম বয়সৰ লোকৰ অংশ বেছি থাকে আৰু তেওঁলোক স্বাস্থ্যবান, শিক্ষিত আৰু কৰ্মসংস্থানযুক্ত হয়, তেন্তে উৎপাদন, সঞ্চয় আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশ বৃদ্ধি পাব পাৰে। এই অৱস্থাক জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ বুলি ক’ব পাৰি। কিন্তু কৰ্মক্ষম লোকৰ বাবে শিক্ষা, দক্ষতা আৰু চাকৰি সৃষ্টি নকৰিলে এই বৃহৎ যুৱ জনসংখ্যাই নিবনুৱা, দৰিদ্ৰতা আৰু সামাজিক অসন্তুষ্টি বৃদ্ধি কৰিব পাৰে। সেয়ে বয়সৰ গাঁথনি উন্নয়নৰ সুযোগো আৰু নীতি-নিৰ্ধাৰণৰ প্ৰত্যাহ্বানো।
৬। লিংগ অনুপাত বুলিলে কি বুজা? লিংগ অনুপাত হ্ৰাসৰ কাৰণসমূহ কি? পিতৃ-মাতৃয়ে কন্যাতকৈ পুত্ৰক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াৰ কাৰণৰ ওপৰত মতামত দিয়া।
উত্তৰঃ প্ৰতি এক হাজাৰ পুৰুষৰ বিপৰীতে থকা মহিলাৰ সংখ্যাক লিংগ অনুপাত বোলে। লিংগ অনুপাত হ্ৰাসৰ কাৰণসমূহৰ ভিতৰত পুত্ৰসন্তানৰ প্ৰতি সামাজিক পক্ষপাত, কন্যাভ্ৰূণ হত্যা, লিংগ নিৰ্বাচনী গৰ্ভপাত, মহিলাৰ কম পুষ্টি, স্বাস্থ্যসেৱাত অসম সুযোগ, কম শিক্ষাৰ সুযোগ, বাল্যবিবাহ আৰু মহিলাৰ ওপৰত সামাজিক বৈষম্য উল্লেখযোগ্য।
কিছুমান পিতৃ-মাতৃয়ে পুত্ৰক পৰিয়ালৰ উপাৰ্জনকাৰী, বৃদ্ধকালৰ সহায় আৰু বংশধৰ বুলি ধৰি কন্যাক বিবাহ আৰু যৌতুকৰ সৈতে জড়িত ব্যয় হিচাপে চায়। এই ধাৰণা পিতৃতান্ত্ৰিক সামাজিক গাঁথনিৰ ফল। কিন্তু শিক্ষা, স্বাস্থ্য, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ, কৰ্মসংস্থান আৰু আইনী সুৰক্ষাৰ জৰিয়তে এই বৈষম্য দূৰ কৰিব পাৰি। কন্যা আৰু পুত্ৰ দুয়োৰে সমান মানৱ-মৰ্যাদা, শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সুযোগ আছে। সেয়ে পুত্ৰক অগ্ৰাধিকাৰ দিয়াটো নৈতিকভাৱে ভুল আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰতো ক্ষতিকাৰক।
৭। ভাৰতবৰ্ষই জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ ক্ষেত্ৰত কি কি ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিছে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত পৰিয়াল কল্যাণ আৰু জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ বাবে বিভিন্ন সময়ত পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী, গৰ্ভনিৰোধক সামগ্ৰী, বন্ধ্যাকৰণ, মাতৃ-শিশু স্বাস্থ্য, স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ, জনসচেতনতা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ ধাৰণা প্ৰচাৰ কৰা হৈছে। শিক্ষাৰ বিস্তাৰ, বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি, মহিলাৰ সৱলীকৰণ, শিশুমৃত্যু হ্ৰাস আৰু স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতিও জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ কমোৱাত সহায় কৰে।
জৰুৰীকালীন সময়ত জোৰপূৰ্বক বন্ধ্যাকৰণৰ অভিজ্ঞতাই দেখুৱাইছে যে জনসংখ্যা নীতি মানৱ অধিকাৰ, স্বেচ্ছা, তথ্যভিত্তিক সিদ্ধান্ত আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰা উচিত। আধুনিক জনসংখ্যা নীতিত কেৱল সংখ্যা কমোৱাতকৈ প্ৰজনন স্বাস্থ্য, শিশুৰ কল্যাণ, মহিলাৰ অধিকাৰ আৰু উন্নয়নৰ সৈতে জনসংখ্যা নীতি সংযোগ কৰা হয়।
৮। জনসাংখ্যিক আলোচনাৰ কেইটামান মূল সূচকৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক আলোচনাৰ মুখ্য সূচকসমূহ হৈছে জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ, উৰ্বৰতাৰ হাৰ, শিশুমৃত্যুৰ হাৰ, লিংগ অনুপাত, সাক্ষৰতাৰ হাৰ, বয়সৰ গাঁথনি, নিৰ্ভৰশীলতাৰ অনুপাত আৰু প্ৰব্ৰজন। জন্মৰ হাৰে জন্মৰ পৰিমাণ, মৃত্যুৰ হাৰে মৃত্যুৰ পৰিমাণ আৰু উৰ্বৰতাৰ হাৰে মহিলাৰ সন্তান জন্ম দিয়াৰ গড় প্ৰৱণতা দেখুৱায়। শিশুমৃত্যুৰ হাৰে স্বাস্থ্যসেৱা আৰু শিশুৰ জীৱনধাৰণৰ অৱস্থা বুজায়। লিংগ অনুপাতে মহিলা-পুৰুষৰ আপেক্ষিক সংখ্যা, সাক্ষৰতাই শিক্ষাৰ স্তৰ, আৰু বয়সৰ গাঁথনিয়ে কৰ্মক্ষম আৰু নিৰ্ভৰশীল জনসংখ্যাৰ অনুপাত দেখুৱায়।
৯। জনসাংখ্যিক অধ্যয়নক সমাজতত্ত্বৰ বাবে কিয় এক প্ৰয়োজনীয় বিষয় বুলি কোৱা হৈছে? চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ আকাৰ আৰু গঠন সমাজৰ প্ৰতিটো প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰভাৱিত কৰে। বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, বাসস্থান, চাকৰি, খাদ্য, পৰিবহণ আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিকল্পনা জনসংখ্যাৰ তথ্য অবিহনে কৰা নোৱাৰি। জন্ম, মৃত্যু, বিবাহ, প্ৰব্ৰজন, লিংগ অনুপাত আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তনে পৰিয়াল, অৰ্থনীতি, শিক্ষা আৰু ৰাজনীতিত প্ৰভাৱ পেলায়। জনসাংখ্যিক তথ্যই সমাজতত্ত্বক সামাজিক গঠন আৰু সমস্যাৰ বাস্তৱ, সংখ্যাগত আৰু তুলনামূলক বিশ্লেষণ কৰিবলৈ সহায় কৰে।
১০। জনসাংখ্যিক সমাজতত্ত্বত সাক্ষৰতাৰ গুৰুত্ব সম্পৰ্কে চমুকৈ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ সাক্ষৰতাই জনসংখ্যাৰ গঠন, জন্মৰ হাৰ, স্বাস্থ্য, বিবাহৰ বয়স, শিশুমৃত্যু আৰু পৰিয়ালৰ আকাৰত প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষিত মহিলাই সাধাৰণতে স্বাস্থ্য, পুষ্টি, গৰ্ভনিৰোধক, শিশুৰ শিক্ষা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ বিষয়ে অধিক সচেতন সিদ্ধান্ত ল’ব পাৰে। সাক্ষৰতাই কৰ্মসংস্থান, সামাজিক গতিশীলতা, নাগৰিক অংশগ্ৰহণ আৰু লিংগ সমতাৰ সুযোগ বৃদ্ধি কৰে। সেয়ে সাক্ষৰতা জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তন আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ সূচক।
১১। ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতি ২০১৭ৰ কেইটামান মূল লক্ষ্যৰ বিষয়ে চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতি ২০১৭ৰ মূল লক্ষ্য হৈছে সকলো নাগৰিকৰ বাবে সুলভ, সাম্যভিত্তিক আৰু গুণগত স্বাস্থ্যসেৱা নিশ্চিত কৰা। নীতিখনে প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱা শক্তিশালী কৰা, ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু স্বাস্থ্যসচেতনতা বৃদ্ধি কৰা, মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য উন্নত কৰা, স্বাস্থ্যসেৱাত চৰকাৰী বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰা, আৰু দৰিদ্ৰ তথা পিছপৰা লোকৰ স্বাস্থ্য-অসাম্য কমোৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। জনস্বাস্থ্য, পৰিষ্কাৰ পানী, পুষ্টি, টিকাকৰণ আৰু প্ৰয়োজনীয় ঔষধৰ সহজলভ্যতাও এই নীতিৰ সৈতে জড়িত।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন কি? (২০১৬)
উত্তৰঃ জনসংখ্যাৰ আকাৰ, গঠন, জন্ম, মৃত্যু, প্ৰব্ৰজন, লিংগ অনুপাত আৰু বয়সৰ গাঁথনিৰ পদ্ধতিগত অধ্যয়নক জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন বোলে।
২। লোকপিয়লৰ এটা গুৰুত্ব লিখা। (২০১৭)
উত্তৰঃ লোকপিয়লৰ তথ্যৰ সহায়ত চৰকাৰে শিক্ষা, স্বাস্থ্য, বাসস্থান, কৰ্মসংস্থান আৰু উন্নয়ন আঁচনি প্ৰস্তুত কৰিব পাৰে।
৩। জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ হাৰ কি? (২০১৮)
উত্তৰঃ প্ৰতি হাজাৰ জনসংখ্যাৰ বিপৰীতে হোৱা জীৱিত জন্মৰ সংখ্যাক জন্মৰ হাৰ আৰু মৃত্যুৰ সংখ্যাক মৃত্যুৰ হাৰ বোলে।
৪। মালথাছৰ জনসংখ্যা তত্ত্বৰ এটা মূল কথা লিখা। (২০১৯)
উত্তৰঃ মালথাছৰ মতে জনসংখ্যা খাদ্য উৎপাদনতকৈ দ্ৰুতগতিত বৃদ্ধি পালে খাদ্যৰ অভাৱ আৰু গণমৃত্যুৰ সম্ভাৱনা সৃষ্টি হয়।
৫। বয়সৰ গাঁথনিৰ অৰ্থনৈতিক গুৰুত্ব কি? (২০২০)
উত্তৰঃ বয়সৰ গাঁথনিয়ে কৰ্মক্ষম আৰু নিৰ্ভৰশীল জনসংখ্যাৰ অনুপাত দেখুৱায়। কৰ্মক্ষম লোকৰ অংশ বেছি আৰু তেওঁলোক দক্ষ-নিযুক্ত হ’লে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ সুযোগ বৃদ্ধি পায়।
৬। ভাৰতত জন্মৰ হাৰ কমাৰ দুটা কাৰণ লিখা। (২০২১)
উত্তৰঃ মহিলা শিক্ষা আৰু সৱলীকৰণ, বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি, নগৰায়ণ, পৰিয়াল পৰিকল্পনা আৰু সৰু পৰিয়ালৰ ধাৰণা জন্মৰ হাৰ কমাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰণ।
৭। লিংগ অনুপাত হ্ৰাসৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। (২০২২)
উত্তৰঃ পুত্ৰসন্তানৰ প্ৰতি পক্ষপাত, কন্যাভ্ৰূণ হত্যা, লিংগ নিৰ্বাচনী গৰ্ভপাত, কন্যাৰ কম পুষ্টি-স্বাস্থ্যসেৱা, বাল্যবিবাহ আৰু পিতৃতান্ত্ৰিক সামাজিক মূল্যবোধ লিংগ অনুপাত হ্ৰাসৰ মুখ্য কাৰণ। শিক্ষা, আইনী সুৰক্ষা আৰু লিংগ সমতাৰ জৰিয়তে এই সমস্যা কমাব পাৰি।
৮। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ উদ্দেশ্য ব্যাখ্যা কৰা। (২০২৩)
উত্তৰঃ ভাৰতৰ জনসংখ্যা নীতিৰ উদ্দেশ্য হৈছে প্ৰজনন স্বাস্থ্য, মাতৃ-শিশু কল্যাণ, সৰু আৰু সুস্থ পৰিয়াল, জন্ম-মৃত্যু হাৰ হ্ৰাস, স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতি আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক প্ৰভাৱ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা। আধুনিক নীতিয়ে স্বেচ্ছা, সচেতনতা, মহিলা অধিকাৰ আৰু মানৱ-মৰ্যাদাক গুৰুত্ব দিয়ে।
৯। জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তনৰ পৰ্যায়সমূহ ব্যাখ্যা কৰা। (২০২৪)
উত্তৰঃ প্ৰথম পৰ্যায়ত জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটা উচ্চ থাকে, সেয়ে জনসংখ্যা বৃদ্ধি ধীৰ। দ্বিতীয় পৰ্যায়ত স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে কমে কিন্তু জন্মৰ হাৰ উচ্চ থাকে; এই সময়ত জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ ঘটে। তৃতীয় পৰ্যায়ত শিক্ষা, নগৰায়ণ, মহিলা সৱলীকৰণ আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ ফলত জন্মৰ হাৰো কমে। চতুৰ্থ পৰ্যায়ত জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰ দুয়োটা নিম্ন আৰু জনসংখ্যা স্থিৰ বা ধীৰগতিত বৃদ্ধি পায়।
১০। জনসাংখ্যিক অধ্যয়নৰ সমাজতাত্ত্বিক গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। (২০২৬)
উত্তৰঃ জনসাংখ্যিক অধ্যয়নে সমাজৰ আকাৰ, গঠন, বয়স, লিংগ, জন্ম, মৃত্যু আৰু প্ৰব্ৰজনৰ তথ্য প্ৰদান কৰে। এই তথ্যৰ সহায়ত শিক্ষা, স্বাস্থ্য, খাদ্য, বাসস্থান, কৰ্মসংস্থান আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিকল্পনা কৰা হয়। জনসংখ্যাৰ গাঁথনিয়ে পৰিয়াল, বিবাহ, বিদ্যালয়, বজাৰ আৰু ৰাজনৈতিক প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰভাৱিত কৰে। জন্মৰ হাৰ, শিশুমৃত্যু, লিংগ অনুপাত আৰু সাক্ষৰতাৰ আঞ্চলিক পাৰ্থক্য বিশ্লেষণ কৰি অসমতা আৰু উন্নয়নৰ সমস্যা বুজিব পাৰি। সেয়ে জনসাংখ্যিক অধ্যয়ন সমাজতত্ত্বৰ এক অপৰিহাৰ্য অংশ।
গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
১। আনুষ্ঠানিক আৰু সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্বৰ পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰঃ আনুষ্ঠানিক জনসাংখ্যিক তত্ত্বত জন্ম, মৃত্যু, লিংগ অনুপাত, বয়স আৰু জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ দৰে সংখ্যাগত তথ্য সংগ্ৰহ আৰু গাণিতিক বিশ্লেষণ কৰা হয়। সামাজিক জনসাংখ্যিক তত্ত্বই এই জনসংখ্যাগত গঠন আৰু পৰিৱৰ্তনে সমাজ, অৰ্থনীতি, ৰাজনীতি, পৰিয়াল আৰু সামাজিক নীতিত পেলোৱা প্ৰভাৱ অধ্যয়ন কৰে। প্ৰথমটো অধিক পৰিসাংখ্যিক, দ্বিতীয়টো সামাজিক ব্যাখ্যামূলক। দুয়োটা পৰস্পৰ পৰিপূৰক।
২। লোকপিয়ল আৰু জনসাংখ্যিক তথ্যৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ লোকপিয়লৰ জৰিয়তে এখন দেশৰ মানুহৰ সংখ্যা, লিংগ, বয়স, শিক্ষা, পেছা, বাসস্থান আৰু অন্যান্য সামাজিক বৈশিষ্ট্যৰ তথ্য সংগ্ৰহ কৰা হয়। এই তথ্যৰ সহায়ত বিদ্যালয়, চিকিৎসালয়, ৰাস্তা, বাসস্থান, খাদ্য যোগান, কৰ্মসংস্থান আৰু সামাজিক সুৰক্ষাৰ পৰিকল্পনা কৰা হয়। আঞ্চলিক বৈষম্য, লিংগ অনুপাত, সাক্ষৰতা, জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু প্ৰব্ৰজনৰ ধাৰা বুজিবলৈও লোকপিয়লৰ তথ্য প্ৰয়োজনীয়।
৩। জনসংখ্যা বিস্ফোৰণৰ কাৰণ আৰু ফলাফল ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাস্থ্যসেৱা, চিকিৎসা, টিকাকৰণ, পৰিষ্কাৰ পানী আৰু পুষ্টিৰ উন্নতিৰ ফলত মৃত্যুৰ হাৰ দ্ৰুতভাৱে কমে। কিন্তু শিক্ষা, নগৰায়ণ, মহিলা সৱলীকৰণ আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনা একে গতিত আগবাঢ়ি নোযোৱাৰ বাবে জন্মৰ হাৰ কিছু সময় উচ্চ থাকে। এই জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰৰ অসমতাই জনসংখ্যা বিস্ফোৰণ সৃষ্টি কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষা, স্বাস্থ্য, বাসস্থান, খাদ্য, পানী, কৰ্মসংস্থান আৰু পৰিৱেশৰ ওপৰত চাপ বৃদ্ধি পায়। অৱশ্যে দক্ষ আৰু কৰ্মক্ষম যুৱ জনসংখ্যা সঠিকভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰিলে জনসাংখ্যিক লভ্যাংশও লাভ কৰিব পাৰি।
৪। বয়সৰ গাঁথনি আৰু জনসাংখ্যিক লভ্যাংশৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ বয়সৰ গাঁথনিয়ে এখন সমাজৰ শিশু, কৰ্মক্ষম আৰু বৃদ্ধ জনসংখ্যাৰ অনুপাত দেখুৱায়। কৰ্মক্ষম বয়সৰ লোকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি পালে উৎপাদন, কৰ, সঞ্চয় আৰু অৰ্থনৈতিক কাৰ্যকলাপ বৃদ্ধি কৰাৰ সুযোগ থাকে। এই সম্ভাৱনাক জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ বুলি কোৱা হয়। কিন্তু শিক্ষিত, দক্ষ আৰু কৰ্মসংস্থানযুক্ত কৰ্মক্ষম লোক নাথাকিলে বৃহৎ যুৱ জনসংখ্যা নিবনুৱা আৰু সামাজিক অসন্তুষ্টিৰ কাৰণ হ’ব পাৰে। সেয়ে জনসাংখ্যিক লভ্যাংশ লাভ কৰিবলৈ শিক্ষা, স্বাস্থ্য, দক্ষতা আৰু চাকৰিত বিনিয়োগ প্ৰয়োজন।
৫। লিংগ অনুপাতৰ অৱনতি সামাজিক সমস্যাৰ লক্ষণ কিয়?
উত্তৰঃ লিংগ অনুপাতৰ অৱনতি সমাজত কন্যা আৰু মহিলাৰ প্ৰতি বৈষম্যৰ প্ৰতিফলন। পুত্ৰক বংশধৰ আৰু বৃদ্ধকালৰ সহায় বুলি ধৰি কন্যাক ব্যয় বা দায়িত্ব হিচাপে চোৱা, যৌতুক, কন্যাভ্ৰূণ হত্যা, লিংগ নিৰ্বাচনী গৰ্ভপাত, কন্যাৰ কম পুষ্টি আৰু স্বাস্থ্যসেৱা—এইবোৰ পিতৃতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ ফল। লিংগ অনুপাত হ্ৰাসে বিবাহৰ অসমতা, সামাজিক হিংসা, মহিলাৰ সুৰক্ষা আৰু জনসংখ্যাৰ স্বাভাৱিক গঠনত নেতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়। শিক্ষা, সমান অধিকাৰ, সম্পত্তিৰ অধিকাৰ আৰু কঠোৰ আইন প্ৰয়োগে এই সমস্যা হ্ৰাস কৰিব পাৰে।
৬। ভাৰতৰ জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ নীতিৰ বিকাশ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতত পৰিয়াল পৰিকল্পনা কাৰ্যসূচী, গৰ্ভনিৰোধক, বন্ধ্যাকৰণ, মাতৃ-শিশু স্বাস্থ্য, স্বাস্থ্যকেন্দ্ৰ আৰু জনসচেতনতা কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ হাৰ কমোৱাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে। পিছলৈ জনসংখ্যা নীতি কেৱল সংখ্যাগত নিয়ন্ত্ৰণৰ পৰা প্ৰজনন স্বাস্থ্য, শিশুৰ কল্যাণ, মহিলা অধিকাৰ, শিক্ষা আৰু স্বেচ্ছামূলক সিদ্ধান্তৰ দিশলৈ আগবাঢ়ে। জৰুৰীকালীন সময়ৰ জোৰপূৰ্বক বন্ধ্যাকৰণৰ অভিজ্ঞতাই দেখুৱাইছে যে জনসংখ্যা নীতি মানৱ অধিকাৰ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে সামঞ্জস্যপূর্ণ হ’ব লাগে।
৭। সাক্ষৰতা আৰু জনসাংখ্যিক পৰিৱৰ্তনৰ সম্পৰ্ক ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ সাক্ষৰতা বৃদ্ধি পালে মানুহে স্বাস্থ্য, পুষ্টি, শিশুৰ শিক্ষা, গৰ্ভনিৰোধক আৰু সৰু পৰিয়ালৰ সুবিধা সম্পৰ্কে অধিক জ্ঞান লাভ কৰে। শিক্ষিত মহিলাৰ বিবাহৰ বয়স বৃদ্ধি, সন্তানৰ সংখ্যা কম আৰু স্বাস্থ্যসেৱা ব্যৱহাৰৰ সম্ভাৱনা বেছি হয়। সাক্ষৰতাই কৰ্মসংস্থান আৰু সামাজিক গতিশীলতা বৃদ্ধি কৰি অধিক সন্তানৰ ওপৰত অৰ্থনৈতিক নিৰ্ভৰতা কমায়। সেয়ে সাক্ষৰতা জন্মৰ হাৰ, শিশুমৃত্যু, মাতৃস্বাস্থ্য আৰু লিংগ সমতাৰ ওপৰত ইতিবাচক প্ৰভাৱ পেলায়।
৮। আঞ্চলিক জনসাংখ্যিক পাৰ্থক্যৰ কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰঃ ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত শিক্ষা, স্বাস্থ্যসেৱা, নগৰায়ণ, দৰিদ্ৰতা, মহিলাৰ সামাজিক অৱস্থা, বিবাহৰ বয়স, শিশুমৃত্যু, কৰ্মসংস্থান আৰু পৰিয়াল পৰিকল্পনাৰ সুবিধাত পাৰ্থক্য আছে। এই পাৰ্থক্যৰ ফলত জন্মৰ হাৰ, মৃত্যুৰ হাৰ, উৰ্বৰতাৰ হাৰ আৰু লিংগ অনুপাতো বেলেগ হয়। উন্নত শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যসেৱা থকা ৰাজ্যত জনসংখ্যা বৃদ্ধি সাধাৰণতে নিম্ন; দৰিদ্ৰতা আৰু কম সাক্ষৰতাৰ অঞ্চলত জন্মৰ হাৰ তুলনামূলকভাৱে বেছি।
৯। ৰাষ্ট্ৰীয় স্বাস্থ্য নীতি ২০১৭ৰ জনসাংখ্যিক তাৎপৰ্য ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰঃ স্বাস্থ্যনীতিৰ উদ্দেশ্য হৈছে স্বাস্থ্যসেৱা অধিক সুলভ, সাম্যভিত্তিক আৰু গুণগত কৰা। মাতৃ আৰু শিশুৰ স্বাস্থ্য, টিকাকৰণ, পুষ্টি, পৰিষ্কাৰ পানী, ৰোগ প্ৰতিৰোধ আৰু প্ৰাথমিক স্বাস্থ্যসেৱাৰ উন্নতি মৃত্যুৰ হাৰ, শিশুমৃত্যু আৰু গড় আয়ুসৰ ওপৰত প্ৰভাৱ পেলায়। স্বাস্থ্যসেৱাৰ অসমতা কমিলে জনসংখ্যাৰ গুণগত মান উন্নত হয়। সেয়ে স্বাস্থ্যনীতি জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণৰ লগতে মানৱ উন্নয়ন আৰু সামাজিক ন্যায়ৰো নীতি।
১০। অধ্যায়টোৰ মূল শিক্ষা সংক্ষেপে লিখা।
উত্তৰঃ জনসংখ্যা সমাজৰ কেৱল সংখ্যাগত পৰিমাণ নহয়; ই সমাজৰ গঠন, অৰ্থনীতি, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু ৰাজনীতিক প্ৰভাৱিত কৰা এক সামাজিক বাস্তৱতা। জনসাংখ্যিক তথ্য, লোকপিয়ল, জন্ম-মৃত্যুৰ হাৰ, লিংগ অনুপাত, বয়সৰ গাঁথনি, সাক্ষৰতা আৰু প্ৰব্ৰজনৰ অধ্যয়নে সমাজৰ উন্নয়নৰ সুযোগ আৰু সমস্যাবোৰ প্ৰকাশ কৰে। জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ নীতি মানৱ অধিকাৰ, মহিলা সমতা, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ সৈতে সংযোগ কৰিব লাগিব।