AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ৩: মানৱ উন্নয়ন (Human Development) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (Class 12 Geography)
অধ্যায় ৩: মানৱ উন্নয়ন (Human Development)
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
বৃদ্ধি আৰু উন্নয়ন (Growth and Development): বৃদ্ধি হৈছে পৰিমাণবাচক (Quantitative) আৰু ই ধনাত্মক বা ঋণাত্মক হ’ব পাৰে। আনহাতে, উন্নয়ন হৈছে গুণবাচক (Qualitative) আৰু ই সদায় ধনাত্মক। গুণগত মানৰ ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন হ’লেহে উন্নয়ন হোৱা বুলি কোৱা হয়।
মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণা: এই ধাৰণাটো প্ৰথমতে পাকিস্তানৰ অৰ্থনীতিবিদ ড° মেহবুব-উল-হক (Dr. Mahbub-ul-Haq) আৰু ভাৰতৰ ন’বেল বঁটা বিজয়ী অৰ্থনীতিবিদ প্ৰফেচৰ অমৰ্ত্য সেনে (Prof. Amartya Sen) আগবঢ়াইছিল। ড° হকৰ মতে, মানৱ উন্নয়ন হৈছে মানুহৰ বিকল্পসমূহৰ সম্প্ৰসাৰণ কৰা আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনৰ মান উন্নত কৰা।
মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল ক্ষেত্ৰ:
১. দীৰ্ঘ আৰু স্বাস্থ্যকৰ জীৱন (Health)
২. শিক্ষা বা জ্ঞান অৰ্জন (Education)
৩. উন্নত জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় সম্পদৰ প্ৰতি অভিগম্যতা (Access to resources)।
মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা স্তম্ভ (Four Pillars):
১. সমতা (Equity): লিংগ, বৰ্ণ, আয় বা জাতি নিৰ্বিশেষে সকলোৰে বাবে সমান সুযোগৰ ব্যৱস্থা কৰা।
২. বহনক্ষমতা (Sustainability): ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সুযোগ আৰু সম্পদসমূহৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰা।
৩. উৎপাদনশীলতা (Productivity): মানুহৰ কৰ্মক্ষমতা বা মানৱ শ্ৰমৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।
৪. সৱলীকৰণ (Empowerment): মানুহক নিজৰ পছন্দ অনুসৰি সিদ্ধান্ত ল’ব পৰাকৈ স্বাধীনতা আৰু ক্ষমতা প্ৰদান কৰা।
মানৱ উন্নয়নৰ দৃষ্টিভংগীসমূহ (Approaches): আয় দৃষ্টিভংগী (Income approach), কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী (Welfare approach), মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা দৃষ্টিভংগী (Basic needs approach – ILO ৰ দ্বাৰা প্ৰস্তাৱিত), আৰু সামৰ্থ্য দৃষ্টিভংগী (Capability approach – অমৰ্ত্য সেনৰ দ্বাৰা প্ৰস্তাৱিত)।
মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI): ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ উন্নয়ন কাৰ্যসূচীয়ে (UNDP) ১৯৯০ চনৰ পৰা প্ৰতি বছৰে এই সূচকাংক প্ৰকাশ কৰি আহিছে। ইয়াৰ মান ০ ৰ পৰা ১ ৰ ভিতৰত থাকে।
ভুটানৰ ব্যতিক্ৰম: বিশ্বৰ ভিতৰত ভুটানেই একমাত্ৰ দেশ যিয়ে ‘মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় সুখ’ (Gross National Happiness – GNH) ক দেশৰ প্ৰগতিৰ মাপকাঠী হিচাপে গ্ৰহণ কৰিছে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটোৱে উন্নয়নক আটাইতকৈ ভালদৰে বৰ্ণনা কৰে?
(a) আকাৰ বৃদ্ধি (b) আকাৰ স্থিৰ থকা (c) গুণগত দিশত ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন (d) গুণগত দিশত সাধাৰণ পৰিৱৰ্তন
- উত্তৰ: (c) গুণগত দিশত ধনাত্মক পৰিৱৰ্তন (a positive change in quality)।
(ii) তলৰ কোনগৰাকী পণ্ডিতে মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো আগবঢ়াইছিল?
(a) প্ৰফেচৰ অমৰ্ত্য সেন (b) এলেন চি. ছেম্পল (c) ড° মেহবুব-উল-হক (d) ৰাটজেল
- উত্তৰ: (c) ড° মেহবুব-উল-হক (Dr Mahabub-ul-Haq)।
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল ক্ষেত্ৰ কি কি?
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ তিনিটা মূল ক্ষেত্ৰ হ’ল— (১) স্বাস্থ্য (দীৰ্ঘ আৰু নিৰোগী জীৱন), (২) শিক্ষা (জ্ঞান অৰ্জনৰ সুবিধা), আৰু (৩) সম্পদৰ প্ৰতি অভিগম্যতা (উন্নত জীৱন ধাৰণৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় ক্ৰয় ক্ষমতা)।
(ii) মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা প্ৰধান উপাদান (স্তম্ভ) ৰ নাম লিখা।
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা প্ৰধান স্তম্ভ হ’ল— সমতা (Equity), বহনক্ষমতা (Sustainability), উৎপাদনশীলতা (Productivity), আৰু সৱলীকৰণ (Empowerment)।
(iii) মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকৰ ভিত্তিত দেশসমূহক কেনেদৰে শ্ৰেণীবিভাজন কৰা হয়?
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচকাংকৰ (HDI) ভিত্তিত দেশসমূহক চাৰিটা ভাগত ভগোৱা হয়: অতি উচ্চ (০.৮০০ ৰ ওপৰত), উচ্চ (০.৭০০ ৰ পৰা ০.৭৯৯), মধ্যম (০.৫৫০ ৰ পৰা ০.৬৯৯), আৰু নিম্ন (০.৫৫০ ৰ তলত)।
৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) মানৱ উন্নয়ন বুলিলে কি বুজা?
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো প্ৰথমতে ড° মেহবুব-উল-হকে আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, মানৱ উন্নয়ন হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে মানুহৰ বিকল্পসমূহৰ (choices) সম্প্ৰসাৰণ কৰে আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনৰ মান উন্নত কৰে। এই ধাৰণাত মানুহেই হৈছে সকলো উন্নয়নৰ কেন্দ্ৰবিন্দু।
মানৱ উন্নয়নৰ মূল লক্ষ্য হৈছে এনে এক পৰিৱেশ গঢ়ি তোলা য’ত মানুহে এক অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন যাপন কৰিব পাৰে। অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন মানে কেৱল দীৰ্ঘায়ু হোৱাই নহয়, ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল মানুহ সুস্থ-সবল হ’ব লাগিব, নিজৰ প্ৰতিভা বিকাশ কৰিব পাৰিব লাগিব, সমাজত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰিব লাগিব আৰু নিজৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ স্বাধীন হ’ব লাগিব। স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সম্পদৰ প্ৰতি অভিগম্যতাই হৈছে মানৱ উন্নয়নৰ মূল চাবিকাঠী।
(ii) মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাত সমতা (Equity) আৰু বহনক্ষমতা (Sustainability) বুলিলে কি বুজায়?
উত্তৰ:
সমতা (Equity): মানৱ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত সমতা মানে হ’ল প্ৰতিগৰাকী ব্যক্তিয়ে যাতে সমান সুযোগ লাভ কৰে তাক নিশ্চিত কৰা। লিংগ, বৰ্ণ, আয়, বা জাতিৰ ভিত্তিত কোনো বৈষম্য নোহোৱাকৈ সকলোৱে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সম্পদৰ সুবিধা পোৱা উচিত। উদাহৰণস্বৰূপে, ভাৰতত যদি কোনো নিৰ্দিষ্ট জাতি বা লিংগৰ শিশুৱে বিদ্যালয় আধাতে এৰিবলগীয়া হয়, তেন্তে সেয়া সমতাৰ অভাৱক সূচায়।
বহনক্ষমতা (Sustainability): বহনক্ষমতা মানে হ’ল সুযোগ আৰু সুবিধাসমূহৰ ধাৰাবাহিকতা ৰক্ষা কৰা। বৰ্তমান প্ৰজন্মই পৰিৱেশ, বিত্তীয় আৰু মানৱ সম্পদসমূহ এনেদৰে ব্যৱহাৰ কৰা উচিত যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে এইবোৰৰ অভাৱ নঘটে। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি আমি বৰ্তমান ছোৱালীক শিক্ষা নিদিওঁ, তেন্তে ভৱিষ্যতে সমাজৰ এটা বৃহৎ অংশ কৰ্মক্ষমতাৰ পৰা বঞ্চিত হ’ব, যিটো বহনক্ষম উন্নয়নৰ পৰিপন্থী।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মানৱ উন্নয়নৰ ধাৰণাটো কোনে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল? (AHSEC 2015, 2019)
- উত্তৰ: পাকিস্তানৰ অৰ্থনীতিবিদ ড° মেহবুব-উল-হকে (Dr. Mahbub-ul-Haq)।
২. মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) ৰ সৰ্বোচ্চ আৰু সৰ্বনিম্ন মান কিমান? (AHSEC 2016, 2021)
- উত্তৰ: HDI ৰ মান ০ (সৰ্বনিম্ন) ৰ পৰা ১ (সৰ্বোচ্চ) ৰ ভিতৰত থাকে।
৩. ‘মুঠ ৰাষ্ট্ৰীয় সুখ’ (Gross National Happiness) ক দেশৰ প্ৰগতিৰ মাপকাঠী হিচাপে গ্ৰহণ কৰা বিশ্বৰ একমাত্ৰ দেশখনৰ নাম কি? (AHSEC 2017, 2023)
- উত্তৰ: ভুটান (Bhutan)।
৪. মানৱ উন্নয়নৰ লগত জড়িত দুজন দক্ষিণ এছিয়াৰ অৰ্থনীতিবিদৰ নাম লিখা। (AHSEC 2018, 2022)
- উত্তৰ: ড° মেহবুব-উল-হক (পাকিস্তান) আৰু প্ৰফেচৰ অমৰ্ত্য সেন (ভাৰত)।
৫. আন্তৰ্জাতিক শ্ৰম সংস্থাই (ILO) মানৱ উন্নয়নৰ কোনটো দৃষ্টিভংগী আগবঢ়াইছিল? (AHSEC 2020, 2025 Expected)
- উত্তৰ: মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা দৃষ্টিভংগী (Basic Needs Approach)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. বৃদ্ধি (Growth) আৰু উন্নয়ন (Development) ৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2016, 2022) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ:
- বৃদ্ধি: বৃদ্ধি হৈছে পৰিমাণবাচক (Quantitative) আৰু ই মূল্য নিৰপেক্ষ। ই ধনাত্মক বা ঋণাত্মক দুয়োটা হ’ব পাৰে। (যেনে- এখন চহৰৰ জনসংখ্যা ১ লাখৰ পৰা ২ লাখলৈ বৃদ্ধি পোৱা)।
- উন্নয়ন: উন্নয়ন হৈছে গুণবাচক (Qualitative) আৰু ই সদায় ধনাত্মক। যেতিয়া গুণগত মানৰ ইতিবাচক পৰিৱৰ্তন হয়, তেতিয়াহে উন্নয়ন হোৱা বুলি কোৱা হয়। (যেনে- জনসংখ্যা বৃদ্ধিৰ লগে লগে যদি চহৰখনত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু বাসস্থানৰ সুবিধা বৃদ্ধি পায়, তেন্তে সেয়া উন্নয়ন)।
৭. মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা স্তম্ভ চমুকৈ আলোচনা কৰা। (AHSEC 2015, 2024) [৪/৫ নম্বৰ]
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ চাৰিটা স্তম্ভ হ’ল:
১. সমতা (Equity): লিংগ, জাতি, বা আয়ৰ বৈষম্য নোহোৱাকৈ সকলোৰে বাবে সমান সুযোগ নিশ্চিত কৰা।
২. বহনক্ষমতা (Sustainability): ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে সম্পদ আৰু সুযোগসমূহ সংৰক্ষণ কৰি ৰখা।
৩. উৎপাদনশীলতা (Productivity): শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ জৰিয়তে মানুহৰ কৰ্মক্ষমতা বা মানৱ শ্ৰমৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰা।
৪. সৱলীকৰণ (Empowerment): মানুহক নিজৰ পছন্দ অনুসৰি সিদ্ধান্ত ল’ব পৰাকৈ স্বাধীনতা আৰু ক্ষমতা প্ৰদান কৰা।
৮. মানৱ উন্নয়ন জোখাৰ তিনিটা মূল ক্ষেত্ৰ কি কি? বুজাই লিখা। (AHSEC 2019, 2023) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) প্ৰধানকৈ তিনিটা ক্ষেত্ৰৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি জোখা হয়:
১. স্বাস্থ্য: ইয়াক ‘জন্মৰ সময়ত আয়ুস’ (Life expectancy at birth) ৰে জোখা হয়। আয়ুস বেছি হোৱা মানে মানুহে দীৰ্ঘ আৰু নিৰোগী জীৱন যাপন কৰাৰ সুযোগ পোৱা।
২. শিক্ষা: ইয়াক প্ৰাপ্তবয়স্কৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ আৰু মুঠ নামভৰ্তিৰ অনুপাতৰে জোখা হয়। ই জ্ঞানৰ প্ৰতি অভিগম্যতা সূচায়।
৩. সম্পদৰ প্ৰতি অভিগম্যতা: ইয়াক জনমূৰি ক্ৰয় ক্ষমতাৰে (আমেৰিকান ডলাৰত) জোখা হয়।
৯. মানৱ উন্নয়নৰ ‘সামৰ্থ্য দৃষ্টিভংগী’ (Capability Approach) ৰ বিষয়ে লিখা। (AHSEC 2017, 2025 Expected) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: ‘সামৰ্থ্য দৃষ্টিভংগী’ টো ন’বেল বঁটা বিজয়ী ভাৰতীয় অৰ্থনীতিবিদ প্ৰফেচৰ অমৰ্ত্য সেনৰ লগত জড়িত। এই দৃষ্টিভংগী অনুসৰি, মানৱ উন্নয়নৰ মূল চাবিকাঠী হৈছে স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু সম্পদৰ ক্ষেত্ৰত মানুহৰ সামৰ্থ্য বা সক্ষমতা (capabilities) বৃদ্ধি কৰা। মানুহৰ সামৰ্থ্য বৃদ্ধি পালেহে তেওঁলোকৰ স্বাধীনতা বৃদ্ধি পাব আৰু তেওঁলোকে নিজৰ পছন্দ অনুসৰি জীৱন নিৰ্বাহ কৰিব পাৰিব।
১০. কিছুমান দেশত মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰ কিয় নিম্ন হয়? কাৰণ দৰ্শোৱা। (AHSEC 2018, 2021) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: বিশ্বৰ প্ৰায় ৩৩ খন দেশত মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰ অতি নিম্ন। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হ’ল:
১. ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা: এই দেশসমূহত সঘনাই গৃহযুদ্ধ, সামৰিক শাসন বা ৰাজনৈতিক অস্থিৰতা দেখা যায়।
২. সামাজিক সমস্যা: মহামাৰী, দুৰ্ভিক্ষ আৰু সামাজিক বৈষম্যই এই দেশসমূহৰ উন্নয়নত বাধা দিয়ে।
৩. চৰকাৰী ব্যয়: এই দেশসমূহৰ চৰকাৰে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যৰ দৰে সামাজিক খণ্ডতকৈ প্ৰতিৰক্ষা বা সামৰিক খণ্ডত অধিক ধন ব্যয় কৰে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. মানৱ দৰিদ্ৰতা সূচকাংক (Human Poverty Index – HPI) কি?
- উত্তৰ: ই হৈছে মানৱ উন্নয়নৰ অভাৱ বা ঘাটি (shortfall) জোখা এটা সূচকাংক। ইয়াত আয়ৰ সলনি ৪০ বছৰ বয়সলৈকে জীয়াই নথকাৰ সম্ভাৱনা, নিৰক্ষৰতা, আৰু বিশুদ্ধ খোৱাপানী নোপোৱা লোকৰ সংখ্যা আদি সামৰি লোৱা হয়।
২. আন্তৰ্জাতিক শ্ৰম সংস্থাই (ILO) নিৰ্ধাৰণ কৰা ৬ টা মৌলিক প্ৰয়োজনীয়তা কি কি?
- উত্তৰ: স্বাস্থ্য, শিক্ষা, খাদ্য, পানী যোগান, অনাময় ব্যৱস্থা (sanitation), আৰু বাসস্থান।
৩. মানৱ উন্নয়নৰ ‘আয় দৃষ্টিভংগী’ (Income Approach) মানে কি?
- উত্তৰ: ই মানৱ উন্নয়নৰ আটাইতকৈ পুৰণি দৃষ্টিভংগী। ইয়াৰ মতে, মানৱ উন্নয়ন আয়ৰ লগত জড়িত। আয়ৰ স্তৰ যিমান বেছি হ’ব, মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰো সিমান বেছি হ’ব।
৪. অতি উচ্চ মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক থকা দেশসমূহৰ স্ক’ৰ কিমান?
- উত্তৰ: ০.৮০০ ৰ ওপৰত।
৫. মানৱ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ‘সৱলীকৰণ’ (Empowerment) কেনেদৰে আহে?
- উত্তৰ: সৱলীকৰণ আহে মানুহৰ স্বাধীনতা আৰু সামৰ্থ্য বৃদ্ধিৰ জৰিয়তে। সু-শাসন আৰু জনমুখী নীতিয়ে মানুহক সৱলীকৰণ কৰাত সহায় কৰে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. মানৱ উন্নয়নৰ ‘কল্যাণকামী দৃষ্টিভংগী’ (Welfare Approach) ৰ বিষয়ে বুজাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: এই দৃষ্টিভংগীয়ে মানুহক সকলো উন্নয়নমূলক কাৰ্যকলাপৰ হিতাধিকাৰী (beneficiaries) হিচাপে গণ্য কৰে। ইয়াৰ মতে, চৰকাৰে শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু অন্যান্য সামাজিক সুবিধাসমূহৰ ওপৰত সৰ্বাধিক ধন ব্যয় কৰিব লাগে। ইয়াত মানুহক উন্নয়নৰ অংশগ্ৰহণকাৰী হিচাপে নহয়, বৰঞ্চ নিষ্ক্ৰিয় গ্ৰহণকাৰী হিচাপেহে চোৱা হয়।
৭. “অৰ্থপূৰ্ণ জীৱন মানে কেৱল দীৰ্ঘায়ু হোৱাই নহয়।” – কথাষাৰৰ অৰ্থ কি? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: ড° মেহবুব-উল-হকৰ মতে, মানুহে কেৱল বহুত বছৰ জীয়াই থাকিলেই নহ’ব, জীৱনটোৰ এটা উদ্দেশ্য থাকিব লাগিব। অৰ্থপূৰ্ণ জীৱনৰ অৰ্থ হ’ল মানুহ শাৰীৰিকভাৱে সুস্থ হ’ব লাগিব, নিজৰ প্ৰতিভা আৰু দক্ষতা বিকাশ কৰিব পাৰিব লাগিব, সমাজৰ কামত অংশগ্ৰহণ কৰিব পাৰিব লাগিব আৰু নিজৰ লক্ষ্যত উপনীত হ’বলৈ স্বাধীন হ’ব লাগিব।
৮. উচ্চ মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰ থকা দেশসমূহৰ সাধাৰণ বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: উচ্চ আৰু অতি উচ্চ মানৱ উন্নয়নৰ স্তৰ থকা দেশসমূহৰ (যেনে- নৰৱে, চুইজাৰলেণ্ড) বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল:
১. এই দেশসমূহে শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্য খণ্ডত প্ৰচুৰ পৰিমাণে ধন বিনিয়োগ কৰে।
২. এই দেশসমূহত সু-শাসন (good governance) ব্যৱস্থা আছে আৰু সামাজিক বৈষম্য অতি কম।
৩. এই দেশসমূহৰ বেছিভাগেই ইউৰোপৰ ঔদ্যোগিকভাৱে উন্নত দেশ।
৯. মানৱ উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত ‘পছন্দৰ বিকল্প’ (Choices) কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: মানৱ উন্নয়নৰ মূল কথাই হৈছে মানুহৰ পছন্দৰ বিকল্পসমূহ বৃদ্ধি কৰা। যদি মানুহৰ শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু ধন নাথাকে, তেন্তে তেওঁলোকৰ পছন্দৰ বিকল্প সীমিত হৈ পৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এজন অশিক্ষিত ল’ৰাই ডাক্তৰ হোৱাৰ পছন্দ কৰিব নোৱাৰে, বা এজন দুখীয়া মানুহে উন্নত চিকিৎসা গ্ৰহণ কৰাৰ বিকল্প বাছি ল’ব নোৱাৰে। সেয়েহে সামৰ্থ্য বৃদ্ধি কৰি বিকল্পসমূহ মুকলি কৰাটোৱেই মানৱ উন্নয়ন।
১০. মানৱ উন্নয়ন সূচকাংক (HDI) আৰু মানৱ দৰিদ্ৰতা সূচকাংক (HPI) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি? [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ:
- HDI (Human Development Index): ই মানৱ উন্নয়নৰ ‘প্ৰাপ্তি’ বা ‘সফলতা’ (attainments) জোখে। অৰ্থাৎ এখন দেশে স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু আয়ৰ ক্ষেত্ৰত কিমান উন্নতি কৰিছে তাক ০ ৰ পৰা ১ ৰ ভিতৰত স্ক’ৰ দি প্ৰকাশ কৰে।
- HPI (Human Poverty Index): ই মানৱ উন্নয়নৰ ‘ঘাটি’ বা ‘অভাৱ’ (shortfall) জোখে। অৰ্থাৎ কিমান মানুহে ৪০ বছৰ বয়স পোৱাৰ আগতেই মৃত্যুবৰণ কৰে, কিমান মানুহ নিৰক্ষৰ, বা কিমান মানুহে বিশুদ্ধ পানী নাপায়, তাক হিচাপ কৰে। ই আয়-নিৰপেক্ষ সূচকাংক।
