শিক্ষা (Education) – ২০২৫ প্রশ্নকাকতৰ সমাধান (Solution of 2025 Education Question Paper)

শিক্ষা (Education) – ২০২৫ প্রশ্নকাকতৰ সমাধান (Solution of 2025 Education Question Paper)

১ নং প্রশ্ন: তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ যিকোনো বাৰটাৰ উত্তৰ দিয়া (১×১২=১২)

(Q. No. 1: Answer any twelve of the following questions (1×12=12))

(a) খালী ঠাই পূৰ কৰা: ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় __ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।

(Fill in the blanks: The Indira Gandhi National Open University was established in __.)

×

উত্তৰ : ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় ১৯৮৫ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল।

Answer: The Indira Gandhi National Open University was established in 1985.

(b) খালী ঠাই পূৰ কৰা: __ আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত অসম চৰকাৰে কিছুমান উচ্চ বিদ্যালয়ক বহুমুখী বিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল।

(Fill in the blanks: On the basis of the recommendation of __ Commission Government of Assam decided to change some high schools into multipurpose school.)

উত্তৰ : মুদালিয়াৰ আয়োগৰ পৰামৰ্শৰ ভিত্তিত অসম চৰকাৰে কিছুমান উচ্চ বিদ্যালয়ক বহুমুখী বিদ্যালয়লৈ ৰূপান্তৰ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লৈছিল।

Answer: On the basis of the recommendation of Mudaliar Commission Government of Assam decided to change some high schools into multipurpose school.

(c) খালী ঠাই পূৰ কৰা: __ পূৰ্বে অসমৰ মাধ্যমিক শিক্ষা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় আৰু অসম চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল।

(Fill in the blanks: Prior to __ secondary education in Assam was controlled by the Gauhati University and Government of Assam.)

উত্তৰ : ১৯৬২ পূৰ্বে অসমৰ মাধ্যমিক শিক্ষা গুৱাহাটী বিশ্ববিদ্যালয় আৰু অসম চৰকাৰৰ দ্বাৰা নিয়ন্ত্ৰিত হৈছিল।

Answer: Prior to 1962 secondary education in Assam was controlled by the Gauhati University and Government of Assam.

(d) খালী ঠাই পূৰ কৰা: পত্ৰাচাৰ শিক্ষাৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে __ দ্বাৰা ১৮৪০ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

(Fill in the blanks: The concept of correspondence education was first introduced by __ in 1840.)

উত্তৰ : পত্ৰাচাৰ শিক্ষাৰ ধাৰণাটো প্ৰথমে আইজাক পিটমেন (Isaac Pitman) দ্বাৰা ১৮৪০ চনত প্ৰৱৰ্তন কৰা হৈছিল।

Answer: The concept of correspondence education was first introduced by Isaac Pitman in 1840.

(e) খালী ঠাই পূৰ কৰা: বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ নাম হ’ল __।

(Fill in the blanks: The name of the largest Open University of the world is __.)

উত্তৰ : বিশ্বৰ সৰ্ববৃহৎ মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয়খনৰ নাম হ’ল ইন্দিৰা গান্ধী ৰাষ্ট্ৰীয় মুক্ত বিশ্ববিদ্যালয় (IGNOU)।

Answer: The name of the largest Open University of the world is Indira Gandhi National Open University (IGNOU).

(f) খালী ঠাই পূৰ কৰা: বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস __ তাৰিখে উদযাপন কৰা হয়।

(Fill in the blanks: World Environment Day is celebrated on __.)

উত্তৰ : বিশ্ব পৰিৱেশ দিৱস ৫ জুন তাৰিখে উদযাপন কৰা হয়।

Answer: World Environment Day is celebrated on 5th June.

(g) খালী ঠাই পূৰ কৰা: ইভান পাভলভ এজন ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্ববিদ আৰু __।

(Fill in the blanks: Ivan Pavlov was a Russian Physiologist and __.)

উত্তৰ : ইভান পাভলভ এজন ৰাছিয়ান শৰীৰতত্ত্ববিদ আৰু মনোবিজ্ঞানী।

Answer: Ivan Pavlov was a Russian Physiologist and Psychologist.

(h) খালী ঠাই পূৰ কৰা: শিক্ষণৰ অনুৱৰ্তন পদ্ধতিয়ে স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা আৰু __ ৰ মাজত সম্বন্ধ স্থাপন কৰে।

(Fill in the blanks: Conditioning method of learning establishes bond between natural tendency and __.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ অনুৱৰ্তন পদ্ধতিয়ে স্বাভাৱিক প্ৰৱণতা আৰু স্বাভাৱিক প্ৰতিক্ৰিয়া ৰ মাজত সম্বন্ধ স্থাপন কৰে।

Answer: Conditioning method of learning establishes bond between natural tendency and natural response.

(i) এক বাক্যত উত্তৰ দিয়া: কোনখন শিক্ষা আয়োগে ১০+২+৩ শিক্ষা গাঁথনিৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল?

(Give short answer in one sentence: Which Education Commission suggested the 10+2+3 structure of education?)

উত্তৰ : কোঠাৰী আয়োগে (১৯৬৪-৬৬) ১০+২+৩ শিক্ষা গাঁথনিৰ পৰামৰ্শ আগবঢ়াইছিল।

Answer: The Kothari Commission (1964-66) suggested the 10+2+3 structure of education.

(j) এক বাক্যত উত্তৰ দিয়া: “অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা আনুষ্ঠানিক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ পৰা এই অৰ্থত পৃথক যে ই আনুষ্ঠানিক বিদ্যালয় ব্যৱস্থাৰ বাহিৰত সংঘটিত হয়।”— এই উক্তিটো কাৰ?

(Give short answer in one sentence: “Non-formal education differs from formal education in the sense that it takes place outside the formal school system.” Who said this?)

উত্তৰ : এই উক্তিটো ফিলিপ এইচ. কম্বছ (Philip H. Coombs) ৰ।

Answer: This statement was made by Philip H. Coombs.

(k) এক বাক্যত উত্তৰ দিয়া: “শাৰীৰিক শিক্ষা হ’ল মটৰ কাৰ্যকলাপ কেন্দ্ৰীক অভিজ্ঞতাৰ ফলস্বৰূপে ব্যক্তিৰ হোৱা পৰিৱৰ্তনৰ সমষ্টি।”— এই উক্তিটো কাৰ?

(Give short answer in one sentence: “Physical education is the sum of changes in the individual caused by experiences centering motor activity.” Who said this statement?)

উত্তৰ : এই উক্তিটো জে. বি. নেছ (J. B. Nash) ৰ।

Answer: This statement was made by J. B. Nash.

(l) এক বাক্যত উত্তৰ দিয়া: “শিক্ষণ হৈছে অভ্যাস, জ্ঞান আৰু মনোভাৱৰ আহৰণ আৰু সংৰক্ষণ দুয়োটাই।”— এই উক্তিটো কাৰ?

(Give short answer in one sentence: “Learning is both acquisition and retention of habit, knowledge and attitude.” Who said this statement?)

উত্তৰ : এই উক্তিটো ক্ৰ’ এণ্ড ক্ৰ’ (Crow and Crow) ৰ।

Answer: This statement was made by Crow and Crow.

২ নং প্রশ্ন: তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ যিকোনো বাৰটাৰ উত্তৰ দিয়া (২×১২=২৪)

(Q. No. 2: Answer any twelve of the following questions (2×12=24))

(a) শিক্ষা আৰু উৎপাদনশীলতা সম্পৰ্কে কোঠাৰী আয়োগৰ দুটা পৰামৰ্শ লিখা।

(Write two suggestions of Kothari Commission regarding education and productivity.)

উত্তৰ : কোঠাৰী আয়োগে শিক্ষা আৰু উৎপাদনশীলতা সম্পৰ্কে আগবঢ়োৱা দুটা মুখ্য পৰামৰ্শ হ’ল: বিজ্ঞান শিক্ষাৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰু শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখীকৰণ। আয়োগে সকলো পৰ্যায়তে বিজ্ঞান শিক্ষাক শিক্ষা ব্যৱস্থাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংগ হিচাপে গঢ়ি তোলাৰ পৰামৰ্শ দিছিল যাতে ৰাষ্ট্ৰীয় অৰ্থনৈতিক বিকাশ ত্বৰান্বিত হয়। ইয়াৰ উপৰিও, মাধ্যমিক পৰ্যায়ত শিক্ষাক বৃত্তিমুখী কৰি তোলাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল, যাতে শিক্ষাৰ্থীসকলে কৃষি, উদ্যোগ আৰু কাৰিকৰী ক্ষেত্ৰত অৰিহণা যোগাই দেশৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰে।

Two primary suggestions of the Kothari Commission regarding education and productivity are Emphasis on Science Education and Vocationalization of Education. The commission recommended making science an integral part of education at all stages to accelerate national economic growth. Furthermore, it strongly suggested vocationalizing secondary education to link it with the world of work, thereby increasing the productive capacity of students who could contribute to agriculture, industry, and technical fields.

(b) বৰ্তমানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখীকৰণৰ দুটা গুৰুত্ব লিখা।

(Write two importance of vocationalisation of secondary education in the present context.)

উত্তৰ : বৰ্তমানৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখীকৰণৰ দুটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ হ’ল: নিবনুৱা সমস্যা সমাধানত সহায় আৰু শ্ৰমৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি। বৃত্তিমুখী শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীসকলক কোনো নিৰ্দিষ্ট বৃত্তি বা উদ্যোগৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় কাৰিকৰী দক্ষতা প্ৰদান কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে বিদ্যালয় এৰাৰ পিছত সহজে নিয়োগ লাভ কৰিব পাৰে আৰু দেশৰ নিবনুৱা সমস্যা হ্ৰাস কৰাত সহায় কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, ই হাতেৰে কৰা কামৰ মৰ্যাদা বৃদ্ধি কৰে আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলক আত্মনিৰ্ভৰশীল হ’বলৈ উৎসাহিত কৰে।

Two important aspects of vocationalization of secondary education in the present context are helping to solve the unemployment problem and enhancing the dignity of labour. Vocational education provides students with the necessary technical skills for a specific trade or industry, enabling them to gain employment easily after leaving school, thus helping to reduce unemployment. Moreover, it enhances the dignity of manual labour and encourages students to become self-reliant.

(c) “অপাৰেচন ব্লেকবোর্ড” আঁচনিৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।

(Write two objectives of “Operation Blackboard” scheme.)

উত্তৰ : “অপাৰেচন ব্লেকবোর্ড” আঁচনিৰ দুটা উদ্দেশ্য হ’ল: প্ৰাথমিক বিদ্যালয়সমূহত ন্যূনতম অত্যাৱশ্যকীয় সা-সুবিধা প্ৰদান কৰা আৰু শিক্ষকৰ সংখ্যা বৃদ্ধি কৰা। এই আঁচনিৰ মূল লক্ষ্য আছিল প্ৰাথমিক বিদ্যালয়সমূহত দুটা ডাঙৰ কোঠা, প্ৰয়োজনীয় শিক্ষা সামগ্ৰী, যেনে ব্লেকবোর্ড, মেপ, খেলৰ সঁজুলি আদি আৰু কমেও দুজন শিক্ষক (যাৰ ভিতৰত এগৰাকী মহিলা হ’ব লাগিব) নিশ্চিত কৰা, যাতে শিক্ষাৰ মানদণ্ড উন্নত হয়।

Two objectives of the “Operation Blackboard” scheme are to provide minimum essential facilities in primary schools and to increase the number of teachers. The main goal of this scheme was to ensure that every primary school had at least two large rooms, necessary teaching-learning materials like blackboards, maps, and play equipment, and a minimum of two teachers (one of whom must be a woman) to improve the quality of education.

(d) শাৰীৰিক শিক্ষাৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।

(Define the concept of physical education.)

উত্তৰ : শাৰীৰিক শিক্ষা হৈছে শিক্ষাৰ এক অবিচ্ছেদ্য অংশ, যিয়ে শাৰীৰিক কাৰ্যকলাপৰ জৰিয়তে ব্যক্তিৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু সামাজিক বিকাশ সাধন কৰে। ই কেৱল শৰীৰৰ সুস্থতাৰ ওপৰত গুৰুত্ব নিদিয়ে, বৰঞ্চ খেল, ব্যায়াম আৰু অন্যান্য শাৰীৰিক ক্ৰিয়াৰ অভিজ্ঞতাৰ দ্বাৰা ব্যক্তিৰ আচৰণত হোৱা সকলো পৰিৱৰ্তনৰ সমষ্টি। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে সুস্থ জীৱনশৈলীৰ বাবে জ্ঞান, দক্ষতা আৰু মনোভাৱৰ বিকাশ ঘটোৱা।

Physical education is an integral part of the total education process that aims at the physical, mental, emotional, and social development of the individual through physical activities. It is not merely focused on physical fitness but is the sum of all changes in an individual’s conduct caused by experiences centering on motor activity, such as games and exercises. Its goal is to develop the knowledge, skills, and attitudes necessary for a healthy lifestyle.

(e) মূল্যবোধৰ শিক্ষা বুলিলে কি বুজা?

(What do you mean by value education?)

উত্তৰ : মূল্যবোধৰ শিক্ষা হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা এজন ব্যক্তিক নৈতিক, সামাজিক আৰু আধ্যাত্মিক মূল্যবোধসমূহ শিকোৱা হয় আৰু তেওঁৰ চৰিত্ৰ গঠন কৰা হয়। ই শিক্ষাৰ্থীসকলক সত্যতা, দয়া, সন্মান, দায়িত্ববোধ আৰু ন্যায়ৰ দৰে মানৱীয় মূল্যবোধসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান দিয়ে আৰু সেইবোৰক নিজৰ জীৱনত প্ৰয়োগ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে। মূল্যবোধৰ শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীসকলক এজন ভাল নাগৰিক আৰু দায়িত্বশীল ব্যক্তি হিচাপে গঢ়ি তোলাত সহায় কৰে।

Value education refers to the process through which an individual is taught moral, social, and spiritual values, leading to character development. It imparts knowledge about human values such as truthfulness, kindness, respect, responsibility, and justice, and encourages students to apply them in their lives. Value education helps students grow into good citizens and responsible individuals.

(f) মহিলা সবলীকৰণৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।

(Define the concept of women empowerment.)

উত্তৰ : মহিলা সবলীকৰণ হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা মহিলাসকলক তেওঁলোকৰ জীৱন সম্পৰ্কে সিদ্ধান্ত ল’বলৈ, সমাজত সম অধিকাৰ আৰু মৰ্যাদা লাভ কৰিবলৈ আৰু অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক তথা সামাজিক ক্ষেত্ৰত সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে মহিলাসকলক তেওঁলোকৰ ক্ষমতা আৰু আত্মবিশ্বাস বৃদ্ধি কৰিবলৈ, তেওঁলোকৰ ওপৰত থকা সকলো প্ৰকাৰৰ বৈষম্য আৰু নিয়ন্ত্ৰণ দূৰ কৰিবলৈ আৰু তেওঁলোকৰ অধিকাৰ সাব্যস্ত কৰিবলৈ শক্তি প্ৰদান কৰা।

Women empowerment is a process through which women are enabled to take decisions concerning their lives, achieve equal rights and status in society, and actively participate in economic, political, and social spheres. It means strengthening women’s capacity and self-confidence, eliminating all forms of discrimination and control over them, and giving them the power to assert their rights.

(g) পৰিপক্কতা আৰু শিক্ষণৰ মাজত থকা দুটা পাৰ্থক্য লিখা।

(Write two differences between maturation and learning.)

উত্তৰ : পৰিপক্কতা আৰু শিক্ষণৰ মাজত থকা দুটা পাৰ্থক্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. প্ৰকৃতি: পৰিপক্কতা হৈছে এক স্বাভাৱিক আৰু জৈৱিক প্ৰক্ৰিয়া যি বংশগতিৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰিত হয়, আনহাতে শিক্ষণ হৈছে এক পৰিৱেশগত প্ৰক্ৰিয়া যি অনুশীলন আৰু অভিজ্ঞতাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে।
২. সীমা: পৰিপক্কতাৰ এক নিৰ্দিষ্ট সীমা আছে, যি এক নিৰ্দিষ্ট বয়সত উপনীত হোৱাৰ পিছত বন্ধ হৈ যায়, কিন্তু শিক্ষণ হৈছে এক জীৱনজোৰা প্ৰক্ৰিয়া যি মৃত্যু পৰ্যন্ত চলি থাকে।

Two differences between maturation and learning are as follows:

1. Nature: Maturation is a natural and biological process determined by heredity, whereas learning is an environmental process that depends on practice and experience.
2. Limit: Maturation has a definite limit, stopping after a certain age is reached, but learning is a lifelong process that continues until death.

(h) শিক্ষণত প্ৰস্তুতিৰ নীতি বুলিলে কি বুজা?

(What do you mean by law of readiness in learning?)

উত্তৰ : শিক্ষণত প্ৰস্তুতিৰ নীতি (Law of Readiness) হৈছে এডৱাৰ্ড থৰ্ণডাইকৰ শিক্ষণৰ মূল নীতিসমূহৰ ভিতৰত অন্যতম। এই নীতি অনুসৰি, যেতিয়া এজন শিক্ষণ গ্ৰহণকাৰী কোনো কাম শিকিবলৈ শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে সাজু হয়, তেতিয়া তেওঁ সেই কামটো আনন্দ আৰু সন্তুষ্টিৰে শিকে। কিন্তু যদি তেওঁ সাজু নহয়, তেন্তে শিক্ষণৰ ফলপ্ৰসূতা হ্ৰাস পায় আৰু তেওঁ বিৰক্তি অনুভৱ কৰে। এই নীতিয়ে সূচায় যে শিক্ষণৰ বাবে আগ্ৰহ আৰু প্ৰস্তুতি অপৰিহাৰ্য।

The Law of Readiness is one of the primary laws of learning proposed by Edward Thorndike. According to this law, when a learner is physically and mentally prepared to learn a task, they learn it with pleasure and satisfaction. Conversely, if they are not ready, the effectiveness of learning decreases, and they feel annoyed. This law indicates that interest and preparation are essential for effective learning.

(i) সংৰক্ষণ (Retention) কাক বোলে?

(What is retention?)

উত্তৰ : সংৰক্ষণ (Retention) হৈছে স্মৃতিৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ উপাদান, যাৰ দ্বাৰা পূৰ্বতে শিকা বা অভিজ্ঞতা লাভ কৰা তথ্য বা জ্ঞানক মনত ধৰি ৰখা হয়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে শিক্ষণৰ পিছত সেই শিক্ষণৰ প্ৰভাৱক স্নায়ুতন্ত্ৰত সঞ্চিত কৰি ৰখাৰ ক্ষমতা। সংৰক্ষণৰ জৰিয়তে আমি প্ৰয়োজন অনুসৰি অতীতৰ অভিজ্ঞতা বা জ্ঞান পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰোঁ।

Retention is a crucial component of memory, which refers to the ability to hold or keep the information or knowledge that has been previously learned or experienced. It is the power to store the effects of learning in the nervous system after the learning has taken place. Through retention, we can recall past experiences or knowledge as and when required.

(j) পশ্চাদমুখী অৱৰোধ (Retroactive Inhibition) কাক বোলে?

(What is retroactive inhibition?)

উত্তৰ : পশ্চাদমুখী অৱৰোধ হৈছে পাহৰণিৰ এক কাৰণ, য’ত নতুনকৈ শিকা কোনো সামগ্ৰীয়ে পূৰ্বতে শিকা সামগ্ৰী মনত পেলোৱাত বাধা দিয়ে। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন ব্যক্তিয়ে প্ৰথমে ‘ক’ বিষয়টো শিকে আৰু তাৰ পিছত ‘খ’ বিষয়টো শিকে, তেন্তে ‘খ’ বিষয়টোৱে ‘ক’ বিষয়টো মনত পেলোৱাত বাধা দিলে তাক পশ্চাদমুখী অৱৰোধ বোলা হয়। ই স্মৃতিৰ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাঘাত জন্মায়।

Retroactive inhibition is a cause of forgetting where newly learned material interferes with the recall of previously learned material. For instance, if a person first learns subject ‘A’ and then subject ‘B’, the learning of subject ‘B’ hinders the recall of subject ‘A’. It causes disruption in the retention and retrieval process of memory.

(k) মনোযোগৰ যিকোনো দুটা বৈশিষ্ট্য লিখা।

(Write any two characteristics of attention.)

উত্তৰ : মনোযোগৰ দুটা বৈশিষ্ট্য হ’ল: মনোযোগ অস্থিৰ আৰু মনোযোগ নিৰ্বাচনমূলক। মনোযোগৰ অস্থিৰতাৰ অৰ্থ হ’ল যে মনোযোগ এটা বস্তুৰ ওপৰত বেছি সময় ধৰি স্থিৰ হৈ নাথাকে, ই এটা বস্তুৰ পৰা আন এটা বস্তুলৈ স্থানান্তৰিত হৈ থাকে। আনহাতে, মনোযোগ নিৰ্বাচনমূলক হোৱাৰ অৰ্থ হ’ল যে আমি আমাৰ চাৰিওফালে থকা অসংখ্য উদ্দীপকৰ মাজৰ পৰা কেৱল নিৰ্দিষ্ট কিছুমান উদ্দীপকহে বাছি লওঁ।

Two characteristics of attention are Attention is unstable (or shifting) and Attention is selective. The instability of attention means that attention does not remain fixed on one object for a long time; it constantly shifts from one object to another. The selective nature of attention means that we choose only specific stimuli from the multitude of stimuli present in our environment.

(l) মানসিক স্বাস্থ্য আৰু স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।

(Define the concept of mental health and hygiene.)

উত্তৰ : মানসিক স্বাস্থ্য হৈছে এনে এক অৱস্থা য’ত এজন ব্যক্তিয়ে নিজৰ সামৰ্থ্যসমূহ উপলব্ধি কৰিব পাৰে, জীৱনৰ সাধাৰণ চাপসমূহ মোকাবিলা কৰিব পাৰে, ফলপ্ৰসূভাৱে কাম কৰিব পাৰে আৰু নিজৰ সম্প্ৰদায়লৈ অৰিহণা যোগাব পাৰে। মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞান হৈছে মনোবিজ্ঞানৰ সেই শাখা যিয়ে মানসিক স্বাস্থ্য বজাই ৰখা আৰু মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰাৰ উপায় আৰু নীতিসমূহৰ বিষয়ে আলোচনা কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ সৰ্বোত্তম মানসিক বিকাশ নিশ্চিত কৰা।

Mental health is a state of well-being in which an individual realizes their own abilities, can cope with the normal stresses of life, can work productively, and is able to make a contribution to their community. Mental hygiene is the branch of psychology that deals with the principles and practices of maintaining mental health and preventing mental illness. Its goal is to ensure the optimal mental development of the individual.

(m) মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ দুটা উদ্দেশ্য লিখা।

(Write two objectives of mental hygiene.)

উত্তৰ : মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ দুটা উদ্দেশ্য হ’ল: মানসিক ৰোগ প্ৰতিৰোধ কৰা আৰু ব্যক্তিৰ মানসিক স্বাস্থ্যৰ উন্নতি সাধন কৰা। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ জীৱনশৈলী আৰু পৰিৱেশত এনে পৰিৱৰ্তন অনা যাতে মানসিক সমস্যাৰ সৃষ্টি নহয় আৰু লগতে ব্যক্তিৰ মানসিক শক্তি আৰু অভিযোজন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰি তেওঁক জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।

Two objectives of mental hygiene are to prevent mental disorders and to promote and preserve mental health of the individual. It aims to bring about changes in the individual’s lifestyle and environment to prevent the onset of mental problems, and also to enhance the individual’s mental strength and adjustment capacity to enable them to cope with life’s challenges.

(n) মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ প্ৰতিৰোধমূলক কাৰ্য বৰ্ণনা কৰা।

(Define the preventive function of mental hygiene.)

উত্তৰ : মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ প্ৰতিৰোধমূলক কাৰ্যই মানসিক বিকাৰ বা ৰোগ হোৱাৰ আগতেই তাক ৰোধ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে এনে এক পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা য’ত ব্যক্তিয়ে সুস্থভাৱে বিকাশ লাভ কৰিব পাৰে। ই শিশুৰ প্ৰাৰম্ভিক যত্ন, সুস্থ পাৰিবাৰিক আৰু বিদ্যালয়ৰ পৰিৱেশ, আৰু মানসিক চাপ মোকাবিলা কৰাৰ কৌশলৰ শিক্ষাৰ দৰে কাৰ্যসূচীসমূহক সামৰি লয়।

The preventive function of mental hygiene focuses on averting the occurrence of mental disorders or illnesses before they start. Its main goal is to create an environment where individuals can develop healthily. This includes programs such as early childhood care, ensuring a healthy family and school environment, and teaching coping mechanisms for stress and emotional challenges.

(o) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা মধ্যমা আৰু বহুলক (Mode) নিৰ্ণয় কৰা: ৫৪, ৪২, ৩০, ৬৪, ৫৭, ৪২, ৩৪, ৫৩, ৪৪ আৰু ৩৮

(Find the Median and Mode from the following data: 58, 42, 30, 64, 57, 42, 34, 53, 44 and 38)

উত্তৰ : প্ৰথমে তথ্যসমূহক উৰ্ধক্ৰমত সজোৱা হ’ল: ৩০, ৩৪, ৩৮, ৪২, ৪২, ৪৪, ৫৩, ৫৭, ৫৮, ৬৪।
তথ্যৰ মুঠ সংখ্যা (N) = ১০ (যুগ্ম সংখ্যা)।
মধ্যমা (Median): মধ্যমা = (৫ম পদ + ৬ষ্ঠ পদ) / ২ = (৪২ + ৪৪) / ২ = ৮৬ / ২ = ৪৩।
বহুলক (Mode): যিটো সংখ্যা আটাইতকৈ বেছিবাৰ আছে, সেয়াই বহুলক। ইয়াত ৪২ সংখ্যাটো দুবাৰ আছে। সেয়েহে, বহুলক = ৪২।

First, the data is arranged in ascending order: 30, 34, 38, 42, 42, 44, 53, 57, 58, 64.
Total number of observations (N) = 10 (Even number).
Median: Median = (5th term + 6th term) / 2 = (42 + 44) / 2 = 86 / 2 = 43.
Mode: The number that appears most frequently is the Mode. Here, the number 42 appears twice. Therefore, Mode = 42.

(p) বিস্তৃতিৰ জোখ হিচাপে চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ দুটা সুবিধা লিখা।

(Write two merits of quartile deviation as a measurement of variability.)

উত্তৰ : বিস্তৃতিৰ জোখ হিচাপে চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ দুটা সুবিধা হ’ল: চৰম মানৰ দ্বাৰা ই প্ৰভাৱিত নহয় আৰু ইয়াৰ গণনা সহজ। চতুৰ্থক বিচ্যুতিয়ে কেৱল মধ্যম ৫০% তথ্যৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে, সেয়েহে ই চৰম মানসমূহৰ (Extreme Scores) দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়, যিটো আন কিছুমান জোখৰ ক্ষেত্ৰত হয়। ইয়াৰ উপৰিও, ইয়াৰ গণনা পদ্ধতি আন বিস্তৃতিৰ জোখসমূহৰ তুলনাত যথেষ্ট সহজ।

Two merits of quartile deviation as a measurement of variability are that it is not affected by extreme values and it is easy to calculate. Since the quartile deviation focuses only on the middle 50% of the data, it is not influenced by the extreme scores, unlike some other measures. Furthermore, its calculation procedure is relatively simple compared to other measures of variability.

৩ নং প্রশ্ন: তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ যিকোনো দহটাৰ উত্তৰ দিয়া (৪×১০=৪০)

(Q. No. 3: Answer any ten of the following questions (4×10=40))

(a) অসম মাধ্যমিক শিক্ষা আইন (১৯৬১)ৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা লিখা।

(Write four important provisions of the Secondary Education Act of Assam (1961).)

উত্তৰ : অসম মাধ্যমিক শিক্ষা আইন (১৯৬১)ৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ব্যৱস্থা তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ গঠন: এই আইনৰ জৰিয়তে অসমত মাধ্যমিক শিক্ষাৰ নিয়ন্ত্ৰণ, পৰিচালনা আৰু বিকাশৰ বাবে “অসম উচ্চতৰ মাধ্যমিক শিক্ষা পৰিষদ” (SEBA) গঠন কৰা হৈছিল।
২. পৰিষদৰ ক্ষমতা আৰু কাৰ্য: আইনখনে পৰিষদক পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুত কৰা, পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত কৰা, বিদ্যালয়সমূহক স্বীকৃতি দিয়া আৰু মাধ্যমিক শিক্ষাৰ মানদণ্ড বজাই ৰখাৰ বাবে ব্যাপক ক্ষমতা প্ৰদান কৰিছিল।
৩. বিদ্যালয়ৰ শ্ৰেণীবিভাজন: আইনখনে মাধ্যমিক বিদ্যালয়সমূহক বিভিন্ন শ্ৰেণীত বিভক্ত কৰাৰ ব্যৱস্থা কৰিছিল আৰু প্ৰতিটো শ্ৰেণীৰ বাবে নিৰ্দিষ্ট মানদণ্ড নিৰ্ধাৰণ কৰিছিল।
৪. বিত্তীয় ব্যৱস্থা: মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বাবে পুঁজিৰ ব্যৱস্থা আৰু পৰিষদৰ বিত্তীয় পৰিচালনাৰ বাবে নিয়মসমূহ এই আইনত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।

Four important provisions of the Secondary Education Act of Assam (1961) are as follows:

1. Establishment of the Board of Secondary Education: The Act led to the formation of the “Board of Secondary Education, Assam” (SEBA) for the control, management, and development of secondary education in the state.
2. Powers and Functions of the Board: The Act granted extensive powers to the Board for framing curricula, conducting examinations, granting recognition to schools, and maintaining the standard of secondary education.
3. Classification of Schools: The Act provided for the classification of secondary schools into different categories and prescribed specific standards for each category.
4. Financial Provisions: Rules for the provision of funds for secondary education and the financial management of the Board were included in this Act.

(b) “অসম মাধ্যমিক শিক্ষা ব’ৰ্ড”ৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য উল্লেখ কৰা।

(Write four important functions of ‘Board of Secondary Education, Assam’.)

উত্তৰ : অসম মাধ্যমিক শিক্ষা ব’ৰ্ড (SEBA)ৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰ্য তলত দিয়া হ’ল:
১. পাঠ্যক্ৰম প্ৰস্তুতকৰণ: মাধ্যমিক বিদ্যালয়সমূহৰ বাবে পাঠ্যক্ৰম, পাঠ্যপুথি আৰু পাঠ্যসূচী প্ৰস্তুত আৰু সংশোধন কৰা।
২. পৰীক্ষা অনুষ্ঠিতকৰণ: হাইস্কুল শিক্ষান্ত পৰীক্ষা (HSLC) আৰু অন্যান্য নিৰ্দিষ্ট পৰীক্ষাসমূহ অনুষ্ঠিত কৰা আৰু ফলাফল ঘোষণা কৰা।
৩. বিদ্যালয়ৰ স্বীকৃতি: মাধ্যমিক বিদ্যালয়সমূহক স্বীকৃতি প্ৰদান কৰা, পৰিদৰ্শন কৰা আৰু তেওঁলোকৰ মানদণ্ড বজাই ৰখাৰ বাবে নিয়ম-নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰা।
৪. শিক্ষকৰ যোগ্যতা নিৰ্ধাৰণ: মাধ্যমিক বিদ্যালয়ৰ শিক্ষক আৰু কৰ্মচাৰীসকলৰ বাবে যোগ্যতা আৰু সেৱাৰ চৰ্তসমূহ নিৰ্ধাৰণ কৰা।

Four important functions of the Board of Secondary Education, Assam (SEBA) are given below:

1. Curriculum Formulation: To prepare and revise the curriculum, textbooks, and syllabi for secondary schools.
2. Conducting Examinations: To conduct the High School Leaving Certificate (HSLC) examination and other specified examinations, and to declare the results.
3. School Recognition: To grant recognition to secondary schools, inspect them, and prescribe rules and regulations for maintaining their standards.
4. Determining Teacher Qualifications: To prescribe the qualifications and conditions of service for teachers and staff of secondary schools.

(c) অসমৰ মাধ্যমিক শিক্ষাৰ চাৰিটা মূল সমস্যা আলোচনা কৰা।

(Discuss four major problems of secondary education in Assam.)

উত্তৰ : অসমৰ মাধ্যমিক শিক্ষাৰ চাৰিটা মূল সমস্যা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. অসমীয়া মাধ্যমৰ প্ৰতি অনীহা: বৰ্তমান সময়ত ইংৰাজী মাধ্যমৰ বিদ্যালয়ৰ প্ৰতি শিক্ষাৰ্থী আৰু অভিভাৱকৰ আগ্ৰহ বৃদ্ধি পোৱাৰ ফলত অসমীয়া মাধ্যমৰ বিদ্যালয়সমূহত নামভৰ্তিৰ সংখ্যা হ্ৰাস পাইছে, যাৰ ফলত বহুতো বিদ্যালয় বন্ধ হোৱাৰ উপক্ৰম হৈছে।
২. শিক্ষকৰ অভাৱ আৰু প্ৰশিক্ষণৰ সমস্যা: বিশেষকৈ বিজ্ঞান আৰু গণিতৰ দৰে বিষয়ত উপযুক্ত আৰু প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ অভাৱ দেখা যায়। ইয়াৰ উপৰিও, বৰ্তমানৰ শিক্ষকসকলৰ বাবেও উন্নত মানৰ সেৱাকালীন প্ৰশিক্ষণৰ ব্যৱস্থা সীমিত।
৩. আন্তঃগাঁথনিৰ দুৰ্বলতা: বহুতো মাধ্যমিক বিদ্যালয়ত এতিয়াও উন্নত শ্ৰেণীকোঠা, বিজ্ঞানাগাৰ, পুথিভঁৰাল আৰু শৌচাগাৰৰ দৰে মৌলিক আন্তঃগাঁথনিৰ অভাৱ আছে, যিয়ে শিক্ষাৰ মানদণ্ডত প্ৰভাৱ পেলায়।
৪. বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ সীমিত সুবিধা: মাধ্যমিক পৰ্যায়ত বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ সুবিধা অতি সীমিত। শিক্ষাৰ্থীসকলক কেৱল তাত্ত্বিক জ্ঞানৰ পৰিৱৰ্তে ব্যৱহাৰিক দক্ষতা প্ৰদান কৰিব পৰা পাঠ্যক্ৰম আৰু সঁজুলিৰ অভাৱে তেওঁলোকক নিয়োগৰ বাবে সাজু কৰাত বাধা দিয়ে।

Four major problems of secondary education in Assam are discussed below:

1. Aversion to Assamese Medium: There is a growing preference among students and parents for English medium schools, leading to a decline in enrollment in Assamese medium schools, which threatens the existence of many institutions.
2. Shortage and Training of Teachers: There is a scarcity of qualified and trained teachers, especially in subjects like Science and Mathematics. Furthermore, the provision for quality in-service training for existing teachers is also limited.
3. Weak Infrastructure: Many secondary schools still lack basic infrastructure facilities such as proper classrooms, science laboratories, libraries, and sanitation facilities, which negatively impacts the quality of education.
4. Limited Vocational Education Facilities: The availability of vocational education at the secondary level is very limited. The lack of courses and equipment that can provide practical skills rather than just theoretical knowledge hinders the preparation of students for employment.

(d) অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ চাৰিটা উদ্দেশ্য লিখা।

(Write four objectives of non-formal education.)

উত্তৰ : অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ চাৰিটা উদ্দেশ্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. শিক্ষা বঞ্চিত লোকসকলক শিক্ষিত কৰা: আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ পৰা বঞ্চিত হোৱা বা মাজতে এৰি দিয়া লোকসকলক, বিশেষকৈ প্ৰাপ্তবয়স্ক আৰু কৰ্মৰত লোকসকলক শিক্ষাৰ সুবিধা প্ৰদান কৰা।
২. প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা প্ৰদান কৰা: শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ জীৱন ধাৰণৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিবলৈ আৰু নিয়োগ লাভ কৰিবলৈ সহায় কৰিব পৰা ব্যৱহাৰিক আৰু বৃত্তিমুখী দক্ষতা প্ৰদান কৰা।
৩. সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা: স্বাস্থ্য, পৰিৱেশ, জনসংখ্যা নিয়ন্ত্ৰণ আৰু নাগৰিকৰ অধিকাৰৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ সামাজিক বিষয়সমূহৰ বিষয়ে জনসাধাৰণৰ মাজত সচেতনতা বৃদ্ধি কৰা।
৪. জীৱনজোৰা শিক্ষণৰ সুবিধা দিয়া: যিকোনো বয়সৰ লোকক তেওঁলোকৰ সুবিধা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি শিকাৰ সুযোগ প্ৰদান কৰি জীৱনজোৰা শিক্ষণৰ ধাৰণাটোক প্ৰসাৰ কৰা।

Four objectives of non-formal education are as follows:

1. Educating the Unreached: To provide educational opportunities to those who were deprived of formal education or dropped out, especially adults and working individuals.
2. Imparting Necessary Skills: To provide practical and vocational skills that can help learners improve their standard of living and gain employment.
3. Raising Awareness: To increase public awareness about important social issues such as health, environment, population control, and civic rights.
4. Facilitating Lifelong Learning: To promote the concept of lifelong learning by offering opportunities for people of any age to learn according to their convenience and needs.

(e) পত্ৰাচাৰ শিক্ষাৰ চাৰিটা সুবিধা উল্লেখ কৰা।

(Write four advantages of correspondence education.)

উত্তৰ : পত্ৰাচাৰ শিক্ষাৰ চাৰিটা সুবিধা তলত দিয়া হ’ল:
১. সময় আৰু স্থানৰ স্বাধীনতা: এই শিক্ষাত শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ সুবিধা অনুযায়ী যিকোনো সময়ত আৰু যিকোনো স্থানত অধ্যয়ন কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকে নিজৰ কাম বা আন দায়িত্বৰ সৈতে শিক্ষাক সমন্বয় কৰিব পাৰে।
২. কম খৰচী: আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ তুলনাত পত্ৰাচাৰ শিক্ষাৰ খৰচ যথেষ্ট কম, কিয়নো ইয়াত শ্ৰেণীকোঠাৰ উপস্থিতি, যাতায়াত আৰু আৱাসৰ খৰচ নাথাকে।
৩. কাম কৰা লোকৰ বাবে উপযোগী: যিসকল লোকে ইতিমধ্যে কৰ্মৰত, তেওঁলোকে নিজৰ চাকৰি বা ব্যৱসায় এৰি নিদিয়াকৈ উচ্চ শিক্ষা বা অতিৰিক্ত ডিগ্ৰী লাভ কৰিব পাৰে।
৪. বয়সৰ কোনো সীমা নাই: এই শিক্ষাত নামভৰ্তিৰ বাবে বয়সৰ কোনো বাধা নাই। যিকোনো বয়সৰ লোকে নিজৰ জ্ঞান বৃদ্ধি কৰিবলৈ বা নতুন দক্ষতা আহৰণ কৰিবলৈ এই শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।

Four advantages of correspondence education are given below:

1. Flexibility of Time and Place: Students can study at any time and place according to their convenience, allowing them to coordinate their education with their work or other responsibilities.
2. Cost-Effective: The cost of correspondence education is significantly lower than formal education, as it eliminates expenses related to classroom attendance, commuting, and accommodation.
3. Suitable for Working People: Individuals who are already employed can pursue higher education or additional degrees without having to quit their jobs or businesses.
4. No Age Limit: There is no age barrier for enrollment in this type of education. People of any age can pursue this education to enhance their knowledge or acquire new skills.

(f) দূৰ শিক্ষাৰ চাৰিটা তাৎপৰ্যপূৰ্ণ দিশ আলোচনা কৰা।

(Discuss four significant aspects of distance education.)

উত্তৰ : দূৰ শিক্ষাৰ চাৰিটা তাৎপৰ্যপূৰ্ণ দিশ তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. গণতান্ত্ৰিকৰণ: দূৰ শিক্ষাই শিক্ষাৰ গণতান্ত্ৰিকৰণত সহায় কৰে, কিয়নো ই ভৌগোলিক দূৰত্ব, আৰ্থিক অৱস্থা বা বয়সৰ বাধাৰ বাবে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰা লোকসকলৰ বাবে শিক্ষাৰ দুৱাৰ মুকলি কৰে।
২. প্ৰযুক্তিৰ ব্যৱহাৰ: এই শিক্ষাত আধুনিক তথ্য আৰু যোগাযোগ প্ৰযুক্তি (ICT) যেনে ইণ্টাৰনেট, ভিডিঅ’ কনফাৰেন্সিং, আৰু অনলাইন প্লেটফৰ্মৰ ব্যাপক ব্যৱহাৰ কৰা হয়, যাৰ ফলত শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া অধিক আকৰ্ষণীয় আৰু ফলপ্ৰসূ হয়।
৩. প্ৰাসংগিকতা আৰু নমনীয়তা: দূৰ শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰমসমূহ সাধাৰণতে বজাৰৰ চাহিদা আৰু শিক্ষাৰ্থীৰ প্ৰয়োজনীয়তাৰ প্ৰতি অধিক প্ৰাসংগিক হয়। ইয়াৰ নমনীয়তাৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ গতি আৰু সময়সূচী অনুসৰি অধ্যয়ন কৰিব পাৰে।
৪. জীৱনজোৰা শিক্ষণৰ প্ৰসাৰ: দূৰ শিক্ষাই জীৱনজোৰা শিক্ষণৰ ধাৰণাটোক শক্তিশালী কৰে। ই কৰ্মৰত পেছাদাৰীসকলক তেওঁলোকৰ দক্ষতা উন্নত কৰিবলৈ বা নতুন জ্ঞান আহৰণ কৰিবলৈ এক নিৰন্তৰ সুযোগ প্ৰদান কৰে।

Four significant aspects of distance education are discussed below:

1. Democratization: Distance education helps in the democratization of education as it opens the doors of learning for people who cannot access formal education due to geographical distance, financial constraints, or age barriers.
2. Use of Technology: This mode of education extensively uses modern Information and Communication Technology (ICT) such as the internet, video conferencing, and online platforms, making the learning process more engaging and effective.
3. Relevance and Flexibility: Distance education courses are often more relevant to market demands and the needs of the learners. Its flexibility allows students to study at their own pace and schedule.
4. Promotion of Lifelong Learning: Distance education strengthens the concept of lifelong learning. It provides a continuous opportunity for working professionals to upgrade their skills or acquire new knowledge.

(g) বিদ্যালয়ত শাৰীৰিক শিক্ষা কেনেদৰে প্ৰদান কৰিব পাৰি? আলোচনা কৰা।

(How can the physical education be imparted in school? Discuss.)

উত্তৰ : বিদ্যালয়ত শাৰীৰিক শিক্ষা কেইবাটাও পদ্ধতিৰে প্ৰদান কৰিব পাৰি। প্ৰাথমিকভাৱে, ইয়াক পাঠ্যক্ৰমৰ অংশ হিচাপে বাধ্যতামূলক শ্ৰেণীৰ জৰিয়তে প্ৰদান কৰিব লাগে, য’ত ব্যায়াম, যোগা আৰু স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে তাত্ত্বিক জ্ঞান দিয়া হয়। দ্বিতীয়তে, ক্ৰীড়া আৰু খেল কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে শাৰীৰিক শিক্ষা প্ৰদান কৰিব পাৰি, য’ত শিক্ষাৰ্থীসকলে বিভিন্ন দলীয় খেল আৰু ব্যক্তিগত ক্ৰীড়াত অংশগ্ৰহণ কৰে। তৃতীয়তে, আন্তঃ-বিদ্যালয় প্ৰতিযোগিতাত অংশগ্ৰহণৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীৰ ক্ৰীড়া দক্ষতা আৰু দলীয় মনোভাৱৰ বিকাশ সাধন কৰিব পাৰি। শেষত, স্বাস্থ্য আৰু ফিটনেছ ক্লাব গঠন কৰি শিক্ষাৰ্থীসকলক নিয়মীয়া শাৰীৰিক কাৰ্যকলাপত অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব পাৰি।

Physical education can be imparted in schools through several methods. Primarily, it should be provided as a part of the curriculum through compulsory classes where theoretical knowledge about exercise, yoga, and health is given. Secondly, physical education can be imparted through sports and games programs, where students participate in various team and individual sports. Thirdly, participation in inter-school competitions can develop students’ sports skills and team spirit. Finally, health and fitness clubs can be formed to encourage students to engage in regular physical activities.

(h) মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

(Discuss the need and importance of value education.)

উত্তৰ : মূল্যবোধৰ শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আৰু গুৰুত্ব অপৰিসীম, কিয়নো ই কেৱল শৈক্ষিক বিকাশতে নহয়, বৰঞ্চ ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক চৰিত্ৰ গঠনতো সহায় কৰে। ইয়াৰ প্ৰয়োজনীয়তা এইবাবেই যে বৰ্তমানৰ সমাজত নৈতিক আৰু সামাজিক মূল্যবোধৰ অৱক্ষয় ঘটিছে, আৰু মূল্যবোধৰ শিক্ষাই শিক্ষাৰ্থীসকলক সঠিক আৰু ভুলৰ মাজত পাৰ্থক্য কৰিবলৈ শিকায়। ইয়াৰ গুৰুত্ব এই ক্ষেত্ৰত যে ই শিক্ষাৰ্থীসকলক দায়িত্বশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে, তেওঁলোকৰ মাজত সহনশীলতা, দয়া আৰু মানৱতাৰ ভাৱ জগাই তোলে, আৰু তেওঁলোকক এক সুস্থ আৰু শান্তিপূৰ্ণ সমাজ গঢ়াত অৰিহণা যোগাবলৈ সক্ষম কৰে।

The need and importance of value education are immense, as it contributes not only to academic development but also to the overall character formation of an individual. Its necessity arises because of the erosion of moral and social values in contemporary society, and value education teaches students to differentiate between right and wrong. Its importance lies in the fact that it molds students into responsible citizens, instills feelings of tolerance, kindness, and humanity in them, and enables them to contribute to building a healthy and peaceful society.

(i) অন্তৰ্দৃষ্টি শিক্ষণৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

(Write four important characteristics of insightful learning.)

উত্তৰ : অন্তৰ্দৃষ্টি শিক্ষণৰ চাৰিটা গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্য তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:
১. সমস্যাৰ সম্পূৰ্ণ উপলব্ধি: অন্তৰ্দৃষ্টি শিক্ষণত শিক্ষাৰ্থীয়ে সমস্যাটোৰ সকলো অংশ আৰু সেইবোৰৰ মাজৰ সম্পৰ্ক সম্পূৰ্ণৰূপে উপলব্ধি কৰে।
২. হঠাতে সমাধান: এই শিক্ষণত সমাধানটো ক্ৰমান্বয়ে নহয়, বৰঞ্চ হঠাতে আৰু স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মনলৈ আহে।
৩. প্ৰতিক্ৰিয়াৰ পুনৰাবৃত্তি নহয়: এবাৰ অন্তৰ্দৃষ্টিৰ দ্বাৰা সমাধান লাভ কৰাৰ পিছত, শিক্ষাৰ্থীয়ে ভুল প্ৰতিক্ৰিয়াসমূহৰ পুনৰাবৃত্তি নকৰে।
৪. স্থানান্তৰণৰ সুবিধা: অন্তৰ্দৃষ্টিৰ দ্বাৰা শিকা জ্ঞান বা দক্ষতা আন নতুন আৰু একেধৰণৰ পৰিস্থিতিত সহজে প্ৰয়োগ কৰিব পাৰি, অৰ্থাৎ ইয়াৰ স্থানান্তৰণৰ সুবিধা বেছি।

Four important characteristics of insightful learning are as follows:

1. Perception of the Whole Problem: In insightful learning, the learner perceives all parts of the problem and the relationship between them completely.
2. Sudden Solution: The solution in this type of learning comes suddenly and spontaneously, rather than gradually.
3. No Repetition of Errors: Once the solution is achieved through insight, the learner does not repeat the wrong responses.
4. Ease of Transfer: The knowledge or skill learned through insight can be easily applied to new and similar situations, meaning it has a high degree of transferability.

(j) শিক্ষণৰ ফল বা পৰিণামৰ নীতিৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।

(Discuss the educational significance of law of effect.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ ফল বা পৰিণামৰ নীতি (Law of Effect) হৈছে থৰ্ণডাইকৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি, যাৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য যথেষ্ট বেছি। এই নীতি অনুসৰি, কোনো এটা কাম কৰাৰ পিছত যদি সন্তুষ্টি লাভ কৰা হয়, তেন্তে সেই কামটো পুনৰ কৰাৰ প্ৰৱণতা বাঢ়ে, আৰু যদি অসন্তুষ্টি লাভ কৰা হয়, তেন্তে সেই কামটো পুনৰ নকৰাৰ প্ৰৱণতা বাঢ়ে। শৈক্ষিক ক্ষেত্ৰত ইয়াৰ তাৎপৰ্য হ’ল:
১. পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ ব্যৱহাৰ: শিক্ষকসকলে শিক্ষাৰ্থীৰ সঠিক আচৰণ বা উত্তৰক পুৰস্কাৰ (প্ৰশংসা, ভাল নম্বৰ) দি উৎসাহিত কৰিব পাৰে, যাৰ ফলত সেই শিক্ষণ স্থায়ী হয়।
২. সফলতাৰ অভিজ্ঞতা: শিক্ষণৰ কামসমূহ এনেদৰে সজাব লাগে যাতে শিক্ষাৰ্থীয়ে সফলতাৰ অভিজ্ঞতা লাভ কৰে, কিয়নো সফলতাই সন্তুষ্টি দিয়ে আৰু শিক্ষণক শক্তিশালী কৰে।
৩. বিৰক্তিকৰ কামৰ পৰিহাৰ: যিবোৰ কামে শিক্ষাৰ্থীক অসন্তুষ্টি বা বিৰক্তি দিয়ে, সেইবোৰ পৰিহাৰ কৰিব লাগে বা অধিক আকৰ্ষণীয় কৰি তুলিব লাগে।

The Law of Effect, a significant principle by Thorndike, has considerable educational significance. According to this law, a response followed by satisfaction is likely to be repeated, while a response followed by dissatisfaction is likely to be avoided. Its educational significance is as follows:

1. Use of Reward and Punishment: Teachers can encourage students’ correct behavior or answers by providing rewards (praise, good grades), which makes the learning permanent.
2. Experience of Success: Learning tasks should be structured in such a way that students experience success, as success brings satisfaction and strengthens learning.
3. Avoidance of Annoying Tasks: Tasks that cause dissatisfaction or annoyance to students should be avoided or made more engaging.

(k) পাহৰণিৰ চাৰিটা শাৰীৰিক কাৰণ লিখা।

(Write four physical causes of forgetting.)

উত্তৰ : পাহৰণিৰ চাৰিটা শাৰীৰিক কাৰণ তলত দিয়া হ’ল:
১. মাথাৰ আঘাত: মূৰত আঘাত লাগিলে মগজুৰ যি অংশই স্মৃতি সংৰক্ষণ কৰে, সেই অংশ ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’ব পাৰে, যাৰ ফলত স্মৃতিশক্তি হেৰাই যায়।
২. মগজুৰ ৰোগ: এলজাইমাৰ্ছ বা পাৰ্কিনছনৰ দৰে মগজুৰ ৰোগে স্মৃতি সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰৰ স্নায়ু পথসমূহক প্ৰভাৱিত কৰে।
৩. অসুস্থতা আৰু দুৰ্বলতা: দীৰ্ঘদিনীয়া অসুস্থতা, পুষ্টিহীনতা বা শাৰীৰিক দুৰ্বলতাই মগজুৰ কাৰ্যক্ষমতা হ্ৰাস কৰে, যাৰ ফলত পাহৰণি হয়।
৪. স্নায়ু কোষৰ ক্ষতি: বয়স বৃদ্ধিৰ লগে লগে বা অন্য কাৰণত মগজুৰ স্নায়ু কোষসমূহ (Neurons) ক্ষতিগ্ৰস্ত হ’লে বা নতুন সংযোগ গঠন নহ’লে পাহৰণি হয়।

Four physical causes of forgetting are given below:

1. Head Injury: An injury to the head can damage the part of the brain responsible for memory storage, leading to memory loss.
2. Brain Diseases: Diseases of the brain like Alzheimer’s or Parkinson’s affect the neural pathways for memory storage and retrieval.
3. Illness and Weakness: Chronic illness, malnutrition, or general physical weakness reduces the functional capacity of the brain, resulting in forgetting.
4. Damage to Nerve Cells: Forgetting occurs when the nerve cells (Neurons) in the brain are damaged or new connections are not formed, either due to aging or other reasons.

(l) “মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠিৰ দৰে।” আলোচনা কৰা।

(“Attention and interest are like two sides of the same coin.” Discuss.)

উত্তৰ : “মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ একেটা মুদ্ৰাৰ দুটা পিঠিৰ দৰে” বুলি কোৱা হয়, কিয়নো এই দুটা মানসিক প্ৰক্ৰিয়া ইটোৱে সিটোৰ সৈতে ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। আগ্ৰহ হৈছে মনোযোগৰ এক সুপ্ত অৱস্থা, আৰু মনোযোগ হৈছে আগ্ৰহৰ ক্ৰিয়াশীল অৱস্থা। আমি যিটো বিষয়ত আগ্ৰহী, সেই বিষয়ত স্বাভাৱিকতে মনোযোগ দিওঁ। উদাহৰণস্বৰূপে, যদি এজন শিক্ষাৰ্থীয়ে ক্ৰীড়াত আগ্ৰহী, তেন্তে তেওঁ ক্ৰীড়াৰ বিষয়ে আলোচনা বা বাতৰিৰ প্ৰতি সহজে মনোযোগ দিব। ঠিক তেনেদৰে, যেতিয়া আমি কোনো বিষয়ত মনোযোগ দিওঁ, তেতিয়া সেই বিষয়টোৰ প্ৰতি আমাৰ আগ্ৰহ বৃদ্ধি পায়। সেয়েহে, মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ মাজত কাৰণ আৰু ফলাফলৰ সম্পৰ্ক আছে।

It is said that “Attention and interest are like two sides of the same coin” because these two mental processes are intrinsically linked. Interest is the latent form of attention, and attention is the active form of interest. We naturally pay attention to the subject in which we are interested. For example, if a student is interested in sports, they will easily pay attention to discussions or news about sports. Similarly, when we pay attention to a subject, our interest in that subject increases. Therefore, there is a cause-and-effect relationship between attention and interest.

(m) মানসিকভাৱে সুস্থ এজন ব্যক্তিৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য আলোচনা কৰা।

(Discuss four characteristics of a mentally healthy individual.)

উত্তৰ : মানসিকভাৱে সুস্থ এজন ব্যক্তিৰ চাৰিটা বৈশিষ্ট্য তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. আত্ম-মূল্যায়নৰ ক্ষমতা: মানসিকভাৱে সুস্থ ব্যক্তিয়ে নিজৰ শক্তি আৰু দুৰ্বলতাসমূহ বাস্তৱসন্মতভাৱে মূল্যায়ন কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে নিজৰ ভুল স্বীকাৰ কৰিবলৈ আৰু তাৰ পৰা শিকিবলৈ সক্ষম হয়।
২. পৰিৱেশৰ সৈতে অভিযোজন: তেওঁলোকে জীৱনৰ পৰিৱৰ্তনশীল পৰিস্থিতি আৰু চাপসমূহৰ সৈতে সহজে আৰু ফলপ্ৰসূভাৱে নিজকে খাপ খুৱাই ল’ব পাৰে।
৩. আৱেগিক পৰিপক্কতা: এনে ব্যক্তিয়ে নিজৰ আৱেগসমূহক নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে আৰু আনৰ আৱেগক বুজি পায়। তেওঁলোকে হতাশ বা ক্ৰোধৰ দৰে আৱেগক সুস্থভাৱে প্ৰকাশ কৰিব পাৰে।
৪. সামাজিক সম্পৰ্ক: তেওঁলোকে আনৰ সৈতে সুস্থ আৰু সন্তোষজনক সম্পৰ্ক স্থাপন কৰিব পাৰে। তেওঁলোকৰ আনৰ প্ৰতি সহানুভূতি থাকে আৰু তেওঁলোকে সমাজৰ প্ৰতি নিজৰ দায়িত্ব পালন কৰে।

Four characteristics of a mentally healthy individual are discussed below:

1. Capacity for Self-Evaluation: A mentally healthy person can realistically evaluate their own strengths and weaknesses. They are capable of admitting their mistakes and learning from them.
2. Adjustment to Environment: They can easily and effectively adapt themselves to the changing circumstances and stresses of life.
3. Emotional Maturity: Such individuals can control their emotions and understand the emotions of others. They can express emotions like frustration or anger in a healthy manner.
4. Social Relationships: They can establish healthy and satisfying relationships with others. They have empathy for others and fulfill their responsibilities towards society.

(n) শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তা আলোচনা কৰা।

(Discuss the importance of statistics in education and psychology.)

উত্তৰ : শিক্ষা আৰু মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানৰ প্ৰয়োজনীয়তা অপৰিসীম। শিক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত, পৰিসংখ্যাই শিক্ষাৰ্থীৰ ফলাফল (নম্বৰ) বিশ্লেষণ কৰা, পৰীক্ষাৰ বৈধতা আৰু নিৰ্ভৰযোগ্যতা নিৰ্ধাৰণ কৰা, আৰু বিভিন্ন শিক্ষণ পদ্ধতিৰ ফলপ্ৰসূতা তুলনা কৰাত সহায় কৰে। মনোবিজ্ঞানৰ ক্ষেত্ৰত, ই মনোবিজ্ঞানীসকলক গৱেষণাৰ তথ্যসমূহ (যেনে IQ স্কোৰ, ব্যক্তিত্বৰ পৰিৱৰ্তন) সংগঠিত, বিশ্লেষণ আৰু ব্যাখ্যা কৰিবলৈ সক্ষম কৰে। পৰিসংখ্যাৰ জৰিয়তে গৱেষকসকলে কোনো এটা পৰিঘটনাৰ বিষয়ে সাধাৰণ সিদ্ধান্ত (Generalizations) ল’ব পাৰে আৰু ভৱিষ্যতৰ আচৰণৰ বিষয়ে ভৱিষ্যদ্বাণী কৰিব পাৰে।

The importance of statistics in the fields of education and psychology is immense. In education, statistics helps in analyzing student performance (marks), determining the validity and reliability of tests, and comparing the effectiveness of different teaching methods. In psychology, it enables psychologists to organize, analyze, and interpret research data (such as IQ scores, personality changes). Through statistics, researchers can make generalizations about a phenomenon and predict future behavior.

(o) পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ কাক বোলে? তলত দিয়া তালিকাৰ তথ্যসমূহৰ পৰা এটা পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ অংকন কৰা (গ্ৰাফ কাগজ ব্যৱহাৰ কৰা)।

(What is frequency polygon? Draw a frequency polygon from the following distribution table: (use graph paper))

উত্তৰ : পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ (Frequency Polygon): পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ হৈছে এক প্ৰকাৰৰ ৰেখাচিত্ৰ যি শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দুসমূহক (Mid-points) X-অক্ষত আৰু সংশ্লিষ্ট পৌনঃপুনিকতাসমূহক Y-অক্ষত স্থাপন কৰি পোৱা বিন্দুবোৰক সৰল ৰেখাৰে সংযোগ কৰি অংকন কৰা হয়। এই বহুভুজটো X-অক্ষত আৰম্ভ হয় আৰু শেষ হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা তথ্যৰ বিতৰণৰ আকৃতি সহজে দেখুৱাব পাৰি।

Frequency Polygon: A frequency polygon is a type of line graph drawn by plotting the mid-points of the class intervals on the X-axis and the corresponding frequencies on the Y-axis, and then connecting these points with straight lines. The polygon is closed by extending the lines to the X-axis at the mid-points of the imaginary classes at both ends. It is used to easily visualize the shape of the data distribution.

পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ অংকনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় তথ্য:
(Data required for drawing the Frequency Polygon:)

অংকনৰ পদ্ধতি (Procedure for Drawing):
১. X-অক্ষত শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দুসমূহ (Mid-points) আৰু Y-অক্ষত পৌনঃপুনিকতাসমূহ (Frequency) লোৱা হ’ব।
২. X-অক্ষত 37 (40-44 শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দু) আৰু 87 (80-84 শ্ৰেণীৰ পিছৰ শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দু) বিন্দুত 0 পৌনঃপুনিকতাৰে দুটা অতিৰিক্ত বিন্দু লোৱা হ’ব।
৩. (37, 0), (42, 2), (47, 3), (52, 6), (57, 8), (62, 12), (67, 9), (72, 6), (77, 3), (82, 1), আৰু (87, 0) বিন্দুবোৰক সৰল ৰেখাৰে সংযোগ কৰি বহুভুজটো সম্পূৰ্ণ কৰা হ’ব।

(Since I cannot draw a graph, I will provide the steps and the data points. The user is expected to use graph paper as per the question.)

৪ নং প্রশ্ন: তলত দিয়া প্ৰশ্নসমূহৰ যিকোনো চাৰিটাৰ উত্তৰ দিয়া (৬×৪=২৪)

(Q. No. 4: Answer any four of the following questions (6×4=24))

(a) পৰিৱেশ শিক্ষা কাক বোলে? পৰিৱেশ শিক্ষাৰ নীতিসমূহ আলোচনা কৰা।

(What is environmental education? Discuss the principles of environmental education.)

উত্তৰ : পৰিৱেশ শিক্ষা: পৰিৱেশ শিক্ষা হৈছে এনে এক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা মানুহে তেওঁলোকৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশ আৰু ইয়াৰ সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান, দক্ষতা, মূল্যবোধ আৰু আগ্ৰহ আহৰণ কৰে, আৰু পৰিৱেশৰ সুৰক্ষা আৰু উন্নতিত সহায় কৰিবলৈ দায়বদ্ধ হয়। ইয়াৰ মূল লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ মাজত পৰিৱেশৰ প্ৰতি সচেতনতা আৰু দায়িত্ববোধ সৃষ্টি কৰা।

পৰিৱেশ শিক্ষাৰ নীতিসমূহ: পৰিৱেশ শিক্ষাৰ কেইটামান গুৰুত্বপূৰ্ণ নীতি তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. সচেতনতা আৰু সংবেদনশীলতা: শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক পৰিৱেশ আৰু ইয়াৰ সমস্যাসমূহৰ প্ৰতি সচেতন আৰু সংবেদনশীল কৰি তোলা।
২. জ্ঞান আহৰণ: পৰিৱেশ আৰু ইয়াৰ কাৰ্যকলাপ, সমস্যা আৰু সমাধানৰ বিষয়ে মৌলিক জ্ঞান আৰু বুজাবুজি প্ৰদান কৰা।
৩. মনোভাৱ আৰু দক্ষতা: পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহ সমাধান কৰিবলৈ আৰু পৰিৱেশৰ মানদণ্ড উন্নত কৰিবলৈ প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা আৰু মনোভাৱৰ বিকাশ সাধন কৰা।
৪. অংশগ্ৰহণ: পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহ সমাধানৰ বাবে সকলো পৰ্যায়তে সক্ৰিয়ভাৱে অংশগ্ৰহণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰা।
৫. সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগী: পৰিৱেশৰ সমস্যাসমূহক স্থানীয়, ৰাষ্ট্ৰীয় আৰু আন্তঃৰাষ্ট্ৰীয় পৰ্যায়ত এক সামগ্ৰিক দৃষ্টিভংগীৰে চোৱা আৰু ইয়াৰ সমাধানৰ বাবে সামাজিক, অৰ্থনৈতিক, ৰাজনৈতিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক দিশসমূহৰ মাজত সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা।

Environmental Education: Environmental education is a process through which people acquire knowledge, skills, values, and interest in their surrounding environment and its problems, and become committed to helping protect and improve the environment. Its main goal is to create awareness and a sense of responsibility towards the environment among individuals.

Principles of Environmental Education: A few important principles of environmental education are discussed below:

1. Awareness and Sensitivity: To help individuals acquire an awareness of and sensitivity to their total environment and its problems.
2. Acquisition of Knowledge: To provide basic knowledge and understanding of the environment, its functions, problems, and solutions.
3. Attitudes and Skills: To develop the necessary skills and attitudes to solve environmental problems and improve the quality of the environment.
4. Participation: To encourage active participation at all levels in solving environmental problems.
5. Holistic Approach: To view environmental issues from a holistic perspective at local, national, and international levels, and to establish a relationship between the social, economic, political, and ecological aspects for their solution.

(b) জনসংখ্যা শিক্ষা কাক বোলে? শিক্ষানুষ্ঠানত জনসংখ্যা শিক্ষা কেনেদৰে প্ৰদান কৰিব পাৰি? আলোচনা কৰা।

(What is population education? How can the population education be imparted in educational institution? Discuss.)

উত্তৰ : জনসংখ্যা শিক্ষা: জনসংখ্যা শিক্ষা হৈছে এনে এক শিক্ষা যিয়ে শিক্ষাৰ্থীসকলক তেওঁলোকৰ পৰিয়াল, সমাজ, ৰাষ্ট্ৰ আৰু বিশ্বৰ জনসংখ্যাৰ পৰিস্থিতিৰ বিষয়ে অধ্যয়ন কৰিবলৈ আৰু বুজিবলৈ সহায় কৰে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে জনসংখ্যাৰ আকাৰ, ঘনত্ব, বিতৰণ, জন্ম আৰু মৃত্যুৰ হাৰৰ দৰে দিশসমূহৰ বিষয়ে জ্ঞান প্ৰদান কৰা আৰু জনসংখ্যাৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত হোৱা সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱসমূহৰ বিষয়ে সচেতনতা সৃষ্টি কৰা।

শিক্ষানুষ্ঠানত জনসংখ্যা শিক্ষা প্ৰদানৰ পদ্ধতি: শিক্ষানুষ্ঠানত জনসংখ্যা শিক্ষা কেইবাটাও পদ্ধতিৰে প্ৰদান কৰিব পাৰি:
১. পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্তি: জনসংখ্যা শিক্ষাৰ বিষয়বস্তুসমূহক ভূগোল, সমাজ বিজ্ঞান, বিজ্ঞান আৰু স্বাস্থ্য শিক্ষাৰ দৰে বিভিন্ন বিষয়ৰ পাঠ্যক্ৰমত একত্ৰিত (Integration) কৰিব পাৰি।
২. সহ-পাঠ্যক্ৰম কাৰ্যসূচী: আলোচনা চক্ৰ, বিতৰ্ক, নাটক আৰু প্ৰকল্পৰ দৰে সহ-পাঠ্যক্ৰম কাৰ্যসূচীৰ আয়োজন কৰি শিক্ষাৰ্থীসকলক জনসংখ্যাৰ সমস্যাসমূহৰ বিষয়ে সক্ৰিয়ভাৱে চিন্তা কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰিব পাৰি।
৩. বিশেষ পাঠদান: জনসংখ্যা শিক্ষাৰ ওপৰত বিশেষজ্ঞসকলৰ দ্বাৰা বিশেষ বক্তৃতা বা কৰ্মশালাৰ আয়োজন কৰিব পাৰি।
৪. প্ৰদৰ্শন আৰু প্ৰচাৰ: বিদ্যালয়ৰ দেৱাল পত্ৰিকা, পোষ্টাৰ আৰু প্ৰদৰ্শনীৰ জৰিয়তে জনসংখ্যাৰ তথ্য আৰু ইয়াৰ প্ৰভাৱসমূহ দৃশ্যমানভাৱে উপস্থাপন কৰিব পাৰি।

Population Education: Population education is a type of education that helps students study and understand the population situation of their family, society, nation, and the world. Its goal is to provide knowledge about aspects like population size, density, distribution, birth and death rates, and to create awareness about the social, economic, and environmental impacts of population change.

Methods of Imparting Population Education in Educational Institutions: Population education can be imparted in educational institutions through several methods:

1. Curriculum Integration: The content of population education can be integrated into the curricula of various subjects like Geography, Social Science, Science, and Health Education.
2. Co-curricular Activities: Co-curricular activities such as seminars, debates, dramas, and projects can be organized to encourage students to actively think about population issues.
3. Special Instruction: Special lectures or workshops can be organized by experts on population education.
4. Exhibition and Publicity: Population data and its impacts can be visually presented through school wall magazines, posters, and exhibitions.

(c) শিক্ষণত সংযোগবাদ (Connectionism) কাক বোলে? চেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ শৈক্ষিক মূল্য আলোচনা কৰা।

(What is connectionism in learning? Discuss the educative value of trial and error method of learning.)

উত্তৰ : শিক্ষণত সংযোগবাদ: শিক্ষণত সংযোগবাদ হৈছে এডৱাৰ্ড থৰ্ণডাইকৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত এক তত্ত্ব, যি বিশ্বাস কৰে যে শিক্ষণ হৈছে উদ্দীপক (Stimulus) আৰু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ (Response) মাজত স্নায়ু সংযোগ বা বন্ধন সৃষ্টি হোৱাৰ ফল। এই তত্ত্ব অনুসৰি, শিক্ষণৰ ফলত মগজুত এক বিশেষ সংযোগৰ সৃষ্টি হয়, যাক ‘S-R বন্ধন’ বুলি কোৱা হয়। সঠিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে এই বন্ধন শক্তিশালী হয় আৰু ভুল প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাবে দুৰ্বল হয়।

চেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ শৈক্ষিক মূল্য: থৰ্ণডাইকৰ চেষ্টা আৰু ভুল পদ্ধতিৰ শিক্ষণৰ শৈক্ষিক মূল্য যথেষ্ট বেছি:
১. উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ: এই পদ্ধতিয়ে শিক্ষাৰ্থীক শিক্ষণৰ বাবে এক স্পষ্ট উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণ কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে, কিয়নো উদ্দেশ্য অবিহনে চেষ্টা আৰু ভুলৰ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ নহয়।
২. প্ৰস্তুতিৰ গুৰুত্ব: এই পদ্ধতিয়ে শিক্ষণৰ বাবে প্ৰস্তুতিৰ নীতিৰ গুৰুত্বক প্ৰতিষ্ঠা কৰে। শিক্ষাৰ্থী শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে সাজু হ’লেহে তেওঁ চেষ্টা আৰু ভুলৰ জৰিয়তে ফলপ্ৰসূভাৱে শিকিব পাৰে।
৩. অনুশীলনৰ গুৰুত্ব: ই অনুশীলনৰ নীতিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। সঠিক প্ৰতিক্ৰিয়াৰ বাৰে বাৰে অনুশীলনে S-R বন্ধনক শক্তিশালী কৰে আৰু শিক্ষণক স্থায়ী কৰে।
৪. আত্ম-নিৰ্ভৰশীলতা: এই পদ্ধতিয়ে শিক্ষাৰ্থীক নিজৰ সমস্যা নিজেই সমাধান কৰিবলৈ উৎসাহিত কৰে, যাৰ ফলত তেওঁলোকৰ মাজত আত্ম-নিৰ্ভৰশীলতা আৰু আত্মবিশ্বাসৰ বিকাশ হয়।

Connectionism in Learning: Connectionism in learning is a theory proposed by Edward Thorndike, which believes that learning is the result of the formation of neural connections or bonds between a stimulus (S) and a response (R). According to this theory, a specific connection is formed in the brain as a result of learning, which is called the ‘S-R bond’. This bond is strengthened by correct responses and weakened by incorrect ones.

Educative Value of Trial and Error Method: Thorndike’s trial and error method of learning has significant educative value:

1. Goal Setting: This method encourages the learner to set a clear goal for learning, as the process of trial and error does not begin without a purpose.
2. Importance of Readiness: The method establishes the importance of the Law of Readiness for learning. A student can learn effectively through trial and error only if they are physically and mentally ready.
3. Importance of Practice: It emphasizes the Law of Practice. Repeated practice of the correct response strengthens the S-R bond and makes the learning permanent.
4. Self-Reliance: This method encourages students to solve their own problems, which leads to the development of self-reliance and self-confidence in them.

(d) মানসিক স্বাস্থ্যৰ প্ৰতিৰোধমূলক, নিৰাময়মূলক আৰু সংৰক্ষণমূলক কাৰ্যসমূহ আলোচনা কৰা।

(Discuss the preventive, curative and preservative functions of mental hygiene.)

উত্তৰ : মানসিক স্বাস্থ্যবিজ্ঞানৰ তিনিটা মুখ্য কাৰ্য হ’ল প্ৰতিৰোধমূলক, নিৰাময়মূলক আৰু সংৰক্ষণমূলক কাৰ্য।

১. প্ৰতিৰোধমূলক কাৰ্য (Preventive Function): এই কাৰ্যই মানসিক বিকাৰ বা ৰোগ হোৱাৰ আগতেই তাক ৰোধ কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে শিশুৰ প্ৰাৰম্ভিক কালৰ পৰাই সুস্থ মানসিক বিকাশৰ বাবে অনুকূল পৰিৱেশ সৃষ্টি কৰা। ইয়াৰ ভিতৰত আছে সুস্থ পাৰিবাৰিক সম্পৰ্ক, বিদ্যালয়ত মানসিক চাপমুক্ত পৰিৱেশ, আৰু মানসিক স্বাস্থ্যৰ বিষয়ে সজাগতা সৃষ্টি কৰা।

২. নিৰাময়মূলক কাৰ্য (Curative Function): এই কাৰ্যই মানসিক বিকাৰ বা ৰোগত আক্ৰান্ত লোকসকলক চিকিৎসা আৰু পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰি আৰোগ্য কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে মানসিকভাৱে অসুস্থ লোকসকলক চিনাক্ত কৰা, তেওঁলোকক উপযুক্ত চিকিৎসা (যেনে মনোচিকিৎসা, পৰামৰ্শদান) প্ৰদান কৰা আৰু তেওঁলোকক পুনৰ সমাজত সুস্থভাৱে সংস্থাপন কৰা।

৩. সংৰক্ষণমূলক কাৰ্য (Preservative Function): এই কাৰ্যই মানসিকভাৱে সুস্থ লোকসকলৰ স্বাস্থ্য বজাই ৰখা আৰু তেওঁলোকৰ মানসিক শক্তি বৃদ্ধি কৰাৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ইয়াৰ লক্ষ্য হৈছে ব্যক্তিৰ অভিযোজন ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰা, তেওঁলোকক জীৱনৰ প্ৰত্যাহ্বানসমূহ মোকাবিলা কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা আৰু তেওঁলোকৰ জীৱনশৈলী উন্নত কৰা।

The three main functions of mental hygiene are the preventive, curative, and preservative functions.

1. Preventive Function: This function focuses on preventing the occurrence of mental disorders or illnesses before they start. Its goal is to create a favorable environment for healthy mental development right from early childhood. This includes promoting healthy family relationships, a stress-free environment in schools, and creating awareness about mental health.
2. Curative Function: This function focuses on treating and curing individuals who are already suffering from mental disorders or illnesses by providing them with treatment and counseling. Its goal is to identify mentally ill people, provide them with appropriate treatment (such as psychotherapy, counseling), and rehabilitate them back into society.
3. Preservative Function: This function focuses on maintaining the health of mentally healthy individuals and enhancing their mental strength. Its goal is to increase the individual’s adjustment capacity, enable them to cope with life’s challenges, and improve their overall quality of life.

(e) শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত মনোযোগৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

(Discuss the role of attention in learning.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত মনোযোগৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু অপৰিহাৰ্য। মনোযোগ হৈছে শিক্ষণৰ প্ৰথম আৰু মৌলিক চৰ্ত। মনোযোগ অবিহনে কোনো শিক্ষণ সম্ভৱ নহয়। ইয়াৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰ: মনোযোগ হৈছে জ্ঞান আহৰণৰ দুৱাৰ। যেতিয়া কোনো শিক্ষাৰ্থীয়ে কোনো বিষয়ত মনোযোগ দিয়ে, তেতিয়াহে সেই বিষয়ৰ তথ্য তেওঁৰ মগজুত প্ৰৱেশ কৰে আৰু শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়া আৰম্ভ হয়।
২. শিক্ষণৰ ফলপ্ৰসূতা বৃদ্ধি: মনোযোগে শিক্ষণৰ ফলপ্ৰসূতা বৃদ্ধি কৰে। যিমান বেছি মনোযোগ দিয়া হয়, সিমানেই শিক্ষণ গভীৰ আৰু স্থায়ী হয়।
৩. উদ্দীপকৰ নিৰ্বাচন: মনোযোগে শিক্ষাৰ্থীক চাৰিওফালৰ অসংখ্য উদ্দীপকৰ মাজৰ পৰা কেৱল প্ৰাসংগিক উদ্দীপকসমূহ বাছি ল’বলৈ সহায় কৰে, যাৰ ফলত বিক্ষিপ্ততা হ্ৰাস পায়।
৪. ধাৰণাৰ স্পষ্টতা: মনোযোগে বিষয়বস্তুৰ ধাৰণাসমূহক স্পষ্ট কৰাত সহায় কৰে। মনোযোগৰ জৰিয়তে শিক্ষাৰ্থীয়ে বিষয়বস্তুৰ সূক্ষ্মতা আৰু জটিল সম্পৰ্কসমূহ বুজি পায়।

The role of attention in learning is very important and indispensable. Attention is the first and fundamental condition for learning. No learning is possible without attention. Its role is discussed below:

1. Gateway to Knowledge Acquisition: Attention is the gateway to knowledge acquisition. Only when a student pays attention to a subject does the information about that subject enter their brain, and the learning process begins.
2. Increases Learning Effectiveness: Attention increases the effectiveness of learning. The more attention is paid, the deeper and more permanent the learning becomes.
3. Selection of Stimuli: Attention helps the student select only the relevant stimuli from the multitude of surrounding stimuli, thereby reducing distraction.
4. Clarity of Concepts: Attention helps in clarifying the concepts of the subject matter. Through attention, the student understands the subtleties and complex relationships within the subject.

(f) শিক্ষণৰ প্ৰধান নীতিসমূহ কি কি? যিকোনো দুটা নীতিৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য আলোচনা কৰা।

(What are the main laws of learning? Discuss the educational significance of any two laws.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ প্ৰধান নীতিসমূহ এডৱাৰ্ড থৰ্ণডাইকে প্ৰৱৰ্তন কৰিছিল। এই নীতিসমূহক তিনিটা মুখ্য ভাগত ভাগ কৰা হৈছে:
১. প্ৰধান নীতিসমূহ (Primary Laws):
ক. প্ৰস্তুতিৰ নীতি (Law of Readiness)
খ. অনুশীলনৰ নীতি (Law of Exercise)
গ. ফল বা পৰিণামৰ নীতি (Law of Effect)
২. গৌণ নীতিসমূহ (Subsidiary Laws): ইয়াৰ ভিতৰত আছে বহু প্ৰতিক্ৰিয়াৰ নীতি, মনোভাৱৰ নীতি, আংশিক কাৰ্যৰ নীতি, সাদৃশ্যৰ নীতি আৰু সহচৰী স্থানান্তৰণৰ নীতি।

যিকোনো দুটা নীতিৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য:

১. প্ৰস্তুতিৰ নীতিৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য (Educational Significance of Law of Readiness):
শিক্ষকসকলে পাঠদান আৰম্ভ কৰাৰ আগতে শিক্ষাৰ্থীসকলক শাৰীৰিক আৰু মানসিকভাৱে সাজু কৰিব লাগে। উদাহৰণস্বৰূপে, নতুন পাঠ আৰম্ভ কৰাৰ আগতে পুৰণি জ্ঞানৰ পুনৰীক্ষণ কৰা বা আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰা। যদি শিক্ষাৰ্থী সাজু নহয়, তেন্তে শিক্ষণ ফলপ্ৰসূ নহ’ব আৰু তেওঁলোকে বিৰক্তি অনুভৱ কৰিব।

২. ফল বা পৰিণামৰ নীতিৰ শৈক্ষিক তাৎপৰ্য (Educational Significance of Law of Effect):
এই নীতিয়ে শিক্ষকক পুৰস্কাৰ আৰু শাস্তিৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ বিষয়ে শিকায়। শিক্ষাৰ্থীৰ সঠিক আচৰণ বা উত্তৰক পুৰস্কাৰ দিলে তেওঁলোক উৎসাহিত হয় আৰু সেই শিক্ষণ স্থায়ী হয়। ইয়াৰ উপৰিও, শিক্ষকসকলে শ্ৰেণীকোঠাৰ পৰিৱেশটো আনন্দদায়ক আৰু সন্তুষ্টিদায়ক কৰি তুলিব লাগে যাতে শিক্ষাৰ্থীয়ে শিক্ষণত আনন্দ লাভ কৰে।

The main laws of learning were introduced by Edward Thorndike. These laws are divided into three main categories:

1. Primary Laws:
   a. Law of Readiness
   b. Law of Exercise
   c. Law of Effect
2. Subsidiary Laws: These include the Law of Multiple Response, Law of Set or Attitude, Law of Partial Activity, Law of Analogy, and Law of Associative Shifting.

Educational Significance of any two laws:

1. Educational Significance of the Law of Readiness:
Teachers should prepare students physically and mentally before starting a lesson. For example, reviewing old knowledge or creating interest before starting a new topic. If the student is not ready, the learning will not be effective, and they will feel annoyed.

2. Educational Significance of the Law of Effect:
This law teaches the teacher about the proper use of reward and punishment. Rewarding a student’s correct behavior or answer encourages them, and the learning becomes permanent. Furthermore, teachers should make the classroom environment pleasant and satisfying so that students enjoy learning.

(g) শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্মৃতিৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

(Discuss the role of memory in learning.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্মৃতিৰ ভূমিকা কেন্দ্ৰীয় আৰু অপৰিহাৰ্য। স্মৃতি হৈছে পূৰ্বৰ অভিজ্ঞতা বা শিক্ষণক মনত ধৰি ৰখা আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি পুনৰুদ্ধাৰ কৰাৰ ক্ষমতা। শিক্ষণত ইয়াৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. জ্ঞানৰ সংৰক্ষণ: স্মৃতিয়ে নতুনকৈ শিকা তথ্য আৰু জ্ঞানক মগজুত সংৰক্ষণ কৰি ৰাখে। যদি স্মৃতি নাথাকে, তেন্তে প্ৰতিটো নতুন শিক্ষণেই প্ৰথম শিক্ষণ হ’ব আৰু কোনো জ্ঞান স্থায়ী নহ’ব।
২. পুনৰুদ্ধাৰ আৰু প্ৰয়োগ: স্মৃতিৰ জৰিয়তে আমি পূৰ্বতে শিকা জ্ঞানক প্ৰয়োজন অনুসৰি পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰোঁ আৰু নতুন পৰিস্থিতিত তাক প্ৰয়োগ কৰিব পাৰোঁ। ই সমস্যা সমাধান আৰু সিদ্ধান্ত লোৱাত সহায় কৰে।
৩. শিক্ষণৰ ভিত্তি: স্মৃতিয়ে নতুন শিক্ষণৰ বাবে এক ভেটি বা আধাৰ প্ৰদান কৰে। পূৰ্বৰ জ্ঞানৰ ওপৰত ভিত্তি কৰিহে নতুন জ্ঞান আহৰণ কৰা হয়।
৪. সামগ্ৰিক বিকাশ: স্মৃতিয়ে কেৱল শৈক্ষিক শিক্ষণতে নহয়, বৰঞ্চ অভ্যাস, দক্ষতা আৰু মনোভাৱৰ বিকাশতও গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে, যি ব্যক্তিৰ সামগ্ৰিক বিকাশৰ বাবে অপৰিহাৰ্য।

The role of memory in learning is central and indispensable. Memory is the ability to retain past experiences or learning and retrieve them when needed. Its role in learning is discussed below:

1. Retention of Knowledge: Memory stores newly learned information and knowledge in the brain. Without memory, every new learning would be the first learning, and no knowledge would be permanent.
2. Retrieval and Application: Through memory, we can retrieve previously learned knowledge as needed and apply it in new situations. It aids in problem-solving and decision-making.
3. Foundation for Learning: Memory provides a foundation or base for new learning. New knowledge is acquired only by building upon previous knowledge.
4. Holistic Development: Memory plays a crucial role not only in academic learning but also in the development of habits, skills, and attitudes, which are essential for the holistic development of the individual.

(h) পাহৰণিৰ অৰ্থ কি? পাহৰণিৰ যিকোনো চাৰিটা মানসিক কাৰণ আলোচনা কৰা।

(What is the meaning of forgetting? Discuss any four mental causes of forgetting.)

উত্তৰ : পাহৰণিৰ অৰ্থ: পাহৰণি হৈছে স্মৃতিৰ এক বিফলতা, যাৰ দ্বাৰা পূৰ্বতে শিকা বা অভিজ্ঞতা লাভ কৰা কোনো তথ্য বা জ্ঞানক মনত পেলাবলৈ বা পুনৰুদ্ধাৰ কৰিবলৈ অক্ষম হোৱা বুজায়। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে শিক্ষণৰ ফলত মগজুত হোৱা স্থায়ী পৰিৱৰ্তনসমূহক পুনৰ সক্ৰিয় কৰিব নোৱাৰা অৱস্থা।

পাহৰণিৰ চাৰিটা মানসিক কাৰণ:
১. অৱৰোধ (Interference): ই হৈছে পাহৰণিৰ এক মুখ্য মানসিক কাৰণ, য’ত এটা শিক্ষণে আন এটা শিক্ষণক মনত পেলোৱাত বাধা দিয়ে। ই দুবিধ হ’ব পাৰে: পূৰ্বমুখী অৱৰোধ (Proactive Inhibition) আৰু পশ্চাদমুখী অৱৰোধ (Retroactive Inhibition)।
২. অনুশীলনৰ অভাৱ (Lack of Practice): যদি শিকা জ্ঞান বা দক্ষতাক দীৰ্ঘদিন ধৰি অনুশীলন বা ব্যৱহাৰ কৰা নহয়, তেন্তে স্মৃতিৰ বন্ধন দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু পাহৰণি হয়।
৩. আৱেগিক আঘাত (Emotional Trauma): ভয়, ক্ৰোধ বা গভীৰ দুখৰ দৰে তীব্ৰ আৱেগিক আঘাত বা মানসিক চাপে স্মৃতিৰ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰুদ্ধাৰ প্ৰক্ৰিয়াত ব্যাঘাত জন্মাব পাৰে।
৪. মনোযোগৰ অভাৱ (Lack of Attention): শিক্ষণৰ সময়ত যদি মনোযোগৰ অভাৱ হয়, তেন্তে তথ্যসমূহ মগজুত সঠিকভাৱে সংৰক্ষণ নহয়, যাৰ ফলত পিছলৈ তাক মনত পেলাবলৈ টান হয়।

Meaning of Forgetting: Forgetting is a failure of memory, which refers to the inability to recall or retrieve information or knowledge that has been previously learned or experienced. It is the state of being unable to reactivate the permanent changes that occurred in the brain as a result of learning.

Four Mental Causes of Forgetting:

1. Interference: This is a major mental cause of forgetting, where one learning interferes with the recall of another learning. It can be of two types: Proactive Inhibition and Retroactive Inhibition.
2. Lack of Practice: If the learned knowledge or skill is not practiced or used for a long time, the memory trace weakens, leading to forgetting.
3. Emotional Trauma: Intense emotional trauma or psychological stress, such as fear, anger, or deep sorrow, can disrupt the process of memory storage and retrieval.
4. Lack of Attention: If there is a lack of attention during the learning process, the information is not properly stored in the brain, making it difficult to recall later.

(i) মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখীকৰণৰ চাৰিটা সমস্যা আলোচনা কৰা।

(Discuss four problems of vocationalisation of secondary education.)

উত্তৰ : মাধ্যমিক শিক্ষাৰ বৃত্তিমুখীকৰণৰ চাৰিটা মূল সমস্যা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. সামাজিক মনোভাৱ: ভাৰতীয় সমাজত বৃত্তিমুখী শিক্ষাক এতিয়াও কেৱল কম মেধাৱী শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে বুলি গণ্য কৰা হয়। অভিভাৱক আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলে সাধাৰণতে কলা বা বিজ্ঞানৰ দৰে পৰম্পৰাগত পাঠ্যক্ৰমকহে অধিক গুৰুত্ব দিয়ে, যাৰ ফলত বৃত্তিমুখী পাঠ্যক্ৰমৰ প্ৰতি অনীহা দেখা যায়।
২. আন্তঃগাঁথনি আৰু সঁজুলিৰ অভাৱ: বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় উন্নত মানৰ কৰ্মশালা, বিজ্ঞানাগাৰ আৰু আধুনিক সঁজুলিৰ বহুতো বিদ্যালয়ত অভাৱ আছে। পুৰণি সঁজুলি আৰু অপৰ্যাপ্ত আন্তঃগাঁথনিৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীয়ে ব্যৱহাৰিক জ্ঞান লাভ কৰিব নোৱাৰে।
৩. প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ অভাৱ: বৃত্তিমুখী বিষয়সমূহ পঢ়াবলৈ উদ্যোগ বা কাৰিকৰী ক্ষেত্ৰৰ অভিজ্ঞতা থকা প্ৰশিক্ষণপ্ৰাপ্ত শিক্ষকৰ অভাৱ এক ডাঙৰ সমস্যা। সাধাৰণ শিক্ষকসকলে এই বিষয়সমূহ ফলপ্ৰসূভাৱে পঢ়াব নোৱাৰে।
৪. উচ্চ শিক্ষাৰ সৈতে সংযোগৰ অভাৱ: বৃত্তিমুখী পাঠ্যক্ৰম সম্পূৰ্ণ কৰাৰ পিছত শিক্ষাৰ্থীসকলে উচ্চ শিক্ষাৰ বাবে উপযুক্ত পথ বিচাৰি পোৱাত অসুবিধা হয়। বৃত্তিমুখী শিক্ষাৰ পৰা সাধাৰণ উচ্চ শিক্ষাৰ পাঠ্যক্ৰমলৈ সহজে স্থানান্তৰণৰ ব্যৱস্থা নথকাৰ বাবে শিক্ষাৰ্থীসকল হতাশ হয়।

Four major problems of vocationalisation of secondary education are discussed below:

1. Social Attitude: Vocational education is still largely perceived in Indian society as being only for less academically inclined students. Parents and students generally prioritize traditional courses like Arts or Science, leading to a reluctance towards vocational streams.
2. Lack of Infrastructure and Equipment: Many schools lack the necessary high-quality workshops, laboratories, and modern equipment required for vocational training. Outdated equipment and inadequate infrastructure prevent students from gaining practical knowledge.
3. Shortage of Trained Teachers: A major problem is the scarcity of trained teachers with experience in industry or technical fields to teach vocational subjects. General teachers are often unable to teach these subjects effectively.
4. Lack of Linkage with Higher Education: Students often face difficulties finding suitable pathways for higher education after completing vocational courses. The lack of easy transferability from vocational education to general higher education courses discourages students.

(j) শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহৰ ভূমিকা আলোচনা কৰা।

(Discuss the role of interest in learning.)

উত্তৰ : শিক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত আগ্ৰহৰ ভূমিকা এক প্ৰেৰণাদায়ক শক্তি হিচাপে কাম কৰে। আগ্ৰহ হৈছে এনে এক মানসিক অৱস্থা যিয়ে এজন ব্যক্তিক কোনো এটা কাম বা বিষয়ৰ প্ৰতি মনোযোগ দিবলৈ আৰু তাক শিকিবলৈ স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে উৎসাহিত কৰে। শিক্ষণত ইয়াৰ ভূমিকা তলত আলোচনা কৰা হ’ল:
১. মনোযোগৰ সৃষ্টি: আগ্ৰহে মনোযোগ সৃষ্টি কৰে। যি বিষয়ত শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ থাকে, সেই বিষয়ত তেওঁলোকে সহজে আৰু স্বাভাৱিকতে মনোযোগ দিয়ে, যাৰ ফলত শিক্ষণ সহজ হয়।
২. প্ৰেৰণাৰ উৎস: আগ্ৰহ হৈছে শিক্ষণৰ এক শক্তিশালী আভ্যন্তৰীণ প্ৰেৰণাৰ উৎস। আগ্ৰহী শিক্ষাৰ্থীয়ে বাহ্যিক পুৰস্কাৰ অবিহনেও শিকিবলৈ অধিক চেষ্টা কৰে।
৩. পাহৰণি হ্ৰাস: আগ্ৰহৰ ফলত শিকা বিষয়বস্তু অধিক স্থায়ী হয় আৰু পাহৰণিৰ হাৰ হ্ৰাস পায়, কিয়নো আগ্ৰহী শিক্ষণত মগজুৰ সক্ৰিয়তা বেছি হয়।
৪. কষ্ট সহনশীলতা: আগ্ৰহ থকা কামত শিক্ষাৰ্থীয়ে বেছি কষ্ট সহিবলৈ সাজু থাকে। কঠিন বা দীঘলীয়া কাম হ’লেও আগ্ৰহৰ বাবে তেওঁলোকে ধৈৰ্য ধৰি কামটো সম্পূৰ্ণ কৰে।

The role of interest in learning acts as a motivating force. Interest is a mental state that spontaneously encourages an individual to pay attention to and learn a particular task or subject. Its role in learning is discussed below:

1. Creation of Attention: Interest creates attention. Students easily and naturally pay attention to subjects they are interested in, which facilitates learning.
2. Source of Motivation: Interest is a powerful source of intrinsic motivation for learning. Interested students strive harder to learn even without external rewards.
3. Reduction of Forgetting: Learning that results from interest is more permanent, and the rate of forgetting is reduced because the brain is more active in interested learning.
4. Tolerance for Effort: Students are willing to endure more effort in tasks where they have an interest. Even if the task is difficult or lengthy, their interest helps them persevere and complete the task.

(k) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা মধ্যমা নিৰ্ণয় কৰা:

(Find the Median from the following data:)

উত্তৰ : মধ্যমা নিৰ্ণয় কৰিবলৈ প্ৰথমে শ্ৰেণী ব্যৱধানসমূহক অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধানলৈ (Continuous Class Interval) ৰূপান্তৰ কৰা হ’ব আৰু সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতা (Cumulative Frequency – cf) নিৰ্ণয় কৰা হ’ব।

১. অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধান আৰু সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতা:

২. মধ্যমা শ্ৰেণী নিৰ্ণয়:
N/2 = 50/2 = 25। সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতাৰ তালিকাত 25তকৈ ডাঙৰ প্ৰথম cf হৈছে 31। সেয়েহে, মধ্যমা শ্ৰেণী হৈছে 60 – 64 বা অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধানত 59.5 – 64.5।

৩. মধ্যমাৰ সূত্ৰ প্ৰয়োগ:
মধ্যমা (Median) = L + [(N/2 – cf) / f] × i
য’ত:
L = মধ্যমা শ্ৰেণীৰ নিম্ন সীমা = 59.5
N/2 = 25
cf = মধ্যমা শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতা = 19
f = মধ্যমা শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 12
i = শ্ৰেণী ব্যৱধানৰ আকাৰ = 5 (64.5 – 59.5)

মধ্যমা = 59.5 + [(25 – 19) / 12] × 5
মধ্যমা = 59.5 + [6 / 12] × 5
মধ্যমা = 59.5 + 0.5 × 5
মধ্যমা = 59.5 + 2.5
মধ্যমা = 62.0

To find the Median, the class intervals must first be converted to Continuous Class Intervals, and the Cumulative Frequency (cf) must be calculated.

1. Continuous Class Interval and Cumulative Frequency: (See table above)

2. Determining the Median Class:
N/2 = 50/2 = 25. The first cf greater than 25 in the cumulative frequency column is 31. Therefore, the Median Class is 60 – 64, or 59.5 – 64.5 in continuous form.

3. Applying the Median Formula:
Median = L + [(N/2 – cf) / f] × i
Where:
L = Lower limit of the Median Class = 59.5
N/2 = 25
cf = Cumulative Frequency of the class preceding the Median Class = 19
f = Frequency of the Median Class = 12
i = Size of the Class Interval = 5 (64.5 – 59.5)

Median = 59.5 + [(25 – 19) / 12] × 5
Median = 59.5 + [6 / 12] × 5
Median = 59.5 + 0.5 × 5
Median = 59.5 + 2.5
Median = 62.0

(l) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা বহুলক (Mode) নিৰ্ণয় কৰা:

(Find the Mode from the following data:)

উত্তৰ : বহুলক নিৰ্ণয় কৰিবলৈ প্ৰথমে সৰ্বাধিক পৌনঃপুনিকতা থকা শ্ৰেণীটো নিৰ্ণয় কৰা হয়।

১. বহুলক শ্ৰেণী নিৰ্ণয়:
সৰ্বাধিক পৌনঃপুনিকতা (Maximum Frequency) হৈছে 12, আৰু ইয়াৰ শ্ৰেণী ব্যৱধান হৈছে 60 – 64। সেয়েহে, বহুলক শ্ৰেণী হৈছে 60 – 64। অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধানত ই হৈছে 59.5 – 64.5।

২. বহুলকৰ সূত্ৰ প্ৰয়োগ:
বহুলক (Mode) = L + [(f1 – f0) / (2f1 – f0 – f2)] × i
য’ত:
L = বহুলক শ্ৰেণীৰ নিম্ন সীমা = 59.5
f1 = বহুলক শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 12
f0 = বহুলক শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 8 (55 – 59 শ্ৰেণীৰ)
f2 = বহুলক শ্ৰেণীৰ পিছৰ শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 9 (65 – 69 শ্ৰেণীৰ)
i = শ্ৰেণী ব্যৱধানৰ আকাৰ = 5

বহুলক = 59.5 + [(12 – 8) / (2(12) – 8 – 9)] × 5
বহুলক = 59.5 + [4 / (24 – 17)] × 5
বহুলক = 59.5 + (4 / 7) × 5
বহুলক = 59.5 + (20 / 7)
বহুলক = 59.5 + 2.857
বহুলক ≈ 62.36

To find the Mode, the class with the maximum frequency must first be determined.

1. Determining the Modal Class:
The Maximum Frequency is 12, and its class interval is 60 – 64. Therefore, the Modal Class is 60 – 64, or 59.5 – 64.5 in continuous form.

2. Applying the Mode Formula:
Mode = L + [(f1 – f0) / (2f1 – f0 – f2)] × i
Where:
L = Lower limit of the Modal Class = 59.5
f1 = Frequency of the Modal Class = 12
f0 = Frequency of the class preceding the Modal Class = 8 (Class 55 – 59)
f2 = Frequency of the class succeeding the Modal Class = 9 (Class 65 – 69)
i = Size of the Class Interval = 5

Mode = 59.5 + [(12 – 8) / (2(12) – 8 – 9)] × 5
Mode = 59.5 + [4 / (24 – 17)] × 5
Mode = 59.5 + (4 / 7) × 5
Mode = 59.5 + (20 / 7)
Mode = 59.5 + 2.857
Mode ≈ 62.36

(m) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা প্ৰথম চতুৰ্থক (First Quartile – Q1) নিৰ্ণয় কৰা:

(Find the First Quartile (Q1) from the following data:)

উত্তৰ : প্ৰথম চতুৰ্থক (Q1) নিৰ্ণয় কৰিবলৈ মধ্যমাৰ দৰেই অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধান আৰু সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতাৰ তালিকা ব্যৱহাৰ কৰা হ’ব।

১. চতুৰ্থক শ্ৰেণী নিৰ্ণয়:
Q1 পদৰ স্থান = N/4 = 50/4 = 12.5। সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতাৰ তালিকাত 12.5তকৈ ডাঙৰ প্ৰথম cf হৈছে 19। সেয়েহে, Q1 শ্ৰেণী হৈছে 55 – 59 বা অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধানত 54.5 – 59.5।

২. Q1 সূত্ৰ প্ৰয়োগ:
Q1 = L + [(N/4 – cf) / f] × i
য’ত:
L = Q1 শ্ৰেণীৰ নিম্ন সীমা = 54.5
N/4 = 12.5
cf = Q1 শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতা = 11 (50 – 54 শ্ৰেণীৰ)
f = Q1 শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 8
i = শ্ৰেণী ব্যৱধানৰ আকাৰ = 5

Q1 = 54.5 + [(12.5 – 11) / 8] × 5
Q1 = 54.5 + (1.5 / 8) × 5
Q1 = 54.5 + 0.1875 × 5
Q1 = 54.5 + 0.9375
Q1 ≈ 55.44

To find the First Quartile (Q1), the table with continuous class intervals and cumulative frequency (cf) will be used, similar to the Median calculation.

1. Determining the Quartile Class:
The position of the Q1 term is N/4 = 50/4 = 12.5. The first cf greater than 12.5 in the cumulative frequency column is 19. Therefore, the Q1 class is 55 – 59, or 54.5 – 59.5 in continuous form.

2. Applying the Q1 Formula:
Q1 = L + [(N/4 – cf) / f] × i
Where:
L = Lower limit of the Q1 Class = 54.5
N/4 = 12.5
cf = Cumulative Frequency of the class preceding the Q1 Class = 11 (Class 50 – 54)
f = Frequency of the Q1 Class = 8
i = Size of the Class Interval = 5

Q1 = 54.5 + [(12.5 – 11) / 8] × 5
Q1 = 54.5 + (1.5 / 8) × 5
Q1 = 54.5 + 0.1875 × 5
Q1 = 54.5 + 0.9375
Q1 ≈ 55.44

(n) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা চতুৰ্থক বিচ্যুতি (Quartile Deviation – QD) নিৰ্ণয় কৰা:

(Find the Quartile Deviation (QD) from the following data:)

উত্তৰ : চতুৰ্থক বিচ্যুতি (QD) নিৰ্ণয় কৰিবলৈ প্ৰথমে প্ৰথম চতুৰ্থক (Q1) আৰু তৃতীয় চতুৰ্থক (Q3) নিৰ্ণয় কৰিব লাগিব।

১. Q1 নিৰ্ণয়:
আগৰ (m) প্ৰশ্নৰ পৰা, Q1 = 55.44।

২. Q3 নিৰ্ণয়:
Q3 পদৰ স্থান = 3N/4 = 3 × 50 / 4 = 150 / 4 = 37.5। সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতাৰ তালিকাত 37.5তকৈ ডাঙৰ প্ৰথম cf হৈছে 40। সেয়েহে, Q3 শ্ৰেণী হৈছে 65 – 69 বা অবিচ্ছিন্ন শ্ৰেণী ব্যৱধানত 64.5 – 69.5।

Q3 = L + [(3N/4 – cf) / f] × i
য’ত:
L = Q3 শ্ৰেণীৰ নিম্ন সীমা = 64.5
3N/4 = 37.5
cf = Q3 শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ সঞ্চিত পৌনঃপুনিকতা = 31 (60 – 64 শ্ৰেণীৰ)
f = Q3 শ্ৰেণীৰ পৌনঃপুনিকতা = 9
i = শ্ৰেণী ব্যৱধানৰ আকাৰ = 5

Q3 = 64.5 + [(37.5 – 31) / 9] × 5
Q3 = 64.5 + (6.5 / 9) × 5
Q3 = 64.5 + 0.7222 × 5
Q3 = 64.5 + 3.611
Q3 ≈ 68.11

৩. চতুৰ্থক বিচ্যুতি (QD) নিৰ্ণয়:
QD = (Q3 – Q1) / 2
QD = (68.11 – 55.44) / 2
QD = 12.67 / 2
QD ≈ 6.34

To find the Quartile Deviation (QD), the First Quartile (Q1) and the Third Quartile (Q3) must first be determined.

1. Finding Q1:
From the previous question (m), Q1 = 55.44.

2. Finding Q3:
The position of the Q3 term is 3N/4 = 3 × 50 / 4 = 37.5. The first cf greater than 37.5 in the cumulative frequency column is 40. Therefore, the Q3 class is 65 – 69, or 64.5 – 69.5 in continuous form.

Q3 = L + [(3N/4 – cf) / f] × i
Where:
L = Lower limit of the Q3 Class = 64.5
3N/4 = 37.5
cf = Cumulative Frequency of the class preceding the Q3 Class = 31 (Class 60 – 64)
f = Frequency of the Q3 Class = 9
i = Size of the Class Interval = 5

Q3 = 64.5 + [(37.5 – 31) / 9] × 5
Q3 = 64.5 + (6.5 / 9) × 5
Q3 = 64.5 + 0.7222 × 5
Q3 = 64.5 + 3.611
Q3 ≈ 68.11

3. Finding the Quartile Deviation (QD):
QD = (Q3 – Q1) / 2
QD = (68.11 – 55.44) / 2
QD = 12.67 / 2
QD ≈ 6.34

—

৩ নং প্রশ্ন (বাকী অংশ)

(p) পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ কাক বোলে? তলত দিয়া তালিকাৰ তথ্যসমূহৰ পৰা এটা পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ অংকন কৰা (গ্ৰাফ কাগজ ব্যৱহাৰ কৰা)।

উত্তৰ :
পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ (Frequency Polygon): পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ হৈছে এক প্ৰকাৰৰ ৰেখাচিত্ৰ যি শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দুসমূহক (Mid-points) X-অক্ষত আৰু সংশ্লিষ্ট পৌনঃপুনিকতাসমূহক Y-অক্ষত স্থাপন কৰি পোৱা বিন্দুবোৰক সৰল ৰেখাৰে সংযোগ কৰি অংকন কৰা হয়। এই বহুভুজটো X-অক্ষত আৰম্ভ হয় আৰু শেষ হয়। ইয়াৰ দ্বাৰা তথ্যৰ বিতৰণৰ আকৃতি সহজে দেখুৱাব পাৰি।

Frequency Polygon: A frequency polygon is a type of line graph drawn by plotting the mid-points of the class intervals on the X-axis and the corresponding frequencies on the Y-axis, and then connecting these points with straight lines. The polygon is closed by extending the lines to the X-axis at the mid-points of the imaginary classes at both ends. It is used to easily visualize the shape of the data distribution.

পৌনঃপুনিকতা বহুভুজ অংকনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় তথ্য:
(Data required for drawing the Frequency Polygon:)

অংকনৰ পদ্ধতি (Procedure for Drawing):
১. X-অক্ষত শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দুসমূহ (Mid-points) আৰু Y-অক্ষত পৌনঃপুনিকতাসমূহ (Frequency) লোৱা হ’ব।
২. X-অক্ষত 37 (40-44 শ্ৰেণীৰ পূৰ্বৰ শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দু) আৰু 87 (80-84 শ্ৰেণীৰ পিছৰ শ্ৰেণীৰ মধ্যবিন্দু) বিন্দুত 0 পৌনঃপুনিকতাৰে দুটা অতিৰিক্ত বিন্দু লোৱা হ’ব।
৩. (37, 0), (42, 2), (47, 3), (52, 6), (57, 8), (62, 12), (67, 9), (72, 6), (77, 3), (82, 1), আৰু (87, 0) বিন্দুবোৰক সৰল ৰেখাৰে সংযোগ কৰি বহুভুজটো সম্পূৰ্ণ কৰা হ’ব।

(Since I cannot draw a graph, I will provide the steps and the data points. The user is expected to use graph paper as per the question.)

৪ নং প্রশ্ন (বাকী অংশ)

(o) নিম্নলিখিত তথ্যৰ পৰা মধ্যমা আৰু বহুলক (Mode) নিৰ্ণয় কৰা: ৫৪, ৪২, ৩০, ৬৪, ৫৭, ৪২, ৩৪, ৫৩, ৪৪ আৰু ৩৮

(Find the Median and Mode from the following data: 58, 42, 30, 64, 57, 42, 34, 53, 44 and 38)

উত্তৰ : প্ৰথমে তথ্যসমূহক উৰ্ধক্ৰমত সজোৱা হ’ল: ৩০, ৩৪, ৩৮, ৪২, ৪২, ৪৪, ৫৩, ৫৭, ৫৮, ৬৪।
তথ্যৰ মুঠ সংখ্যা (N) = ১০ (যুগ্ম সংখ্যা)।
মধ্যমা (Median): মধ্যমা = (৫ম পদ + ৬ষ্ঠ পদ) / ২ = (৪২ + ৪৪) / ২ = ৮৬ / ২ = ৪৩।
বহুলক (Mode): যিটো সংখ্যা আটাইতকৈ বেছিবাৰ আছে, সেয়াই বহুলক। ইয়াত ৪২ সংখ্যাটো দুবাৰ আছে। সেয়েহে, বহুলক = ৪২।

First, the data is arranged in ascending order: 30, 34, 38, 42, 42, 44, 53, 57, 58, 64.
Total number of observations (N) = 10 (Even number).
Median: Median = (5th term + 6th term) / 2 = (42 + 44) / 2 = 86 / 2 = 43.
Mode: The number that appears most frequently is the Mode. Here, the number 42 appears twice. Therefore, Mode = 42.

(p) বিস্তৃতিৰ জোখ হিচাপে চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ দুটা সুবিধা লিখা।

(Write two merits of quartile deviation as a measurement of variability.)

উত্তৰ : বিস্তৃতিৰ জোখ হিচাপে চতুৰ্থক বিচ্যুতিৰ দুটা সুবিধা হ’ল: চৰম মানৰ দ্বাৰা ই প্ৰভাৱিত নহয় আৰু ইয়াৰ গণনা সহজ। চতুৰ্থক বিচ্যুতিয়ে কেৱল মধ্যম ৫০% তথ্যৰ ওপৰতহে গুৰুত্ব দিয়ে, সেয়েহে ই চৰম মানসমূহৰ (Extreme Scores) দ্বাৰা প্ৰভাৱিত নহয়, যিটো আন কিছুমান জোখৰ ক্ষেত্ৰত হয়। ইয়াৰ উপৰিও, ইয়াৰ গণনা পদ্ধতি আন বিস্তৃতিৰ জোখসমূহৰ তুলনাত যথেষ্ট সহজ।

Two merits of quartile deviation as a measurement of variability are that it is not affected by extreme values and it is easy to calculate. Since the quartile deviation focuses only on the middle 50% of the data, it is not influenced by the extreme scores, unlike some other measures. Furthermore, its calculation procedure is relatively simple compared to other measures of variability.

খণ্ড-ব (SECTION B): চমু উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (SHORT ANSWER TYPE QUESTIONS)

(3)(a) শিক্ষাৰ লক্ষ্য হিচাপে ‘সামাজিক দক্ষতা’ৰ ধাৰণাটো চমুকৈ ব্যাখ্যা কৰা।

(Briefly explain the concept of ‘Social Efficiency’ as an aim of education.)

উত্তৰ : শিক্ষাৰ লক্ষ্য হিচাপে সামাজিক দক্ষতা মানে হ’ল শিক্ষাৰ্থীক এনেদৰে প্ৰস্তুত কৰা যাতে তেওঁলোকে সমাজৰ এজন ফলপ্ৰসূ আৰু দায়িত্বশীল সদস্য হ’ব পাৰে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল শিক্ষাৰ্থীয়ে নিজৰ জীৱন নিৰ্বাহৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় দক্ষতা, জ্ঞান আৰু মনোভাৱ আহৰণ কৰিব লাগিব, লগতে সমাজৰ উন্নতি আৰু কল্যাণৰ বাবেও অৰিহণা যোগাব লাগিব। জন ডিউইৰ দৰে শিক্ষাবিদসকলে এই লক্ষ্যৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিছিল, য’ত শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত বিকাশ আৰু সামাজিক দায়িত্ববোধৰ মাজত ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰা হয়।

(The concept of Social Efficiency as an aim of education refers to preparing the student to become a productive and responsible member of society. It means that the student must acquire the necessary skills, knowledge, and attitudes for self-sustenance, while also contributing to the improvement and welfare of the community. Educationists like John Dewey emphasized this aim, which seeks to balance the individual’s personal development with their social accountability.)

(3)(b) এটা ভাল পাঠ্যক্ৰমৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য উল্লেখ কৰা।

(Mention three characteristics of a good curriculum.)

উত্তৰ : এটা ভাল পাঠ্যক্ৰমৰ তিনিটা বৈশিষ্ট্য হ’ল:
১. নমনীয়তা (Flexibility): ই শিক্ষাৰ্থীৰ ব্যক্তিগত প্ৰয়োজন, সামৰ্থ্য আৰু আগ্ৰহৰ প্ৰতি সঁহাৰি দিব পৰাকৈ নমনীয় হ’ব লাগে।
২. উপযোগিতা (Utility): পাঠ্যক্ৰমটোৱে শিক্ষাৰ্থীক বাস্তৱ জীৱনৰ সমস্যা সমাধান কৰিবলৈ আৰু ভৱিষ্যতৰ জীৱনৰ বাবে প্ৰস্তুত কৰিবলৈ সহায় কৰিব লাগে।
৩. শিশু-কেন্দ্ৰিকতা (Child-Centredness): ই শিক্ষাৰ্থীৰ মানসিক স্তৰ, বিকাশৰ পৰ্যায় আৰু আগ্ৰহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি নিৰ্মাণ কৰা হ’ব লাগে।

(Three characteristics of a good curriculum are:

1. Flexibility: It should be flexible enough to respond to the individual needs, abilities, and interests of the students.
2. Utility: The curriculum should help students solve real-life problems and prepare them for their future lives.
3. Child-Centredness: It should be constructed based on the mental level, developmental stage, and interests of the students.)

(4)(a) আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত তিনিটা পাৰ্থক্য লিখা।

(Distinguish between Formal and Informal Education (any three points).)

উত্তৰ : আনুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ মাজত তিনিটা পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল:

(Three differences between Formal and Informal Education are given below:

(4)(b) শিশুৰ শিক্ষাত পৰিয়ালৰ ভূমিকাৰ ওপৰত এটি চমু টোকা লিখা।

(Write a short note on the role of the family in a child’s education.)

উত্তৰ : শিশুৰ শিক্ষাত পৰিয়ালৰ ভূমিকা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ। পৰিয়াল হৈছে শিশুৰ প্ৰথম বিদ্যালয়, য’ত শিশুৱে প্ৰাথমিক সামাজিকীকৰণ, নৈতিক মূল্যবোধ আৰু আচাৰ-ব্যৱহাৰৰ শিক্ষা লাভ কৰে। পৰিয়ালে শিশুৰ আৱেগিক বিকাশ, ভাষাৰ বিকাশ আৰু শিক্ষণৰ প্ৰতি আগ্ৰহ সৃষ্টিত সহায় কৰে। পিতৃ-মাতৃৰ উৎসাহ আৰু সহযোগিতাৰ ফলত শিশুৰ শৈক্ষিক প্ৰদৰ্শন উন্নত হয়।

(The role of the family in a child’s education is paramount. The family is the child’s first school, where the child receives primary socialization, moral values, and behavioral education. The family aids in the child’s emotional development, language development, and in fostering an interest in learning. The encouragement and cooperation of parents lead to improved academic performance in the child.)

(5)(a) শিক্ষাৰ ‘ব্যক্তিগত লক্ষ্য’ৰ ধাৰণাটো ব্যাখ্যা কৰা।

(Explain the concept of ‘Individual Aim’ of education.)

উত্তৰ : শিক্ষাৰ ব্যক্তিগত লক্ষ্য মানে হ’ল শিক্ষাৰ যোগেদি ব্যক্তিৰ জন্মগত প্ৰতিভা আৰু সম্ভাৱনাসমূহৰ সৰ্বোচ্চ বিকাশ সাধন কৰা। এই লক্ষ্যই ব্যক্তিৰ স্বতন্ত্ৰতা, আত্ম-প্ৰকাশ আৰু আত্ম-উপলব্ধিৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে। ই বিশ্বাস কৰে যে সমাজৰ উন্নতিৰ বাবে প্ৰথমে ব্যক্তিৰ উন্নতি হোৱা উচিত। এই লক্ষ্যৰ মূলমন্ত্ৰ হ’ল “নিজকে জনা” আৰু নিজৰ সামৰ্থ্য অনুসৰি জীৱনত সফলতা লাভ কৰা।

(The concept of the Individual Aim of education refers to the complete and maximum development of the innate talents and potentialities of an individual through education. This aim emphasizes the individual’s autonomy, self-expression, and self-realization. It believes that for the progress of society, the progress of the individual must come first. The core principle of this aim is “Know Thyself” and achieving success in life according to one’s capabilities.)

(5)(b) এখন বিদ্যালয়ৰ তিনিটা কাৰ্য লিখা।

(Write three functions of a school.)

উত্তৰ : এখন বিদ্যালয়ৰ তিনিটা কাৰ্য হ’ল:
১. জ্ঞান আৰু দক্ষতাৰ সঞ্চাৰণ: বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীক সমাজৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় জ্ঞান, দক্ষতা আৰু মূল্যবোধৰ শিক্ষা প্ৰদান কৰে।
২. সামাজিকীকৰণ: ই শিক্ষাৰ্থীক সামাজিক নিয়ম, সহযোগিতা আৰু সহনশীলতাৰ শিক্ষা দি সমাজৰ এজন উপযুক্ত সদস্য হিচাপে গঢ়ি তোলে।
৩. ব্যক্তিগত বিকাশ: বিদ্যালয়ে শিক্ষাৰ্থীৰ শাৰীৰিক, মানসিক, আৱেগিক আৰু নৈতিক বিকাশ সাধনত সহায় কৰে।

(Three functions of a school are:

1. Transmission of Knowledge and Skills: The school imparts essential knowledge, skills, and values required for the society to the students.
2. Socialization: It helps in socializing the students by teaching them social norms, cooperation, and tolerance, thereby preparing them as suitable members of society.
3. Individual Development: The school aids in the physical, mental, emotional, and moral development of the students.)

(6)(a) পাঠ্যক্ৰম নিৰ্মাণত প্ৰভাৱ পেলোৱা তিনিটা কাৰক উল্লেখ কৰা।

(Mention three factors that influence curriculum construction.)

উত্তৰ : পাঠ্যক্ৰম নিৰ্মাণত প্ৰভাৱ পেলোৱা তিনিটা কাৰক হ’ল:
১. শিক্ষণৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য: পাঠ্যক্ৰমটোৱে কি লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য পূৰণ কৰিব লাগে, সেইটোৱে ইয়াৰ বিষয়বস্তু নিৰ্ধাৰণ কৰে।
২. শিক্ষার্থীৰ প্ৰয়োজন আৰু আগ্ৰহ: শিক্ষাৰ্থীৰ বয়স, মানসিক স্তৰ, আগ্ৰহ আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰয়োজনসমূহ পাঠ্যক্ৰমত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত।
৩. সামাজিক আৰু সাংস্কৃতিক পৰিৱেশ: সমাজৰ চাহিদা, সাংস্কৃতিক ঐতিহ্য আৰু বৰ্তমানৰ সামাজিক সমস্যাসমূহ পাঠ্যক্ৰমত প্ৰতিফলিত হ’ব লাগে।

(Three factors that influence curriculum construction are:

1. Aims and Objectives of Education: The goals and objectives that the curriculum is intended to achieve determine its content and structure.
2. Needs and Interests of the Students: The age, mental level, interests, and future needs of the students should be incorporated into the curriculum.
3. Social and Cultural Environment: The demands of the society, cultural heritage, and current social issues should be reflected in the curriculum.)

(6)(b) শিক্ষাত সমাজৰ ভূমিকাৰ ওপৰত এটি চমু টোকা লিখা।

(Write a short note on the role of the community in education.)

উত্তৰ : শিক্ষাত সমাজৰ ভূমিকা অপৰিহাৰ্য। সমাজে বিদ্যালয়সমূহক আৰ্থিক আৰু নৈতিক সমৰ্থন যোগান ধৰে। ইয়াৰ উপৰিও, সমাজে শিক্ষাৰ লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্য নিৰ্ধাৰণত সহায় কৰে, যাতে শিক্ষাৰ্থীসকলে সমাজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰে। সমাজে বিদ্যালয়ৰ কাৰ্যসূচীত অংশগ্ৰহণ কৰি আৰু স্থানীয় সম্পদসমূহ ব্যৱহাৰ কৰি শিক্ষাৰ মানদণ্ড উন্নত কৰাত সহায় কৰে।

(The role of the community in education is indispensable. The community provides financial and moral support to the schools. Furthermore, the community helps in determining the aims and objectives of education so that the students can meet the needs of the society. The community also helps in improving the quality of education by participating in school programs and utilizing local resources.)

খণ্ড-গ (SECTION C): দীঘল উত্তৰৰ প্ৰশ্ন (LONG ANSWER TYPE QUESTIONS)

(7) শিক্ষা আৰু সমাজৰ মাজৰ সম্পৰ্ক আলোচনা কৰা।

(Discuss the relationship between education and society.)

উত্তৰ : শিক্ষা আৰু সমাজৰ মাজৰ সম্পৰ্ক অবিচ্ছেদ্য আৰু পাৰস্পৰিক নিৰ্ভৰশীল। সমাজ অবিহনে শিক্ষাৰ কোনো অস্তিত্ব নাই, আৰু শিক্ষা অবিহনে সমাজৰ উন্নতি অসম্ভৱ। এই সম্পৰ্কক দুটা মূল দিশত আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. সমাজৰ ওপৰত শিক্ষাৰ প্ৰভাৱ (Education’s Influence on Society):

• সামাজিক সংৰক্ষণ আৰু সঞ্চাৰণ: শিক্ষাই সমাজৰ সংস্কৃতি, ঐতিহ্য, মূল্যবোধ আৰু জ্ঞানৰ ভঁৰালক নতুন প্ৰজন্মলৈ সঞ্চাৰণ কৰে। ই সমাজৰ স্থিতিশীলতা বজাই ৰখাত সহায় কৰে।
• সামাজিক পৰিৱৰ্তন আৰু প্ৰগতি: শিক্ষাই সমাজত নতুন ধাৰণা, বৈজ্ঞানিক জ্ঞান আৰু সমালোচনামূলক চিন্তাৰ জন্ম দিয়ে, যিয়ে সামাজিক কু-সংস্কাৰ দূৰ কৰি প্ৰগতিৰ পথ মুকলি কৰে।
• মানৱ সম্পদৰ বিকাশ: শিক্ষাই সমাজৰ সদস্যসকলক দক্ষ আৰু উৎপাদনশীল নাগৰিক হিচাপে গঢ়ি তোলে, যিয়ে অৰ্থনৈতিক বিকাশ আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় উন্নয়নত অৰিহণা যোগায়।
• সামাজিক নিয়ন্ত্ৰণ: শিক্ষাই ব্যক্তিৰ আচৰণক নিয়ন্ত্ৰণ কৰে আৰু তেওঁলোকক সামাজিক নিয়ম আৰু আইন মানি চলিবলৈ শিকায়।

২. শিক্ষাৰ ওপৰত সমাজৰ প্ৰভাৱ (Society’s Influence on Education):

• শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ: সমাজে নিজৰ প্ৰয়োজন আৰু আদৰ্শৰ ভিত্তিত শিক্ষাৰ লক্ষ্য নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, এখন গণতান্ত্ৰিক সমাজে গণতান্ত্ৰিক মূল্যবোধৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
• পাঠ্যক্ৰমৰ নিৰ্মাণ: সমাজৰ চাহিদা, বৰ্তমানৰ সমস্যা আৰু ভৱিষ্যতৰ প্ৰয়োজনৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পাঠ্যক্ৰম নিৰ্মাণ কৰা হয়।
• শিক্ষানুষ্ঠানৰ গঠন: সমাজে শিক্ষানুষ্ঠানসমূহৰ গঠন, কাৰ্যপ্ৰণালী আৰু আৰ্থিক সাহায্যৰ ব্যৱস্থা কৰে।
• শিক্ষকৰ ভূমিকা: সমাজে শিক্ষকৰ ভূমিকা আৰু মৰ্যাদা নিৰ্ধাৰণ কৰে, আৰু শিক্ষকসকলে সমাজৰ প্ৰত্যাশা পূৰণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে।

এইদৰে, শিক্ষা আৰু সমাজ দুয়োটা পৰস্পৰৰ পৰিপূৰক। শিক্ষাই সমাজক আগুৱাই নিয়ে আৰু সমাজে শিক্ষাক সঠিক পথত পৰিচালিত কৰে।

(The relationship between education and society is inseparable and mutually dependent. Education cannot exist without society, and the progress of society is impossible without education. This relationship can be discussed in two main aspects:

1. Education’s Influence on Society:

• Social Preservation and Transmission: Education transmits the culture, heritage, values, and knowledge base of society to the new generation. It helps in maintaining social stability.
• Social Change and Progress: Education generates new ideas, scientific knowledge, and critical thinking in society, which helps in eradicating social evils and paving the way for progress.
• Development of Human Resources: Education develops the members of society into skilled and productive citizens, contributing to economic growth and national development.
• Social Control: Education regulates individual behavior and teaches them to adhere to social norms and laws.

2. Society’s Influence on Education:

• Determination of Educational Aims: Society determines the aims of education based on its needs and ideals. For instance, a democratic society emphasizes democratic values.
• Curriculum Construction: The curriculum is constructed based on the demands of society, current problems, and future needs.
• Structure of Educational Institutions: Society establishes the structure, functioning, and financial support for educational institutions.
• Role of the Teacher: Society determines the role and status of the teacher, and teachers strive to fulfill the expectations of society.

Thus, education and society are complementary to each other. Education propels society forward, and society guides education on the right path.)

(8) বিভিন্ন ধৰণৰ শিক্ষা (আনুষ্ঠানিক, অনানুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক) ব্যাখ্যা কৰা।

(Explain the different types of education (Formal, Informal, and Non-formal).)

উত্তৰ : শিক্ষাক সাধাৰণতে তিনিটা প্ৰধান ভাগত ভাগ কৰা হয়: আনুষ্ঠানিক, অনানুষ্ঠানিক আৰু অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা।

১. আনুষ্ঠানিক শিক্ষা (Formal Education):

• সংজ্ঞা: আনুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে এক পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত, পৰিকল্পিত আৰু সংগঠিত শিক্ষা ব্যৱস্থা যি নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু উদ্দেশ্যৰে পৰিচালিত হয়।
• বৈশিষ্ট্য: ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম, নিৰ্দিষ্ট সময়সূচী, নিৰ্দিষ্ট শিক্ষণ পদ্ধতি আৰু নিৰ্দিষ্ট শিক্ষানুষ্ঠান (বিদ্যালয়, মহাবিদ্যালয়) থাকে। শিক্ষাৰ অন্তত পৰীক্ষা অনুষ্ঠিত হয় আৰু প্ৰমাণপত্ৰ বা ডিগ্ৰী প্ৰদান কৰা হয়।
• উদাহৰণ: বিদ্যালয় বা বিশ্ববিদ্যালয়ত গ্ৰহণ কৰা শিক্ষা।

২. অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা (Informal Education):

• সংজ্ঞা: অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে এক স্বতঃস্ফূৰ্ত আৰু আজীৱন চলি থকা প্ৰক্ৰিয়া, যি ব্যক্তিৰ দৈনন্দিন অভিজ্ঞতাৰ পৰা আহৰণ কৰা হয়।
• বৈশিষ্ট্য: ইয়াৰ কোনো নিৰ্দিষ্ট পাঠ্যক্ৰম, শিক্ষক বা শিক্ষানুষ্ঠান নাথাকে। ই পৰিয়াল, সমাজ, খেলপথাৰ, সংবাদ মাধ্যম আদিৰ পৰা লাভ কৰা হয়। ইয়াৰ উদ্দেশ্য পূৰ্বনিৰ্ধাৰিত নহয়।
• উদাহৰণ: পৰিয়ালৰ পৰা নৈতিকতা শিকা, খেলপথাৰত সহযোগিতা শিকা, বা বাতৰি কাকত পঢ়ি জ্ঞান আহৰণ কৰা।

৩. অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা (Non-formal Education):

• সংজ্ঞা: অনানুষ্ঠানিক শিক্ষা হৈছে আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ বাহিৰত সংগঠিত এক শিক্ষা ব্যৱস্থা, যি বিশেষকৈ সেইসকল লোকৰ বাবে ডিজাইন কৰা হয় যিসকলে আনুষ্ঠানিক শিক্ষা গ্ৰহণ কৰিব পৰা নাই বা কৰিব বিচৰা নাই।
• বৈশিষ্ট্য: ই আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ দৰে নমনীয় নহয়, কিন্তু ইয়াৰ এক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্য আৰু পাঠ্যক্ৰম থাকে। ইয়াৰ সময়সীমা আৰু স্থান আনুষ্ঠানিক শিক্ষাৰ তুলনাত অধিক নমনীয়। ই সাধাৰণতে কোনো নিৰ্দিষ্ট দক্ষতা বা জ্ঞান প্ৰদানৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়ে।
• উদাহৰণ: প্ৰাপ্তবয়স্ক শিক্ষা কেন্দ্ৰ, দূৰৱৰ্তী শিক্ষা কাৰ্যসূচী, বৃত্তিমূলক প্ৰশিক্ষণ কাৰ্যসূচী।

এই তিনিটা ধৰণৰ শিক্ষাই ব্যক্তিৰ সৰ্বাংগীন বিকাশ আৰু সমাজৰ প্ৰয়োজন পূৰণত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

(Education is generally classified into three main types: Formal, Informal, and Non-formal Education.

1. Formal Education:

• Definition: Formal education is a pre-determined, planned, and organized system of education guided by specific aims and objectives.
• Characteristics: It has a fixed curriculum, a specific timetable, defined teaching methods, and designated institutions (schools, colleges). Examinations are held at the end of the course, and certificates or degrees are awarded.
• Example: Education received in a school or university.

2. Informal Education:

• Definition: Informal education is a spontaneous and lifelong process acquired from an individual’s daily experiences.
• Characteristics: It has no fixed curriculum, teacher, or institution. It is gained from the family, society, playground, media, etc. Its objectives are not pre-determined.
• Example: Learning morality from the family, learning cooperation on the playground, or gaining knowledge by reading a newspaper.

3. Non-formal Education:

• Definition: Non-formal education is an organized educational activity outside the formal system, specifically designed for individuals who have not been able to or do not wish to attend formal education.
• Characteristics: It is less rigid than formal education, but it has a specific goal and curriculum. Its duration and location are more flexible compared to formal education. It usually focuses on imparting a specific skill or knowledge.
• Example: Adult education centers, distance learning programs, vocational training programs.

These three types of education play a crucial role in the holistic development of the individual and in meeting the needs of society.)

(9)(d) স্মৃতিৰ অৰ্থ আৰু প্ৰক্ৰিয়া ব্যাখ্যা কৰা। ভাল স্মৃতিৰ চাৰিটা লক্ষণ চমুকৈ আলোচনা কৰা।

(Describe the meaning and process of memory. Briefly discuss four marks of good memory.)

উত্তৰ :
স্মৃতিৰ অৰ্থ (Meaning of Memory):
স্মৃতি হৈছে এক মানসিক ক্ষমতা যাৰ দ্বাৰা আমি অতীতৰ অভিজ্ঞতা, জ্ঞান আৰু শিক্ষণসমূহ মনত ৰাখিব পাৰোঁ, সংৰক্ষণ কৰিব পাৰোঁ আৰু প্ৰয়োজন অনুসৰি পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব পাৰোঁ। ই হৈছে অতীতৰ শিক্ষণক বৰ্তমানলৈ অনাৰ এক প্ৰক্ৰিয়া।

স্মৃতিৰ প্ৰক্ৰিয়া (Process of Memory):
স্মৃতিৰ প্ৰক্ৰিয়াটো সাধাৰণতে চাৰিটা স্তৰত সম্পন্ন হয়:
১. সংকেতীকৰণ (Encoding): এই স্তৰত তথ্যসমূহ গ্ৰহণ কৰা হয় আৰু মগজুৱে ইয়াক সংৰক্ষণৰ বাবে এক অৰ্থপূৰ্ণ ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত কৰে।
২. সংৰক্ষণ (Storage): সংকেতীকৰণ কৰা তথ্যসমূহ মগজুৰ স্নায়ু কোষত দীঘলীয়া বা কম সময়ৰ বাবে ধৰি ৰখা হয়।
৩. পুনৰুদ্ধাৰ (Retrieval): প্ৰয়োজনৰ সময়ত সংৰক্ষিত তথ্যসমূহ পুনৰ মনলৈ অনাৰ প্ৰক্ৰিয়াটোৱেই হৈছে পুনৰুদ্ধাৰ।
৪. চিনাক্তকৰণ (Recognition): আগতে দেখা বা শিকা কোনো বস্তু বা তথ্য পুনৰ দেখিলে তাক চিনাক্ত কৰিব পৰা ক্ষমতা।

ভাল স্মৃতিৰ চাৰিটা লক্ষণ (Four Marks of Good Memory):
১. দ্ৰুত শিক্ষণ (Quick Learning): ভাল স্মৃতিৰ ব্যক্তি এজনে কম সময়ৰ ভিতৰতে নতুন তথ্য বা বিষয়বস্তু সহজে শিকিব পাৰে।
২. দীৰ্ঘস্থায়ী ধাৰণ (Long Retention): শিকা বিষয়বস্তু দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে মনত ৰাখিব পৰা ক্ষমতা।
৩. দ্ৰুত পুনৰুদ্ধাৰ (Quick Recall): প্ৰয়োজনৰ সময়ত কোনো বাধা নোহোৱাকৈ বা কম সময়ৰ ভিতৰতে তথ্যসমূহ মনলৈ আনিব পৰা ক্ষমতা।
৪. সঠিক চিনাক্তকৰণ (Accurate Recognition): অতীতৰ অভিজ্ঞতা বা শিক্ষণক সঠিকভাৱে চিনাক্ত কৰিব পৰা ক্ষমতা।

(
Meaning of Memory:
Memory is a mental faculty by which we can retain, store, and retrieve past experiences, knowledge, and learning as and when required. It is the process of bringing past learning into the present.

Process of Memory:
The process of memory is generally completed in four stages:

1. Encoding: In this stage, information is received, and the brain transforms it into a meaningful form for storage.
2. Storage: The encoded information is held in the nerve cells of the brain for a long or short period.
3. Retrieval: Retrieval is the process of bringing the stored information back to mind when needed.
4. Recognition: The ability to identify an object or information previously seen or learned when encountered again.

Four Marks of Good Memory:

1. Quick Learning: A person with a good memory can easily learn new information or subject matter in a short time.
2. Long Retention: The ability to retain the learned subject matter for a long duration.
3. Quick Recall: The ability to bring information to mind quickly or without much hindrance when needed.
4. Accurate Recognition: The ability to correctly identify past experiences or learning.
   )

(9)(e) মনোযোগ কাক বোলে? শিক্ষা ক্ষেত্রত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।

(What is attention? Discuss the importance of attention and interest in education.)

উত্তৰ :
মনোযোগ (Attention):
মনোযোগ হৈছে এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা আমি বহুতো উদ্দীপকৰ মাজৰ পৰা কোনো এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপকক বাছি লওঁ আৰু তাৰ ওপৰত আমাৰ চেতনা কেন্দ্ৰীভূত কৰোঁ। মেকডুগালেৰ মতে, “মনোযোগ হৈছে আগ্ৰহৰ ক্ৰিয়াশীল ৰূপ।”

শিক্ষাত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব (Importance of Attention and Interest in Education):
শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ দুয়োটাই অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে:
১. শিক্ষণৰ ভিত্তি (Basis of Learning): মনোযোগ অবিহনে কোনো শিক্ষণ সম্ভৱ নহয়। যেতিয়া শিক্ষাৰ্থীয়ে কোনো বিষয়ত মনোযোগ দিয়ে, তেতিয়াহে সেই বিষয়ে জ্ঞান আহৰণ কৰিব পাৰে।
২. আগ্ৰহৰ সৃষ্টি (Creation of Interest): আগ্ৰহ হৈছে মনোযোগৰ এক প্ৰাকৃতিক চালক। যি বিষয়ত শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ থাকে, সেই বিষয়ত তেওঁলোকে স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মনোযোগ দিয়ে। শিক্ষকে আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰিব পাৰিলে শিক্ষণ সহজ হয়।
৩. ধাৰণ ক্ষমতা বৃদ্ধি (Increase in Retention Power): মনোযোগে

(9) (e) What is attention? Discuss the importance of attention and interest in education.
(মনোযোগ কাক বোলে? শিক্ষা ক্ষেত্ৰত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব আলোচনা কৰা।)

উত্তৰ :
মনোযোগ (Attention):
মনোযোগ হৈছে এক মানসিক প্ৰক্ৰিয়া যাৰ দ্বাৰা আমি আমাৰ চাৰিওফালে থকা বহুতো উদ্দীপক (Stimuli)ৰ মাজৰ পৰা এটা নিৰ্দিষ্ট উদ্দীপকক বাছি লওঁ আৰু আমাৰ চেতনাৰ সম্পূৰ্ণ শক্তিৰে তাৰ ওপৰত কেন্দ্ৰীভূত হওঁ। মনোবিজ্ঞানী মেকডুগালৰ (McDougall) মতে, “মনোযোগ হৈছে আগ্ৰহৰ ক্ৰিয়াশীল ৰূপ।” ই এক নিৰ্বাচনী প্ৰক্ৰিয়া যিয়ে কোনো বিশেষ বিষয়, চিন্তা বা অনুভূতিক অন্যসমূহতকৈ স্পষ্টভাৱে উপলব্ধি কৰাত সহায় কৰে।

Attention: Attention is a mental process by which we select a specific stimulus from among the multitude of stimuli present in our environment and focus our consciousness entirely upon it. According to psychologist McDougall, “Attention is the conative aspect of consciousness or attention is interest in action.” It is a selective process that helps in perceiving a particular subject, thought, or feeling more clearly than others.

শিক্ষা ক্ষেত্ৰত মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ গুৰুত্ব (Importance of Attention and Interest in Education):
শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াৰ সফলতা বহু পৰিমাণে মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইহঁতৰ গুৰুত্ব তলত দিয়া ধৰণে আলোচনা কৰিব পাৰি:

১. মনোযোগ হৈছে শিক্ষণৰ প্ৰাথমিক চৰ্ত (Attention is the Primary Condition of Learning):
শিক্ষণ আৰম্ভ হোৱাৰ বাবে মনোযোগ অপৰিহাৰ্য। শিক্ষাৰ্থীয়ে যেতিয়া শ্ৰেণীকোঠাত শিক্ষকৰ কথা শুনে বা কিতাপ পঢ়ে, তেতিয়া মনোযোগ নিদিলে সেইবোৰ তেওঁৰ মনত নোসোমায়। যিকোনো ধৰণৰ জ্ঞান আহৰণৰ বাবে মনোযোগেই হ’ল প্ৰৱেশদ্বাৰ। মনোযোগৰ অবিহনে শিক্ষণ সম্ভৱ নহয়।

২. আগ্ৰহ হৈছে মনোযোগৰ প্ৰেৰণাদায়ক শক্তি (Interest is the Motivational Force for Attention):
আগ্ৰহ হৈছে মনোযোগ টানি অনা প্ৰাকৃতিক আৰু শক্তিশালী শক্তি। শিক্ষাৰ্থীয়ে যি বিষয়ত আগ্ৰহী হয়, তেওঁ সেই বিষয়ৰ প্ৰতি সহজে আৰু স্বতঃস্ফূৰ্তভাৱে মনোযোগ দিয়ে। সেয়েহে, শিক্ষকৰ মূল কৰ্তব্য হৈছে পাঠৰ বিষয়বস্তুক আকৰ্ষণীয়ভাৱে উপস্থাপন কৰি শিক্ষাৰ্থীৰ আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰা। আগ্ৰহ থাকিলে মনোযোগ দিবলৈ কোনো বাহ্যিক চাপৰ প্ৰয়োজন নহয়।

৩. ধাৰণ আৰু সংৰক্ষণ ক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে (Increases Retention and Storage Capacity):
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ সৈতে শিকা পাঠবস্তু সহজে পাহৰি যোৱা নাই। কিয়নো মনোযোগেৰে শিকা বস্তু মগজুত দীঘলীয়া সময়ৰ বাবে সংৰক্ষণ কৰা হয়। আগ্ৰহ থকা বাবে শিক্ষাৰ্থীয়ে সেই বিষয়টোৰ পুনৰালোচনা কৰে, চিন্তা কৰে, ফলত স্মৃতিত স্থায়ীভাৱে গাঁথি যায়। গতিকে ই ধাৰণ আৰু সংৰক্ষণ শক্তি বৃদ্ধি কৰে।

৪. শিক্ষাৰ দক্ষতা আৰু কাৰ্যক্ষমতা বৃদ্ধি কৰে (Increases Learning Efficiency and Effectiveness):
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহই শিক্ষণ প্ৰক্ৰিয়াক অধিক দক্ষ আৰু ফলপ্ৰসূ কৰি তোলে। মনোযোগী শিক্ষাৰ্থীয়ে কম সময়তে অধিক পাঠ ভালদৰে আয়ত্ব কৰিব পাৰে। তেওঁলোকে দ্ৰুতগতিৰে আৰু নিখুঁতভাৱে কাম সম্পন্ন কৰে। ইয়াৰ ফলত শিক্ষাৰ গুণগত মান উন্নত হয়।

৫. লক্ষ্যাভিসৰী কৰি তোলে আৰু কষ্ট সহনশীলতা বৃদ্ধি কৰে (Makes Goal-Oriented and Increases Tolerance for Effort):
মনোযোগ আৰু আগ্ৰহই শিক্ষাৰ্থীক নিৰ্দিষ্ট লক্ষ্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহী কৰি তোলে। তেওঁলোকে নিজৰ লক্ষ্য উপলব্ধি কৰে আৰু তাৰ বাবে প্ৰাণপণে চেষ্টা কৰে। ইয়াৰ উপৰিও, আগ্ৰহ থকা কামত শিক্ষাৰ্থীয়ে বেছি কষ্ট সহিবলৈ সাজু হয়। দীঘলীয়া বা কঠিন কাম হ’লেও ধৈৰ্য ধৰি শেষ কৰে।

৬. সৃষ্টিশীলতা আৰু সমালোচনাত্মক চিন্তাৰ বিকাশ ঘটায় (Develops Creativity and Critical Thinking):
যেতিয়া শিক্ষাৰ্থীয়ে কোনো বিষয়ত গভীৰ মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ সৈতে নিমজ্জিত হয়, তেতিয়া তেওঁ নতুন ধাৰণা, নতুন সমাধানৰ সন্ধান কৰে। ই তেওঁৰ সৃষ্টিশীল চিন্তা শক্তিৰ বিকাশ ঘটায়। লগতে বিষয়টোৰ গভীৰভাৱে বিশ্লেষণ কৰিবলৈ শিকে, যিয়ে সমালোচনাত্মক চিন্তা বিকাশত সহায় কৰে।

৭. শ্ৰেণীকোঠাৰ শৃংখলা বজাই ৰখাত সহায় কৰে (Helps in Maintaining Classroom Discipline):
যেতিয়া শিক্ষকে পাঠদান আকৰ্ষণীয়ভাৱে কৰিবলৈ সক্ষম হয় আৰু শিক্ষাৰ্থীসকলৰ আগ্ৰহ জগাব পাৰে, তেতিয়া শিক্ষাৰ্থীসকল বিক্ষিপ্ত মনোভাবৰ পৰা মুক্ত হৈ পাঠলৈ মনোনিৱেশ কৰে। ইয়াৰ ফলত শ্ৰেণীকোঠাত বেয়া আচৰণ, উত্পাত আদি কমি যায় আৰু শৃংখলা বজাই ৰখাত সহায় হয়।

সাৰাংশ (Conclusion): এইদৰে ক’ব পাৰি যে শিক্ষণৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ চালিকাশক্তি হৈছে মনোযোগ আৰু আগ্ৰহ। শিক্ষকে সদায় শিক্ষাৰ্থীসকলৰ মনোযোগ আকৰ্ষণ কৰিবলৈ আৰু আগ্ৰহ সৃষ্টি কৰিবলৈ বিভিন্ন শিক্ষণ কৌশল (যেনে- চাক্ষুষ সাহায্য, প্ৰদৰ্শন, কাহিনী কোৱা, আলোচনা আদি)ৰ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে। মনোযোগ আৰু আগ্ৰহৰ সৈতে হোৱা শিক্ষণহে ফলপ্ৰসূ, আনন্দদায়ক আৰু স্থায়ী হয়।

(9) (f) What is mean? Compute mean from the following distribution table by Assumed Mean method:
(গড় কাক বোলে? অনুমিত গড় পদ্ধতিৰ সহায়ত তলত দিয়া বাৰংবাৰতা বিভাজন তালিকাৰ পৰা গড় নিৰ্ণয় কৰা।)

উত্তৰ :
গড় (Mean):
পৰিসংখ্যা বিজ্ঞানত কেন্দ্ৰীয় প্ৰৱণতাৰ (Central Tendency) এটা প্ৰধান আৰু সাধাৰণ জোখ হৈছে গড়। গড় হৈছে কোনো এটা তথ্য সমষ্টিৰ সকলো মানৰ সমষ্টিক মুঠ মানৰ সংখ্যাৰে হৰণ কৰি পোৱা সংখ্যা। ই তথ্যসমূহৰ কেন্দ্ৰবিন্দু বা প্ৰতিনিধিত্বমূলক মান দেখুৱায়। গড়ক প্ৰায়ে তথ্যসমূহৰ প্ৰকৃত স্বৰূপ বুজিবলৈ ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

The Mean: In statistics, a primary and common measure of central tendency is the Mean. The mean is the number obtained by dividing the sum of all the values in a given data set by the total number of values. It represents the central point or the representative value of the data. The mean is often used to understand the true nature of the data.

তথ্য তালিকা (Data Table):

অনুমানিত গড় পদ্ধতিৰে গড় নিৰ্ণয় (Computation of Mean by Assumed Mean Method):

Step 1: গণনাৰ বাবে তালিকা প্ৰস্তুত কৰা (Prepare a Table for Calculation)
ধৰা হ’ল, অনুমানিত গড় (Assumed Mean), A = 42 (40-44 শ্ৰেণীটোৰ মধ্যবিন্দু, কিয়নো ইয়াত সৰ্বাধিক পৌনঃপুনিকতা আছে)।
শ্ৰেণী ব্যৱধানৰ আকাৰ (Class Interval Size), i = 5।

Step 2: অনুমানিত গড় পদ্ধতিৰ সূত্ৰ প্ৰয়োগ (Applying the Assumed Mean Method Formula)
অনুমানিত গড় পদ্ধতিৰ সূত্ৰ হল:
Mean (X̄) = A + (Σfd / N)

ইয়াত,
A = অনুমানিত গড় = 42
Σfd = বিচ্যুতি আৰু পৌনঃপুনিকতাৰ গুণফলৰ যোগফল = 60
N = মুঠ পৌনঃপুনিকতা = 60

Step 3: গণনা (Calculation)
X̄ = 42 + (60 / 60)
X̄ = 42 + 1
X̄ = 43

উত্তৰ (Answer):
দিয়া বাৰংবাৰতা বিভাজনৰ গড় (Mean) হ’ল 43।
The computed mean from the given frequency distribution is 43.