AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোলৰ অধ্যায় ১: মানৱ ভূগোল – প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ (Human Geography – Nature and Scope) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু বিতং হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
ইয়াত অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Notes), পাঠ্যপুথিৰ সম্পূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ, বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs), আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ সন্নিৱিষ্ট কৰা হৈছে।
অধ্যায় ১: মানৱ ভূগোল – প্ৰকৃতি আৰু পৰিসৰ
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
ভূগোলৰ পৰিচয়: ভূগোল হৈছে এক সমন্বয়াত্মক, অভিজ্ঞতামূলক আৰু ব্যৱহাৰিক অধ্যয়নৰ বিষয়। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৃথিৱীক মানুহৰ বাসস্থান হিচাপে অধ্যয়ন কৰা। ইয়াৰ দুটা প্ৰধান শাখা: প্ৰাকৃতিক ভূগোল আৰু মানৱ ভূগোল।
মানৱ ভূগোল: ই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু মানুহে সৃষ্টি কৰা আৰ্থ-সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে।
গুৰুত্বপূৰ্ণ সংজ্ঞা:
ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেল (Friedrich Ratzel): “মানৱ ভূগোল হৈছে মানৱ সমাজ আৰু পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ সংশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন।”
এলেন চি. ছেম্পল (Ellen C. Semple): “মানৱ ভূগোল হৈছে অস্থিৰ পৃথিৱী আৰু বিশ্ৰামহীন মানুহৰ মাজৰ পৰিৱৰ্তনশীল সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন।”
মানুহৰ প্ৰকৃতিকৰণ (পৰিৱেশীয় নিৰ্ধাৰণবাদ / Environmental Determinism): আদিম যুগত প্ৰযুক্তিৰ অভাৱত মানুহে প্ৰকৃতিৰ নীতি মানি চলিছিল, প্ৰকৃতিৰ ৰুদ্ৰ ৰূপক ভয় কৰিছিল আৰু প্ৰকৃতিক মাতৃ ৰূপে পূজা কৰিছিল। ইয়াত প্ৰকৃতিৰ প্ৰভাৱ প্ৰধান আছিল।
প্ৰকৃতিৰ মানৱীকৰণ (সম্ভাৱনাবাদ / Possibilism): সময়ৰ লগে লগে মানুহে প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ ঘটালে আৰু প্ৰকৃতিক নিজৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি সলনি কৰিবলৈ ধৰিলে। প্ৰকৃতিয়ে সুযোগ বা সম্ভাৱনা প্ৰদান কৰে আৰু মানুহে তাক ব্যৱহাৰ কৰি সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য (যেনে- নগৰ, খেতি-পথাৰ) গঢ়ি তোলে।
নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদ (Neo-Determinism / Stop and Go Determinism): গ্ৰিফিথ টেইলৰে (Griffith Taylor) আগবঢ়োৱা এই ধাৰণাটো নিৰ্ধাৰণবাদ আৰু সম্ভাৱনাবাদৰ মাজৰ এক মধ্যম পন্থা। ই বুজায় যে মানুহে প্ৰকৃতিৰ নিয়ম মানি চলিহে প্ৰকৃতিক জয় কৰিব পাৰে। ট্ৰেফিক লাইটৰ দৰে, প্ৰকৃতিয়ে সেউজীয়া সংকেত দিলেহে মানুহে উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়িব লাগে।
১৯৭০ ৰ দশকৰ মানৱ ভূগোলৰ চিন্তাগোষ্ঠী:
কল্যাণকামী বা মানৱতাবাদী (Welfare/Humanistic): মানুহৰ সামাজিক কল্যাণ (বাসস্থান, স্বাস্থ্য, শিক্ষা) ৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
আমূল পৰিৱৰ্তনকামী (Radical): দৰিদ্ৰতা আৰু সামাজিক অসমতাৰ কাৰণ বুজাবলৈ মাৰ্ক্সীয় তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
আচৰণবাদী (Behavioural): মানুহৰ জাতি, ধৰ্ম আদিৰ ভিত্তিত স্থানৰ ধাৰণা আৰু জীৱনৰ অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান (Zero-Skip Textbook Solutions)
১। তলত দিয়া চাৰিটা বিকল্পৰ পৰা শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটো উক্তিয়ে ভূগোলৰ বৰ্ণনা নিদিয়ে?
(a) এক সমন্বয়াত্মক অধ্যয়নৰ বিষয়
(b) মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্কৰ অধ্যয়ন
(c) দ্বৈতবাদৰ আশ্ৰিত
(d) প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ বাবে বৰ্তমান সময়ত প্ৰাসংগিক নহয়।
- উত্তৰ: (d) প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ বাবে বৰ্তমান সময়ত প্ৰাসংগিক নহয়।
(ii) তলৰ কোনটো ভৌগোলিক তথ্যৰ উৎস নহয়?
(a) ভ্ৰমণকাৰীৰ বিৱৰণ
(b) পুৰণি মানচিত্ৰ
(c) চন্দ্ৰৰ পৰা অনা শিলাৰ নমুনা
(d) প্ৰাচীন মহাকাব্য
- উত্তৰ: (c) চন্দ্ৰৰ পৰা অনা শিলাৰ নমুনা। (ভূগোল পৃথিৱীৰ অধ্যয়ন, চন্দ্ৰৰ নহয়)।
(iii) মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰক কোনটো?
(a) মানুহৰ বুদ্ধিমত্তা
(b) মানুহৰ দৃষ্টিভংগী
(c) প্ৰযুক্তি
(d) মানৱ ভ্ৰাতৃত্ববোধ
- উত্তৰ: (c) প্ৰযুক্তি।
(iv) তলৰ কোনটো মানৱ ভূগোলৰ দৃষ্টিভংগী নহয়?
(a) ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্য (Areal differentiation)
(b) স্থানিক সংগঠন (Spatial organisation)
(c) পৰিমাণাত্মক বিপ্লৱ (Quantitative revolution)
(d) আৱিষ্কাৰ আৰু বৰ্ণনা (Exploration and description)
- উত্তৰ: (c) পৰিমাণাত্মক বিপ্লৱ।
২। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞা দিয়া।
- উত্তৰ: ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেলৰ মতে, “মানৱ ভূগোল হৈছে মানৱ সমাজ আৰু পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠভাগৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ সংশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন।” ই প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু মানুহে সৃষ্টি কৰা পৰিৱেশৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে।
(ii) মানৱ ভূগোলৰ কেইটামান উপ-শাখাৰ নাম লিখা।
উত্তৰ: মানৱ ভূগোলৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ উপ-শাখা হ’ল— আচৰণবাদী ভূগোল, সাংস্কৃতিক ভূগোল, ঐতিহাসিক ভূগোল, চিকিৎসা ভূগোল, নিৰ্বাচনী ভূগোল, আৰু সম্পদ ভূগোল।
(iii) মানৱ ভূগোল আন সমাজ বিজ্ঞানৰ লগত কেনেদৰে জড়িত?
- উত্তৰ: মানৱ ভূগোল এক আন্তঃশাখা বিষয়। পৃথিৱীৰ পৃষ্ঠত মানৱীয় উপাদানসমূহ বুজিবলৈ ই সমাজতত্ত্ব, মনোবিজ্ঞান, অৰ্থনীতি, বুৰঞ্জী আৰু ৰাজনীতি বিজ্ঞানৰ দৰে আন সমাজ বিজ্ঞানৰ লগত ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত হৈ অধ্যয়ন কৰে।
৩। তলৰ প্ৰশ্নবোৰৰ উত্তৰ ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত দিয়া।
(i) মানুহৰ প্ৰকৃতিকৰণ (Naturalisation of humans) ব্যাখ্যা কৰা।
- উত্তৰ: ‘মানুহৰ প্ৰকৃতিকৰণ’ বুলিলে মানৱ ইতিহাসৰ সেই প্ৰাৰম্ভিক অৱস্থাক বুজায় যেতিয়া প্ৰযুক্তিগত আৰু সামাজিক বিকাশৰ স্তৰ অতি নিম্ন আছিল। সেই সময়ত মানুহ জীয়াই থকাৰ বাবে সম্পূৰ্ণৰূপে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল আছিল। প্ৰযুক্তিৰ অভাৱত মানুহে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশৰ শক্তিসমূহৰ লগত নিজকে খাপ খুৱাই লৈছিল। তেওঁলোকে প্ৰকৃতিৰ নিৰ্দেশ মানি চলিছিল, প্ৰকৃতিৰ ৰুদ্ৰ ৰূপক ভয় কৰিছিল আৰু বৰষুণ, জুই, অৰণ্য আদি প্ৰাকৃতিক শক্তিসমূহক ‘মাতৃ প্ৰকৃতি’ ৰূপে পূজা কৰিছিল। আদিম সমাজ আৰু প্ৰকৃতিৰ শক্তিশালী শক্তিসমূহৰ মাজৰ এই ধৰণৰ পাৰস্পৰিক ক্ৰিয়াকেই ‘পৰিৱেশীয় নিৰ্ধাৰণবাদ’ (Environmental Determinism) বোলা হয়। য’ত প্ৰকৃতি শক্তিশালী আৰু মানুহ প্ৰকৃতিৰ দাস আছিল।
(ii) মানৱ ভূগোলৰ পৰিসৰৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা।
- উত্তৰ: মানৱ ভূগোলৰ পৰিসৰ অতি ব্যাপক। ই মূলতঃ প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ আৰু মানুহে সৃষ্টি কৰা আৰ্থ-সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশৰ মাজৰ পাৰস্পৰিক সম্পৰ্ক অধ্যয়ন কৰে। পৃথিৱীৰ বিভিন্ন প্ৰান্তত মানৱ জনসংখ্যাৰ বিতৰণ, তেওঁলোকৰ ক্ৰিয়াকলাপ, আৰু সামাজিক-অৰ্থনৈতিক পাৰ্থক্যসমূহ ইয়াৰ অন্তৰ্গত।
সময়ৰ লগে লগে মানৱ ভূগোলৰ পৰিসৰ ক্ৰমান্বয়ে বৃদ্ধি পাইছে। প্ৰাৰম্ভিক আৱিষ্কাৰ আৰু বৰ্ণনাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি আঞ্চলিক বিশ্লেষণ, ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্য আৰু স্থানিক সংগঠনলৈকে ইয়াৰ দৃষ্টিভংগী সলনি হৈছে। বৰ্তমান সমাজ ভূগোল, নগৰীয়া ভূগোল, ৰাজনৈতিক ভূগোল, জনসংখ্যা ভূগোল আদি বিভিন্ন উপ-শাখাত ই বিভক্ত। তদুপৰি, ১৯৭০ ৰ দশকত গঢ় লৈ উঠা কল্যাণকামী, ৰেডিকেল আৰু আচৰণবাদী চিন্তাগোষ্ঠীয়ে মানৱ ভূগোলৰ পৰিসৰক অধিক গতিশীল আৰু প্ৰাসংগিক কৰি তুলিছে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 Expected)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদৰ (Neo-determinism) ধাৰণা কোনে আগবঢ়াইছিল? (AHSEC 2015, 2019)
- উত্তৰ: গ্ৰিফিথ টেইলৰে (Griffith Taylor) নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।
২. বিষয় হিচাপে ভূগোলৰ মূল উদ্দেশ্য কি? (AHSEC 2016, 2021)
- উত্তৰ: ভূগোলৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পৃথিৱীক মানুহৰ বাসস্থান হিচাপে বুজা আৰু মানুহক জীয়াই ৰখা সকলো উপাদান (প্ৰকৃতি আৰু মানৱ) অধ্যয়ন কৰা।
৩. পৃথিৱীৰ প্ৰধান উপাদান দুটা কি কি? (AHSEC 2017)
- উত্তৰ: পৃথিৱীৰ প্ৰধান উপাদান দুটা হ’ল: (১) প্ৰকৃতি (প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ) আৰু (২) জীৱজগত (মানুহক ধৰি)।
৪. সম্ভাৱনাবাদ (Possibilism) কি? (AHSEC 2018, 2022)
- উত্তৰ: সম্ভাৱনাবাদ হৈছে এনে এক ধাৰণা য’ত বিশ্বাস কৰা হয় যে প্ৰকৃতিয়ে মানুহক কিছুমান সুযোগ বা সম্ভাৱনা প্ৰদান কৰে, আৰু মানুহে প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত সেইবোৰ ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰকৃতিক নিজৰ অনুকূলে সলনি কৰিব পাৰে।
৫. কোনটো চিন্তাগোষ্ঠীয়ে মাৰ্ক্সীয় তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰিছিল? (AHSEC 2020, 2025 Expected)
- উত্তৰ: আমূল পৰিৱৰ্তনকামী বা ৰেডিকেল (Radical) চিন্তাগোষ্ঠীয়ে দৰিদ্ৰতা আৰু সামাজিক অসমতা বুজাবলৈ মাৰ্ক্সীয় তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. পৰিৱেশীয় নিৰ্ধাৰণবাদ আৰু সম্ভাৱনাবাদৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। (AHSEC 2016, 2023) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ:
- পৰিৱেশীয় নিৰ্ধাৰণবাদ: ই বিশ্বাস কৰে যে প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশে মানুহৰ কাৰ্যকলাপ আৰু জীৱনশৈলী নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। প্ৰযুক্তিৰ অভাৱত আদিম মানুহে প্ৰকৃতিক ভয় আৰু পূজা কৰিছিল। ইয়াক ‘মানুহৰ প্ৰকৃতিকৰণ’ বোলা হয়।
- সম্ভাৱনাবাদ: ই বিশ্বাস কৰে যে মানুহে প্ৰযুক্তিৰ সহায়ত প্ৰাকৃতিক পৰিৱেশ সলনি কৰিব পাৰে। প্ৰকৃতিয়ে সুযোগ দিয়ে আৰু মানুহে তাক ব্যৱহাৰ কৰি সাংস্কৃতিক ভূ-দৃশ্য গঢ়ি তোলে। ইয়াক ‘প্ৰকৃতিৰ মানৱীকৰণ’ বোলা হয়।
৭. উপযুক্ত উদাহৰণৰ সৈতে ‘নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদ’ৰ ধাৰণাটো বুজাই লিখা। (AHSEC 2018, 2024) [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: গ্ৰিফিথ টেইলৰে আগবঢ়োৱা নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদ হৈছে পৰিৱেশীয় নিৰ্ধাৰণবাদ আৰু সম্ভাৱনাবাদৰ মাজৰ এক মধ্যম পন্থা। ইয়াক ‘ৰোৱা আৰু যোৱা নিৰ্ধাৰণবাদ’ (Stop and Go determinism) বুলিও কোৱা হয়। ই বুজায় যে মানুহে প্ৰকৃতিৰ নিয়ম মানি চলিহে প্ৰকৃতিক জয় কৰিব পাৰে।
উদাহৰণ: চহৰৰ ট্ৰেফিক লাইটৰ দৰে, মানুহে প্ৰকৃতিৰ সীমা অতিক্ৰম কৰিলে ৰ’ব লাগে (ৰঙা লাইট), প্ৰকৃতিৰ নিয়ম বুজিবলৈ সাজু হ’ব লাগে (হালধীয়া লাইট), আৰু প্ৰকৃতিয়ে অনুমতি দিলেহে উন্নয়নৰ পথত আগবাঢ়িব লাগে (সেউজীয়া লাইট)। ই প্ৰকৃতিৰ অবাধ ধ্বংসৰ বিৰোধিতা কৰে।
৮. “প্ৰযুক্তিৰ বিকাশৰ বাবে প্ৰকৃতিৰ জ্ঞান অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।” – উদাহৰণসহ উক্তিটোৰ সমৰ্থন কৰা। (AHSEC 2017, 2025 Expected) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: প্ৰযুক্তিয়ে সমাজৰ সাংস্কৃতিক বিকাশৰ স্তৰ সূচায়। মানুহে প্ৰকৃতিৰ নিয়মসমূহ বুজি পোৱাৰ পিছতহে প্ৰযুক্তিৰ বিকাশ ঘটাৱ পাৰে।
উদাহৰণ ১: ঘৰ্ষণ আৰু তাপৰ ধাৰণা বুজি পোৱাৰ বাবেই আদিম মানুহে জুই আৱিষ্কাৰ কৰিব পাৰিছিল।
উদাহৰণ ২: DNA আৰু জিনীয় বিজ্ঞানৰ ৰহস্য বুজি পোৱাৰ বাবে মানুহে বহুতো ৰোগ নিৰাময় কৰিবলৈ সক্ষম হৈছে।
উদাহৰণ ৩: এৰ’ডাইনামিক্সৰ (aerodynamics) নিয়ম ব্যৱহাৰ কৰি দ্ৰুতবেগী উৰাজাহাজ নিৰ্মাণ কৰা হয়। সেয়েহে প্ৰকৃতিৰ জ্ঞানে মানুহক পৰিৱেশৰ বান্ধোনৰ পৰা মুক্ত কৰে।
৯. ১৯৭০ ৰ দশকত মানৱ ভূগোলত গঢ় লৈ উঠা নতুন চিন্তাগোষ্ঠী তিনিটাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা। (AHSEC 2019, 2022) [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ:
১. কল্যাণকামী বা মানৱতাবাদী চিন্তাগোষ্ঠী: এই গোষ্ঠীয়ে মানুহৰ সামাজিক কল্যাণৰ বিভিন্ন দিশ, যেনে- বাসস্থান, স্বাস্থ্য আৰু শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল।
২. ৰেডিকেল বা আমূল পৰিৱৰ্তনকামী চিন্তাগোষ্ঠী: দৰিদ্ৰতা, বঞ্চনা আৰু সামাজিক অসমতাৰ মূল কাৰণ ব্যাখ্যা কৰিবলৈ ইহঁতে মাৰ্ক্সীয় তত্ত্ব ব্যৱহাৰ কৰিছিল।
৩. আচৰণবাদী চিন্তাগোষ্ঠী: এই গোষ্ঠীয়ে মানুহৰ জীৱনৰ অভিজ্ঞতা আৰু জাতি, বৰ্ণ, ধৰ্ম আদিৰ ভিত্তিত স্থানৰ প্ৰতি থকা মানুহৰ দৃষ্টিভংগীৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল।
১০. “প্ৰকৃতি আৰু মানুহ ইমানেই ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত যে সিহঁতক পৃথক কৰিব নোৱাৰি।” – উক্তিটো বুজাই লিখা। (AHSEC 2015, 2021) [৫ নম্বৰ]
- উত্তৰ: প্ৰকৃতি আৰু মানুহ অবিচ্ছেদ্য উপাদান আৰু ইয়াক সামগ্ৰিকভাৱে চোৱা উচিত। প্ৰাকৃতিক আৰু মানৱ ভূগোলৰ মাজৰ বিভাজন যুক্তিসংগত নহয় কাৰণ ইহঁতে অহৰহ ইটোৱে সিটোৰ লগত ক্ৰিয়া কৰি থাকে।
প্ৰাকৃতিক পৰিঘটনাসমূহ প্ৰায়ে মানৱ শৰীৰৰ অংগৰ লগত ৰিজাই বৰ্ণনা কৰা হয় (যেনে- পৃথিৱীৰ ‘মুখাৱয়ব’, ধুমুহাৰ ‘চকু’, নদীৰ ‘মুখ’)। একেদৰে মানুহে সজা ৰাস্তা-ঘাটক “পৰিবহণৰ সিৰা-উপসিৰা” বোলা হয়। মানুহ জীয়াই থাকিবলৈ প্ৰকৃতিৰ সম্পদৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল (মানুহৰ প্ৰকৃতিকৰণ), কিন্তু মানুহে আকৌ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি প্ৰকৃতিক সলনি কৰি নগৰ, খেতি-পথাৰ, উদ্যোগ আদি গঢ়ি তোলে (প্ৰকৃতিৰ মানৱীকৰণ)। যিহেতু দুয়ো দুয়োকে অহৰহ প্ৰভাৱিত কৰি থাকে, সেয়েহে ইহঁতক পৃথক কৰিব নোৱাৰি।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. এলেন চি. ছেম্পলৰ মানৱ ভূগোলৰ সংজ্ঞাত মূল শব্দটো কি?
- উত্তৰ: অস্থিৰ পৃথিৱী আৰু বিশ্ৰামহীন মানুহৰ মাজৰ সম্পৰ্কৰ “গতিশীলতা” (Dynamism) হৈছে মূল শব্দ।
২. মানৱ ভূগোলক “সংশ্লেষণাত্মক অধ্যয়ন” বুলি কোনে কৈছিল?
- উত্তৰ: ফ্ৰেডৰিক ৰাটজেলে।
৩. সমাজত ‘প্ৰযুক্তি’য়ে কি সূচায়?
- উত্তৰ: প্ৰযুক্তিয়ে সমাজৰ সাংস্কৃতিক বিকাশৰ স্তৰ সূচায়।
৪. কম্পিউটাৰ আৰু পৰিসংখ্যাৰ ব্যৱহাৰ মানৱ ভূগোলৰ কোনটো দৃষ্টিভংগীত দেখা গৈছিল?
- উত্তৰ: ১৯৫০ ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে আৰম্ভ হোৱা “স্থানিক সংগঠন” (Spatial Organisation) বা পৰিমাণাত্মক বিপ্লৱৰ যুগত।
৫. সমাজ ভূগোল আৰু মনোবিজ্ঞানৰ মাজৰ আন্তঃশাখা বিষয়টো কি?
- উত্তৰ: আচৰণবাদী ভূগোল (Behavioural Geography)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ‘ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্য’ (Areal Differentiation) আৰু ‘আঞ্চলিক বিশ্লেষণ’ৰ (Regional Analysis) মাজৰ পাৰ্থক্য কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ:
আঞ্চলিক বিশ্লেষণ (উপনিৱেশিক যুগৰ শেষৰ ফালে): ইয়াত এটা অঞ্চলৰ সকলো দিশৰ বিতং বৰ্ণনা দিয়া হৈছিল। বিশ্বাস কৰা হৈছিল যে সকলো অঞ্চল পৃথিৱীৰেই অংশ, সেয়েহে অংশবোৰ বুজিলে সমগ্ৰ পৃথিৱীখন বুজা যাব।
ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্য (১৯৩০ ৰ দশক): ইয়াত কোনো এটা অঞ্চলৰ ‘স্বকীয়তা’ বা ‘অনন্যতা’ বিচাৰি উলিওৱাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল আৰু সেই অঞ্চলটো আন অঞ্চলতকৈ কিয় আৰু কেনেকৈ পৃথক তাক বুজাৰ চেষ্টা কৰা হৈছিল।
৭. মানৱ ভূগোলৰ কল্যাণকামী বা মানৱতাবাদী চিন্তাগোষ্ঠীৰ বিষয়ে লিখা। [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: ১৯৭০ ৰ দশকত পৰিমাণাত্মক বিপ্লৱৰ যান্ত্ৰিক পদ্ধতিৰ প্ৰতি অসন্তুষ্টিৰ ফলত কল্যাণকামী চিন্তাগোষ্ঠীৰ উদ্ভৱ হৈছিল। এই গোষ্ঠীয়ে মানুহৰ সামাজিক কল্যাণৰ বিভিন্ন দিশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰিছিল। মানুহৰ বাসস্থান, স্বাস্থ্য, শিক্ষা আৰু জীৱনৰ মানদণ্ড উন্নয়নৰ দৰে বাস্তৱ সমস্যাবোৰ এই চিন্তাগোষ্ঠীৰ মূল বিষয়বস্তু আছিল।
৮. মানৱ ভূগোলৰ ক্ষেত্ৰ আৰু আন সমাজ বিজ্ঞানৰ সম্পৰ্ক মিলোৱা। [৩ নম্বৰ]
(A) সাংস্কৃতিক ভূগোল — (i) জনগাঁথনি বিজ্ঞান (Demography)
(B) জনসংখ্যা ভূগোল — (ii) নৃতত্ত্ব (Anthropology)
(C) নিৰ্বাচনী ভূগোল — (iii) নিৰ্বাচন বিজ্ঞান (Psephology)
- উত্তৰ:
(A) সাংস্কৃতিক ভূগোল – (ii) নৃতত্ত্ব
(B) জনসংখ্যা ভূগোল – (i) জনগাঁথনি বিজ্ঞান
(C) নিৰ্বাচনী ভূগোল – (iii) নিৰ্বাচন বিজ্ঞান
৯. “উন্নত দেশসমূহে প্ৰকৃতিৰ ওপৰত চলোৱা অবাধ লুণ্ঠনৰ ফলত ভয়ংকৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।” – মানুহ আৰু পৰিৱেশৰ সম্পৰ্কৰ ভিত্তিত বুজাই লিখা। [৩ নম্বৰ]
- উত্তৰ: এই উক্তিটোৱে চৰম “সম্ভাৱনাবাদ”ৰ বিপদৰ কথা সোঁৱৰাই দিয়ে, য’ত মানুহে প্ৰকৃতিৰ সীমা নামানি অবাধে ইয়াক শোষণ কৰে। উন্নত দেশসমূহে অত্যাধুনিক প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰি দ্ৰুতগতিত ঔদ্যোগীকৰণ কৰিলে আৰু পৰিৱেশ ধ্বংস কৰিলে। তেওঁলোকে নৱ-নিৰ্ধাৰণবাদৰ “ৰোৱা আৰু যোৱা” নীতি মানি নচলাৰ ফলতেই বৰ্তমান সেউজগৃহ প্ৰভাৱ, অ’জন স্তৰৰ অৱক্ষয়, গোলকীয় উত্তাপ বৃদ্ধি, হিমবাহৰ গলন আৰু ভূমিৰ অৱক্ষয়ৰ দৰে ভয়ংকৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।
১০. উপনিৱেশিক যুগৰ পৰা ১৯৯০ ৰ দশকলৈকে মানৱ ভূগোলৰ বিকাশৰ বিভিন্ন স্তৰসমূহ বৰ্ণনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
- উত্তৰ: মানৱ ভূগোলৰ বিকাশ কেইবাটাও স্তৰত হৈছিল:
১. প্ৰাৰম্ভিক উপনিৱেশিক যুগ: দৃষ্টিভংগী আছিল আৱিষ্কাৰ আৰু বৰ্ণনা। সাম্ৰাজ্যবাদী আৰু বাণিজ্যিক স্বাৰ্থত নতুন অঞ্চল আৱিষ্কাৰ কৰা হৈছিল।
২. পৰৱৰ্তী উপনিৱেশিক যুগ: দৃষ্টিভংগী আছিল আঞ্চলিক বিশ্লেষণ। অঞ্চলসমূহৰ বিতং বৰ্ণনা দিয়া হৈছিল।
৩. ১৯৩০ ৰ দশক: দৃষ্টিভংগী আছিল ক্ষেত্ৰীয় পাৰ্থক্য।
