পৰমাণু গঠন নৱম শ্ৰেণীৰ বিজ্ঞান অধ্যায় 4

নৱম শ্ৰেণী বিজ্ঞান: অধ্যায় ৪ – পৰমাণুৰ গঠন (Structure of the Atom)

পাঠ্যপুথিৰ ভিতৰৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (In-text Questions and Answers)

পৃষ্ঠা নং ৪৭ (Page No. 47)

১. কেনেল ৰশ্মি কি?

উত্তৰ: বিদ্যুত মোক্ষন নলী এটাত অতি কম চাপত বিদ্যুৎ প্রবাহিত কৰিলে এনডৰ পৰা কেথডলৈ সৰল ৰেখাত কিছুমান ৰশ্মি গতি কৰে। এই ৰশ্মিবোৰ নলীটোৰ ভিতৰত থকা গেছৰ ধণাত্মক আধান বিশিষ্ট অণু বা পৰমাণুৰ দ্বাৰা গঠিত। এই ৰশ্মিবোৰক কেনেল ৰশ্মি বোলে।

২. পৰমাণু এটাত এটা প্ৰ’টন আৰু এটা ইলেকট্রন থাকিলে ই কোনো আধান বহন কৰিবনে নকৰে?

উত্তৰ: নকৰে। এটা ইলেক্ট্রন ঋনাত্মকভাৱে আহিত আৰু এটা প্রটন ধনাত্মকভাৱে আহিত। গতিকে সিহঁতে বহন কৰা আধানৰ পৰিমাণ সমান। সেইবাবে এটা পৰমাণুত থকা প্ৰটন আৰু ইলেক্ট্রনে কোনাে ধৰণৰ আধান বহন নকৰিব।

পৃষ্ঠা নং ৪৯ (Page No. 49)

১. থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণু এটা সামগ্ৰিকভাৱে কেনেদৰে প্রশম হয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: থমছনৰ মতে, পৰমাণু এটা ধণাত্মকভাৱে আহিত একোটা গোলক আৰু ইলেকট্রনবোৰ ইয়াত সোমাই থাকে। ঋণাত্মক আৰু ধণাত্মক আধান মানত সমান। সেইবাবে পৰমাণু এটা বৈদ্যুতিকভাৱে প্রশম হয়।

২. ৰাডাফ’ৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত কোনটো উপ-পাৰমাণবিক কণা থাকে?

উত্তৰ: প্রটন।

৩. তিনিটা শ্বেলৰে সৈতে ব’ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ এটা চিত্র অংকন কৰা।

উত্তৰ: (চিত্ৰ ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব)

৪. যদি α-কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাটোত সোণৰ পাতৰ সলনি আন ধাতুৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তেনেহ’লে কি দেখা যাব বুলি ভাৱা?

উত্তৰ: প্রায় সকলোবোৰ α-কণা বিক্ষেপিত নোহোৱাকৈ পাৰ হৈ যাব আৰু খুব কম α-কণাহে বিক্ষেপিত হ’ব পাৰে। সোণৰ পাতৰ সলনি আন ধাতু ব্যৱহাৰ কৰিলে প্রায় একে ফল পােৱা যাৱ। কিন্তু, সকলাে ধাতুৱে ঘাতসহনশীল নহয় যাৰ বাবে অতি পাতল পাতলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব নােৱাৰি। অতি পাতল পাতৰ মাজেৰেহে α কণা সহজে বিচ্ছুৰণ কৰিব পাৰি।

পৃষ্ঠা নং ৫০ (Page No. 50)

১. পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণবিক কণাৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণাৰ নাম হ’ল- (i) ইলেকট্রন, (ii) প্রটন আৰু (iii) নিউট্রন।

২. হিলিয়াম পৰমাণুৰ পাৰমাণৱিক ভৰ 4u ইয়াৰ নিউক্লিয়াছত দুটা প্ৰটন আছে। ইয়াত কিমানটা নিউট্রন থাকিব?

উত্তৰ: হিলিয়ামৰ পাৰমাণৱিক ভৰ = 4u, প্রটনৰ সংখ্যা = 2
∴ নিউট্রনৰ সংখ্যা = 4 – 2 = 2. পৰমাণু এটাৰ ভৰ পৰমাণুটোত থকা প্রটন আৰু নিউট্রনৰ ভৰৰ সমান আৰু পৰমাণুত প্রটন আৰু নিউট্রন সংখ্যা সমান সমান থাকে। যিহেতু প্রটন দুটা আছে। গতিকে, নিউট্রনাে দুটা থাকিব।

৩. কাৰ্বন আৰু ছডিয়াম পৰমাণুত ইলেক্ট্রন বিতৰণ দেখুওৱা।

উত্তৰ: (চিত্ৰ ইয়াত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ব)

৪. পৰমাণু এটাৰ K আৰু L শ্বেলবোৰ পূৰ্ণ হৈ থাকিলে পৰমাণুটোত ইলেকট্রনৰ মুঠ সংখ্যা কিমান হ’ব?

উত্তৰ: K – শ্বেলত থকা ইলেকট্রনৰ সৰ্বাধিক সংখ্যা = 2n² = 2×1² = 2 টা।
L – শ্বেলত থকা ইলেকট্রনৰ সৰ্বাধিক সংখ্যা = 2n² = 2×2² = 8 টা।
∴ মুঠ ইলেকট্রন = 2 + 8 = 10 টা।

পৃষ্ঠা নং ৫২ (Page No. 52)

১. ক্ল’ৰিণ, ছালফাৰ আৰু মেগনেছিয়ামৰ যোজ্যতা কেনেদৰে পাবা?

উত্তৰ: কোনো এটা ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত কোনো মৌলৰ এটা পৰমাণুৱে ইয়াৰ ওচৰৰ সম্ভ্ৰাস্ত গেছৰ সজ্জা পাবলৈ যিমান সংখ্যক ইলেকট্রন এৰি দিয়ে বা গ্রহণ কৰে বা অন্য মৌলৰ পৰমাণুৰ সৈতে ভাগ কৰে সেই সংখ্যাটোকে সেই মৌলৰ যোজ্যতা বোলে।

• ক্ল’ৰিণৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস: 2, 8, 7. ∴ ক্ল’ৰিণৰ যোজ্যতা = 8 – 7 = 1
• ছালফাৰৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস: 2, 8, 6. ∴ ছালফাৰৰ যোজ্যতা = 8 – 6 = 2
• মেগনেছিয়ামৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস: 2, 8, 2. ∴ মেগনেছিয়ামৰ যোজ্যতা = 2

২. যদি পৰমাণু এটাত ইলেকট্রনৰ সংখ্যা ৮ আৰু প্ৰটনৰ সংখ্যাও ৮ হয় তেন্তে, (i) পৰমাণুটোৰ পাৰমাণবিক সংখ্যা কি হ’ব? আৰু (ii) পৰমাণুটোৰ আধান কিমান হ’ব?

উত্তৰ:
(i) প্ৰটনৰ সংখ্যা = 8. ∴ পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 8. (পৰমাণু এটাত থকা প্ৰটিনৰ সংখ্যাই হ’ল পাৰমাণৱিক সংখ্যা)।
(ii) যিহেতু পৰমাণুটোত ইলেক্ট্রন আৰু প্ৰটিনৰ সংখ্যা সমান গতিকে, পৰমাণুটোৰ আধান শূণ্য হ’ব।

৩. অক্সিজেন আৰু ছালফাৰ পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা উলিওৱা।

উত্তৰ: পৰমাণু কেন্দ্ৰত থকা প্ৰটিন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যাৰ যােগফলক পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা বােলে।

• অক্সিজেনৰ পৰমাণুত থকা: প্ৰটনৰ সংখ্যা = 8, নিউট্রনৰ সংখ্যা = 8. ∴ পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা = 8 + 8 = 16
• ছালফাৰৰ পৰমাণুত থকা: প্ৰটনৰ সংখ্যা = 16, নিউট্রনৰ সংখ্যা = 16. ∴ পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা = 16 + 16 = 32

পৃষ্ঠা নং ৫৩ (Page No. 53)

১. চিহ্ন H, D আৰু T প্ৰতিটোতে পোৱা উপ পাৰমাণৱিক কণাবোৰ তালিকাভূক্ত কৰা।

উত্তৰ:

২. একোযোৰকৈ সমস্থানিক আৰু সমভাৰীৰ ইলেকট্ৰনীয় বিন্যাস লিখা।

উত্তৰ:

• সমস্থানিক: ³⁵₁₇Cl আৰু ³⁷₁₇Cl
  ক্লৰিণৰ (Cl) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 17
  ∴ ক্লৰিণৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস = 2, 8, 7
• সমভাৰী: ⁴⁰₁₈Ar আৰু ⁴⁰₁₉K
  আৰ্গনৰ (Ar) পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 18
  ∴ আৰ্গনৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8
  পটেছিয়ামৰ (K) পাৰমাণবিক সংখ্যা = 19
  ∴ পটেছিয়ামৰ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস = 2, 8, 8, 1

অনুশীলনীৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (Exercise Questions and Answers)

১. ইলেকট্রন, প্রটন আৰু নিউট্রনৰ ধৰ্মসমূহ তুলনা কৰা।

উত্তৰ: ইলেকট্রন, প্রটন আৰু নিউট্রনৰ ধৰ্মসমূহ তলত তুলনা কৰা হ’ল:

২. জে জে থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ হ’ল:

• থমছনৰ আৰ্হিয়ে পৰমাণুৰ স্থিৰতাৰ বিষয়ে সঠিক ব্যাখ্যা দিব পৰা নাছিল।
• ই হাইড্ৰজেন বৰ্ণালীৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়াব পৰা নাছিল।
• যদিও থমছনৰ আৰ্হিয়ে পৰমাণুৰ বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম হোৱাটো প্ৰমাণ কৰিছিল, তথাপিও ই ৰাডাৰফৰ্ডৰ পৰীক্ষাৰ ফলাফলৰ সৈতে খাপ খোৱা নাছিল। এই আৰ্হিৰ কোনো প্ৰমাণিক ভিত্তি নাছিল।

৩. ৰাডাফ’ৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: ৰাডাফ’ৰ্ডৰ পৰমাণু আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• এই আৰ্হিয়ে পৰমাণুৰ সুস্থিৰতাৰ বিষয়ে ব্যাখ্যা দিবলৈ ব্যৰ্থ হৈছিল।
• ই হাইড্ৰ’জেন বৰ্ণালীৰ ব্যাখ্যা আগবঢ়াব পৰা নাছিল।
• ৰাডাৰফৰ্ডৰ আৰ্হি অনুসৰি, বৃত্তাকাৰ কক্ষপথত ঘূৰি থকা ইলেক্ট্রনবোৰে শক্তি বিকিৰণ কৰিব লাগে। শক্তি হেৰুৱাই ইলেক্ট্রনবোৰ নিউক্লিয়াছত পতিত হ’ব লাগিছিল, যাৰ ফলত পৰমাণু অস্থিৰ হ’লহেঁতেন। কিন্তু বাস্তৱত পৰমাণুবোৰ সুস্থিৰ। এই বিষয়ে ৰাডাৰফৰ্ডৰ আৰ্হিয়ে কোনো স্পষ্ট ব্যাখ্যা দিব পৰা নাছিল।

৪. ব’ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিটো বৰ্ণনা কৰা।

উত্তৰ: ব’ৰে পৰমাণুৰ আৰ্হিটো তলত দিয়া মূল ধাৰণাসমূহৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি আগবঢ়াইছিল:

• পৰমাণুৰ ভিতৰত ইলেক্ট্রনবোৰে নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে কিছুমান নিৰ্দিষ্ট আৰু অনুমোদিত কক্ষপথতহে ঘূৰি থাকে। এই কক্ষপথবোৰক স্থিৰ কক্ষপথ বা শক্তিস্তৰ বুলি কোৱা হয়।
• এই নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথবোৰত ঘূৰি থাকোতে ইলেক্ট্রনে শক্তি বিকিৰণ নকৰে।
• শক্তিস্তৰবোৰক K, L, M, N আদি আখৰ বা 1, 2, 3, 4 আদি সংখ্যাৰে বুজোৱা হয়। নিউক্লিয়াছৰ আটাইতকৈ ওচৰৰ কক্ষপথটোৰ শক্তি আটাইতকৈ কম হয়, আৰু নিউক্লিয়াছৰ পৰা দূৰলৈ যোৱাৰ লগে লগে কক্ষপথবোৰৰ শক্তি বাঢ়ি যায়।
• ইলেক্ট্রনে এটা শক্তিস্তৰৰ পৰা আন এটা শক্তিস্তৰলৈ জপিয়ালেহে শক্তি শোষণ বা বিকিৰণ কৰে। তলৰ শক্তিস্তৰৰ পৰা ওপৰৰ শক্তিস্তৰলৈ গ’লে শক্তি শোষণ কৰে আৰু ওপৰৰ পৰা তললৈ আহিলে শক্তি বিকিৰণ কৰে।

৫. এই অধ্যায়ত দিয়া পৰমাণুৰ আৰ্হিকেইটা তুলনা কৰা।

উত্তৰ:

A) থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি:

• থমছনৰ মতে, পৰমাণু এটা ধণাত্মক আধানযুক্ত গোলক, যাৰ ভিতৰত ঋণাত্মক আধানযুক্ত ইলেক্ট্রনবোৰ সোমাই থাকে, যেনেকৈ তৰমুজত বীজ থাকে।
• ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আধানৰ পৰিমাণ সমান হোৱাৰ বাবে পৰমাণু সামগ্ৰিকভাৱে বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম হয়।

B) ৰাডাৰফৰ্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি:

• ৰাডাৰফৰ্ডে আলফা কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাৰ ভিত্তিত এই আৰ্হি আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, পৰমাণুৰ বেছিভাগ ঠাই খালি, আৰু ইয়াৰ কেন্দ্ৰত এটা সৰু, ঘন, আৰু ধনাত্মক আধানযুক্ত অংশ থাকে যাক নিউক্লিয়াছ বোলে। পৰমাণুৰ প্ৰায় সকলো ভৰ এই নিউক্লিয়াছত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে।
• ইলেক্ট্রনবোৰ নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে বৃত্তাকাৰ কক্ষপথত ঘূৰি থাকে।
• ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা নিউক্লিয়াছত থকা মুঠ ধনাত্মক আধানৰ সমান।

C) ব’ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি:

• ব’ৰে ৰাডাৰফৰ্ডৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ দূৰ কৰিবলৈ এই আৰ্হি আগবঢ়াইছিল। তেওঁৰ মতে, ইলেক্ট্রনবোৰ নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে কেৱল কিছুমান নিৰ্দিষ্ট শক্তিস্তৰ বা কক্ষপথতহে ঘূৰি থাকে।
• এই নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথবোৰত ঘূৰি থাকোতে ইলেক্ট্রনে শক্তি বিকিৰণ নকৰে।

৬. প্রথম ওঠৰটা মৌলৰ কাৰণে বিভিন্ন শ্বেলত ইলেকট্রন বণ্টনৰ নিয়মবোৰ সংক্ষেপে লিখা।

উত্তৰ: বিভিন্ন শ্বেলত ইলেক্ট্রন বণ্টনৰ বাবে ব’ৰ আৰু বুৰীয়ে কিছুমান নিয়ম আগবঢ়াইছিল:

• কোনো এটা কক্ষপথত ইলেক্ট্রনৰ সৰ্বাধিক সংখ্যা 2n² সূত্ৰৰ দ্বাৰা নিৰ্ধাৰণ কৰা হয়, য’ত ‘n’ হৈছে কক্ষপথৰ সংখ্যা (বা শক্তিস্তৰৰ সংখ্যা)।
  • উদাহৰণস্বৰূপে, প্ৰথম কক্ষপথ (K-শ্বেল, n=1) ত সৰ্বাধিক 2 × 1² = 2 টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে।
  • দ্বিতীয় কক্ষপথ (L-শ্বেল, n=2) ত সৰ্বাধিক 2 × 2² = 8 টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে।
  • তৃতীয় কক্ষপথ (M-শ্বেল, n=3) ত সৰ্বাধিক 2 × 3² = 18 টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে।
• পৰমাণুৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ কক্ষপথত সৰ্বাধিক ৮টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে।
• ইলেক্ট্রনবোৰে ভিতৰৰ কক্ষপথবোৰ পূৰ্ণ নোহোৱালৈকে বাহিৰৰ কক্ষপথত স্থান ল’ব নোৱাৰে। অৰ্থাৎ, কক্ষপথবোৰ ক্ৰমান্বয়ে পূৰ্ণ হয়।

৭. চিলিকন আৰু অক্সিজেনক উদাহৰণ হিচাপে লৈ যোজ্যতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ: কোনো এটা মৌলৰ পৰমাণুৱে আন মৌলৰ পৰমাণুৰ সৈতে ৰাসায়নিকভাৱে লগ লাগিব পৰা ক্ষমতাক যোজ্যতা বোলে। ই পৰমাণু এটাৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ কক্ষপথত থকা ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে, যিবোৰক যোজ্যতা ইলেক্ট্রন বোলে। পৰমাণুবোৰে নিজৰ বাহিৰৰ কক্ষপথত ৮টা ইলেক্ট্রন পূৰ্ণ কৰিবলৈ (অষ্টক নিয়ম) যিমান সংখ্যক ইলেক্ট্রন এৰি দিয়ে, গ্ৰহণ কৰে বা ভাগ বতৰা কৰে, সেই সংখ্যাটোৱেই হৈছে তাৰ যোজ্যতা।

• চিলিকনৰ (Si) ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস: 2, 8, 4. ইয়াৰ বাহিৰৰ কক্ষপথত 4 টা ইলেক্ট্রন আছে। গতিকে, ইয়াৰ যোজ্যতা = 4।
• অক্সিজেনৰ (O) ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস: 2, 6. ইয়াৰ বাহিৰৰ কক্ষপথত 6 টা ইলেক্ট্রন আছে। অষ্টক পূৰ্ণ কৰিবলৈ ইয়াক 2 টা ইলেক্ট্রনৰ প্ৰয়োজন। গতিকে, ইয়াৰ যোজ্যতা = 8 – 6 = 2।

৮. উদাহৰণৰ সৈতে ব্যাখ্যা কৰা – (i) পাৰমাণবিক সংখ্যা, (ii) ভৰ সংখ্যা, (iii) সমস্থানিক, (iv) সমভাৰী। সমস্থানিকৰ যিকোনো দুটা ব্যৱহাৰ লিখা।

উত্তৰ:

(i) পাৰমাণৱিক সংখ্যা (Atomic Number): কোনো এটা মৌলৰ পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰটনৰ মুঠ সংখ্যাকে সেই মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা বোলে। ইয়াক ‘Z’ আখৰৰ দ্বাৰা সূচোৱা হয়। পাৰমাণৱিক সংখ্যাই মৌল এটাৰ পৰিচয় নিৰ্ধাৰণ কৰে। উদাহৰণস্বৰূপে, হাইড্ৰজেনৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 1, কাৰণ ইয়াৰ নিউক্লিয়াছত 1 টা প্ৰটন থাকে।

(ii) ভৰ সংখ্যা (Mass Number): পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যাৰ যোগফলক ভৰ সংখ্যা বোলে। ইয়াক ‘A’ আখৰৰ দ্বাৰা সূচোৱা হয়। অৰ্থাৎ, A = প্ৰটনৰ সংখ্যা + নিউট্রনৰ সংখ্যা। উদাহৰণস্বৰূপে, কাৰ্বনৰ ভৰ সংখ্যা 12, কাৰণ ইয়াৰ নিউক্লিয়াছত 6 টা প্ৰটন আৰু 6 টা নিউট্রন থাকে (6+6=12)।

(iii) সমস্থানিক (Isotopes): একে পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিন্তু ভিন্ন ভৰ সংখ্যা থকা একে মৌলৰ পৰমাণুবোৰক সমস্থানিক বোলে। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল, সমস্থানিকবোৰত প্ৰটনৰ সংখ্যা একে থাকে কিন্তু নিউট্রনৰ সংখ্যা ভিন্ন হয়। উদাহৰণস্বৰূপে, ক্ল’ৰিণৰ দুটা সমস্থানিক হ’ল ³⁵₁₇Cl আৰু ³⁷₁₇Cl।

(iv) সমভাৰী (Isobars): ভিন্ন পাৰমাণৱিক সংখ্যা কিন্তু একে ভৰ সংখ্যা থকা ভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুবোৰক সমভাৰী বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে, আৰ্গন (⁴⁰₁₈Ar), পটেছিয়াম (⁴⁰₁₉K) আৰু কেলছিয়াম (⁴⁰₂₀Ca) হৈছে সমভাৰী, কাৰণ ইহঁত সকলোৰে ভৰ সংখ্যা 40 যদিও ইহঁতৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা ভিন্ন।

সমস্থানিকৰ ব্যৱহাৰ:

• কৰ্কট ৰোগৰ চিকিৎসাত কোবাল্ট-60 (⁶⁰₂₇Co) সমস্থানিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
• ইউৰেনিয়ামৰ এটা সমস্থানিক (ইউৰেনিয়াম-235) নিউক্লিয় শক্তি কেন্দ্ৰত ইন্ধন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

৯. Na+ত সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰ হৈ থকা K আৰু L শ্বেল আছে। ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: ছডিয়াম (Na) মৌলৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 11। গতিকে, এটা নিৰপেক্ষ ছডিয়াম পৰমাণুত 11 টা ইলেক্ট্রন থাকে, যাৰ ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস হ’ল 2, 8, 1 (K-শ্বেলত 2, L-শ্বেলত 8, M-শ্বেলত 1)।

যেতিয়া ছডিয়াম পৰমাণুৱে এটা ইলেক্ট্রন হেৰুৱাই Na⁺ আয়ন গঠন কৰে, তেতিয়া ইয়াৰ ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা 10 হয় (11 – 1 = 10)। এই 10 টা ইলেক্ট্রন K আৰু L শ্বেলত বিতৰণ হয়: K-শ্বেলত 2 টা আৰু L-শ্বেলত 8 টা। যিহেতু K-শ্বেলত সৰ্বাধিক 2 টা আৰু L-শ্বেলত সৰ্বাধিক 8 টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে, সেয়েহে Na⁺ আয়নত K আৰু L দুয়োটা শ্বেল সম্পূৰ্ণৰূপে পূৰ্ণ হৈ থাকে।

১০. যদি ব্ৰ’মিন পৰমাণু ⁷⁹₃₅Br (49.7%) আৰু ⁸¹₃₅Br (50.3% ) সমস্থানিকৰ ৰূপত থাকে তেন্তে তাৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ কিমান হ’ব গণনা কৰা।

উত্তৰ: ব্ৰ’মিনৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ গণনা কৰিবলৈ, আমি প্ৰতিটো সমস্থানিকৰ ভৰক তাৰ প্ৰাচুৰ্যৰ শতকৰা হাৰৰে পূৰণ কৰি যোগ কৰিম আৰু তাৰ পিছত 100 ৰে হৰণ কৰিম:

গড় পাৰমাণৱিক ভৰ = (⁷⁹Br ৰ ভৰ × ⁷⁹Br ৰ প্ৰাচুৰ্য) + (⁸¹Br ৰ ভৰ × ⁸¹Br ৰ প্ৰাচুৰ্য) / 100
= (79 u × 49.7%) + (81 u × 50.3%) / 100
= (3926.3 + 4074.3) / 100
= 8000.6 / 100
= 80.006 u

গতিকে, ব্ৰ’মিনৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ হ’ব 80.006 u।

১১. এটা মৌল X এটা নমুনাৰ গড় পাৰমাণৱিক ভৰ 16.2u। নমুনাটোত সমস্থানিক ¹⁶₈X আৰু ¹⁸₈X ৰ শকতৰা পৰিমাণ কি কি?

উত্তৰ: ধৰা হ’ল, ¹⁶₈X সমস্থানিকৰ শতকৰা পৰিমাণ = P%
তেন্তে, ¹⁸₈X সমস্থানিকৰ শতকৰা পৰিমাণ = (100 – P)%

গড় পাৰমাণৱিক ভৰৰ সূত্ৰ ব্যৱহাৰ কৰি:
(P × 16 + (100 – P) × 18) / 100 = 16.2
16P + 1800 – 18P = 1620
– 2P = 1620 – 1800
– 2P = -180
P = 90

গতিকে,

• ¹⁶₈X সমস্থানিকৰ শতকৰা পৰিমাণ = 90%
• ¹⁸₈X সমস্থানিকৰ শতকৰা পৰিমাণ = 100 – 90 = 10%

১২. যদি Z = 3 হয়, তেন্তে মৌলটোৰ যোজ্যতা কিমান হ’ব? মৌলটোৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: যদি Z = 3 হয়, তেন্তে মৌলটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা 3। ইয়াৰ অৰ্থ হ’ল মৌলটোত 3 টা ইলেক্ট্রন আছে।

ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস:

• K-শ্বেলত = 2 টা ইলেক্ট্রন
• L-শ্বেলত = 1 টা ইলেক্ট্রন

বাহিৰৰ কক্ষপথত 1 টা ইলেক্ট্রন থকাৰ বাবে, মৌলটোৱে অষ্টক পূৰ্ণ কৰিবলৈ এই ইলেক্ট্রনটো এৰি দিব। গতিকে, মৌলটোৰ যোজ্যতা হ’ব 1।

পাৰমাণৱিক সংখ্যা 3 থকা মৌলটো হ’ল লিথিয়াম (Lithium)।

১৩. দুটা পৰমাণু X আৰু Y ৰ নিউক্লিয়াছৰ সংযুতি তলত দিয়া হৈছে। X: প্রটন = 6, নিউট্রন = 6; Y: প্রটন = 6, নিউট্রন = 8। X আৰু Y ৰ ভৰ সংখ্যা দিয়া। দুয়োটাৰ মাজৰ সম্পৰ্কটো কি?

উত্তৰ:

• X ৰ ভৰ সংখ্যা: প্ৰটনৰ সংখ্যা + নিউট্রনৰ সংখ্যা = 6 + 6 = 12
• Y ৰ ভৰ সংখ্যা: প্ৰটনৰ সংখ্যা + নিউট্রনৰ সংখ্যা = 6 + 8 = 14

দুয়োটা পৰমাণু X আৰু Y ৰ প্ৰটনৰ সংখ্যা একে (6), কিন্তু নিউট্রনৰ সংখ্যা ভিন্ন হোৱাৰ বাবে ইহঁতৰ ভৰ সংখ্যাও ভিন্ন। সেয়েহে, X আৰু Y পৰস্পৰৰ সমস্থানিক (Isotopes)।

১৪. তলৰ শুদ্ধ উক্তিবোৰৰ ঠাইত “T” ভুলবোৰৰ ঠাইত ‘F’ লিখা।

(a) জে. জে. থমছনে প্ৰঙাব কৰিছিল যে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত কেৱল নিউক্লিয়ন থাকে। উত্তৰ: F (থমছনৰ আৰ্হিত নিউক্লিয়াছৰ ধাৰণা নাছিল।)
(b) ইলেকট্রন এটা আৰু প্ৰটন এটা লগ লাগি নিউট্রন এটা গঠন হয়। সেইবাবে ই প্রশম। উত্তৰ: F (নিউট্রন হৈছে এক মৌলিক কণা, ই ইলেক্ট্রন আৰু প্ৰটনৰ মিলনত গঠিত নহয়।)
(c) ইলেকট্রন এটাৰ ভৰ প্ৰটনৰ ভৰৰ প্ৰায় 1/2000 গুণ। উত্তৰ: T
(d) টিংচাৰ আয়ডিন প্ৰস্তুত কৰাত আয়ডিনৰ এটা সমস্থানিক ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উত্তৰ: F (টিংচাৰ আয়ডিনত সাধাৰণ আয়ডিন ব্যৱহাৰ কৰা হয়, সমস্থানিক নহয়।)
(e) টিংচা আয়ডিন মেডিটিন হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। উত্তৰ: T

১৫. ৰাডাৰ ফ’ৰ্ডৰ আলফা কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাই –

(a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ। (✓)
(b) ইলেকট্রন। (✗)
(c) প্রটন। (✗)
(d) নিউট্রন আবিস্কাৰ কৰিছিল। (✗)

উত্তৰ: (a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ।

১৬. মৌল এটাৰ সমস্থানিকবোৰৰ-

(a) একে ভৌতিক ধর্ম। (✓)
(b) ভিন্ন ৰাসায়নিক ধর্ম। (✗)
(c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্রন। (✓)
(d) ভিন্ন পাৰমাণবিক সংখ্যা থাকে। (✗)

উত্তৰ: (a) একে ভৌতিক ধর্ম, (c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্রন।

১৭. Cl⁻ আয়নত যোজ্যতা ইলেকট্রনৰ সংখ্যা

(a) 16 (✗)
(b) 8 (✓)
(c) 17 (✗)
(d) 18 (✗)

উত্তৰ: (b) 8

১৮. তলৰ কোনটো ছ’ডিয়ামৰ শুদ্ধ ইলেকট্রনীয় বিন্যাস?

(a) 2,8
(b) 8, 2, 1
(c) 2, 1, 8
(d) 2, 8, 1

উত্তৰ: (d) 2, 8, 1

অতিৰিক্ত ধাৰণামূলক প্ৰশ্নোত্তৰ (Additional Concept Q&A)

১. ডেল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বৰ মূল ধাৰণাসমূহ কি কি?

উত্তৰ: জন ডেল্টনৰ পৰমাণু তত্ত্বই পদাৰ্থৰ গঠনৰ বিষয়ে কিছুমান মৌলিক ধাৰণা আগবঢ়াইছিল, যিবোৰ তলত উল্লেখ কৰা হ’ল:

• সকলো পদাৰ্থই অতি ক্ষুদ্ৰ আৰু অবিভাজ্য কণাৰে গঠিত, যাক পৰমাণু বোলে।
• পৰমাণুবোৰক সৃষ্টি বা ধ্বংস কৰিব নোৱাৰি। ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াৰ সময়ত পৰমাণুৰ কোনো পৰিৱৰ্তন নহয়।
• এটা নিৰ্দিষ্ট মৌলৰ সকলো পৰমাণুৰ ভৰ, আকাৰ আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম একে হয়।
• ভিন্ন মৌলৰ পৰমাণুৰ ভৰ, আকাৰ আৰু ৰাসায়নিক ধৰ্ম ভিন্ন হয়।
• পৰমাণুবোৰ সৰল পূৰ্ণ সংখ্যাৰ অনুপাতত লগ লাগি যৌগ গঠন কৰে।
• ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়া হৈছে পৰমাণুৰ পুনৰ্গঠন, য’ত পৰমাণুবোৰ নতুনকৈ সজোৱা হয়।

২. কেথ’ড ৰশ্মি কি? ইয়াৰ ধৰ্মসমূহ লিখা।

উত্তৰ: কেথ’ড ৰশ্মি হৈছে ঋণাত্মক আধানযুক্ত ইলেক্ট্রনৰ এক সোঁত, যি বিদ্যুত মোক্ষন নলীৰ কেথ’ডৰ পৰা এন’ডৰ ফালে উচ্চ বেগেৰে গতি কৰে। ইয়াৰ কিছুমান গুৰুত্বপূৰ্ণ ধৰ্ম হ’ল:

• কেথ’ড ৰশ্মিবোৰ সৰল ৰেখাত গতি কৰে।
• এই ৰশ্মিবোৰ ঋণাত্মক আধানযুক্ত কণা (ইলেক্ট্রন) ৰ দ্বাৰা গঠিত।
• বৈদ্যুতিক আৰু চুম্বকীয় ক্ষেত্ৰৰ প্ৰয়োগত এই ৰশ্মিবোৰ বিচ্যুত হয়।
• কেথ’ড ৰশ্মিয়ে যান্ত্ৰিক শক্তি উৎপন্ন কৰিব পাৰে, যেনে – ইয়াৰ পথত ৰখা পাতল চকা এটা ঘূৰাব পাৰে।

৩. ভেলেন্স শ্বেল (Valence Shell) কাক বোলে?

উত্তৰ: পৰমাণু এটাৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ কক্ষপথটোক ভেলেন্স শ্বেল বা যোজ্যতা কক্ষ বোলে। এই কক্ষপথত থকা ইলেক্ট্রনবোৰক যোজ্যতা ইলেক্ট্রন বুলি কোৱা হয়। এই যোজ্যতা ইলেক্ট্রনবোৰেই ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰি আন পৰমাণুৰ সৈতে বন্ধন গঠন কৰে।

৪. অষ্টক নিয়ম (Octet Rule) কি?

উত্তৰ: অষ্টক নিয়ম অনুসৰি, পৰমাণুবোৰে ৰাসায়নিক বিক্ৰিয়াত অংশগ্ৰহণ কৰি নিজৰ আটাইতকৈ বাহিৰৰ কক্ষপথত আঠটা ইলেক্ট্রন পূৰ্ণ কৰিবলৈ চেষ্টা কৰে। এইটো কৰাৰ উদ্দেশ্য হৈছে নিষ্ক্ৰিয় গেছৰ দৰে সুস্থিৰ ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস লাভ কৰা। পৰমাণুবোৰে ইলেক্ট্রন এৰি দি, গ্ৰহণ কৰি বা ভাগ বতৰা কৰি এই অষ্টক পূৰ্ণ কৰে।

৫. আইচ’টোপ (Isotopes) আৰু আইচ’বাৰ (Isobars) ৰ মাজৰ পাৰ্থক্য কি?

উত্তৰ: আইচ’টোপ আৰু আইচ’বাৰ হৈছে পৰমাণুৰ দুটা ভিন্ন ধৰণৰ শ্ৰেণীবিভাজন, যিবোৰৰ মাজত পাৰ্থক্য তলত দিয়া হ’ল:

• আইচ’টোপ (Isotopes): এইবোৰ হৈছে একে মৌলৰ পৰমাণু, যাৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা (প্ৰটনৰ সংখ্যা) একে থাকে কিন্তু ভৰ সংখ্যা (প্ৰটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যা) ভিন্ন হয়। ইয়াৰ কাৰণ হৈছে নিউট্রনৰ সংখ্যাৰ ভিন্নতা। উদাহৰণ: কাৰ্বন-12 (¹²C₆) আৰু কাৰ্বন-14 (¹⁴C₆)।
• আইচ’বাৰ (Isobars): এইবোৰ হৈছে ভিন্ন মৌলৰ পৰমাণু, যাৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা ভিন্ন হয় কিন্তু ভৰ সংখ্যা একে থাকে। উদাহৰণ: আৰ্গন (⁴⁰₁₈Ar) আৰু কেলছিয়াম (⁴⁰₂₀Ca)।

৬. নিউক্লিয়াছৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল আৰু কেনেকৈ?

উত্তৰ: আৰ্নেষ্ট ৰাডাৰফৰ্ডে (Ernest Rutherford) ১৯১১ চনত তেওঁৰ বিখ্যাত আলফা কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ সোণৰ এখন অতি পাতল পাতৰ মাজেৰে ধনাত্মক আধানযুক্ত আলফা কণাবোৰ পাৰ কৰাইছিল। তেওঁ লক্ষ্য কৰিছিল যে বেছিভাগ কণাই পাতখনৰ মাজেৰে পোনপটীয়াভাৱে পাৰ হৈ গৈছিল, কিন্তু কিছুমান কণা সৰু কোণত বিচ্যুত হৈছিল আৰু অতি কম সংখ্যক কণা (প্ৰায় 12,000 ৰ ভিতৰত 1 টা) সম্পূৰ্ণৰূপে ওভতি আহিছিল। এই পৰীক্ষাৰ ফলাফলৰ পৰা তেওঁ এই সিদ্ধান্তত উপনীত হৈছিল যে পৰমাণুৰ কেন্দ্ৰত এটা অতি সৰু, ধনাত্মক আধানযুক্ত আৰু ঘন অংশ আছে, যাক তেওঁ নিউক্লিয়াছ নাম দিছিল।

৭. ইলেক্ট্রনৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: জে. জে. থমছনে (J.J. Thomson) ১৮৯৭ চনত কেথ’ড ৰশ্মি নলীৰ পৰীক্ষাৰ দ্বাৰা ইলেক্ট্রন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ দেখুৱাইছিল যে কেথ’ড ৰশ্মিবোৰ ঋণাত্মক আধানযুক্ত কণিকাৰে গঠিত, যিবোৰক পিছলৈ ইলেক্ট্রন নাম দিয়া হৈছিল।

৮. প্ৰটনৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: আৰ্নেষ্ট ৰাডাৰফৰ্ডে (Ernest Rutherford) ১৯১৯ চনত প্ৰটন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ আলফা কণাৰ সৈতে নাইট্ৰ’জেন গেছৰ বিক্ৰিয়াৰ জৰিয়তে এই ধনাত্মক আধানযুক্ত কণাবোৰ চিনাক্ত কৰিছিল।

৯. নিউট্রনৰ আৱিষ্কাৰ কোনে কৰিছিল?

উত্তৰ: জেমছ চেডউইকে (James Chadwick) ১৯৩২ চনত নিউট্রন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল। তেওঁ দেখুৱাইছিল যে নিউক্লিয়াছত প্ৰটনৰ উপৰিও আধানবিহীন কিন্তু প্ৰটনৰ সমান ভৰৰ আন এটা কণা থাকে, যাক নিউট্রন বোলে।

১০. পৰমাণুৰ ভৰ ক’ত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে?

উত্তৰ: পৰমাণুৰ প্ৰায় সকলো ভৰ ইয়াৰ কেন্দ্ৰত থকা নিউক্লিয়াছত কেন্দ্ৰীভূত হৈ থাকে। নিউক্লিয়াছত প্ৰটন আৰু নিউট্রন থাকে, যিবোৰৰ ভৰ ইলেক্ট্রনৰ ভৰতকৈ বহু বেছি। ইলেক্ট্রনবোৰৰ ভৰ অতি নগণ্য হোৱাৰ বাবে পৰমাণুৰ মুঠ ভৰত সিহঁতৰ অৱদান অতি কম।

বহু বিকল্পীয় প্ৰশ্নোত্তৰ (Multiple Choice Questions – MCQs)

১. তলৰ কোন জন বিজ্ঞানীয়ে ইলেক্ট্রন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

(a) ইগ’ল্ডষ্টেইনে।
(b) জে জে থমছনে।
(c) ইৰাডাৰ ফ’ৰ্ডে।
(d) নীয়েল বৰে।

উত্তৰ: (b) জে জে থমছনে।

২. ইলেক্ট্রন এটাৰ ভৰ হাইড্ৰ’জেন পৰমাণু এটাৰ ওপৰত প্ৰায় ——— ।

(a) 1 /100 গুণ।
(b) 1/3000 গুণ।
(c) 1/2000 গুণ।
(d) 1/4000 গুণ।

উত্তৰ: (c) 1/2000 গুণ।

৩. তলৰ কোন জন বিজ্ঞানীয়ে নিউট্রন আৱিষ্কাৰ কৰিছিল।

(a) জে জে থমছনে।
(b) জে‚ছাডউইকে।
(c) ইগ’ল্ডষ্টেইনে।
(d) ই ৰাডাৰ ফ’ৰ্ডে।

উত্তৰ: (b) জে‚ছাডউইকে।

৪. L কক্ষত থকা ইলেক্ট্ৰনৰ সৰ্বোচ্চ সংখ্যা হ’ল—

(a) 18 টা।
(b) ৪ টা।
(c) 2 টা।
(d) 32 টা।

উত্তৰ: (b) ৪ টা।

৫. এটা কক্ষত থকা ইলেক্ট্ৰনৰ সৰ্বোচ্চ সংখ্যাক প্ৰকাশ কৰা সংকেতটো হ’ল—

(a) n²
(b) 2n²
(c) 3n²
(d) 4n²

উত্তৰ: (b) 2n²

৬. তলৰ কোনজন বিজ্ঞানীয়ে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছ আৱিষ্কাৰ কৰিছিল?

(a) ডেল্টনে।
(b) জে. জে. ছমাছনে।
(c) ই ৰাডাৰ ফৰ্ডে।
(d) জে. ছাড়উফকে।

উত্তৰ: (c) ই ৰাডাৰ ফৰ্ডে।

৭. নিউক্লিয়াছৰ আধান—

(a) ধনাত্মক।
(b) ঋণাত্মক।
(c) আধানহীন।
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়।

উত্তৰ: (a) ধনাত্মক।

৮. নিউক্লিয়াছৰ ব্যাসার্দ্ধ পৰমাণুৰ ব্যাসার্দ্ধতকৈ ———গুণে কম।

(a) 10⁻¹³
(b) 10³
(c) 10⁻⁵
(d) 10⁵

উত্তৰ: (c) 10⁻⁵

৯. নিষ্ক্রিয় মৌলসমূহৰ যোজ্যতা হ’ব—

(a) 2
(b) 3
(c) 4
(d) 0

উত্তৰ: (d) 0

১০. তলৰ কোনটো হাইড্ৰ’জেন সমস্থানিক নহয়—

(a) প্রটিয়াম।
(b) ডয়টেৰিয়াম।
(c) নাইট্ৰ’জেন।
(d) ট্রিটিয়াম।

উত্তৰ: (c) নাইট্ৰ’জেন।

১১. তলৰ কোনটো মৌলৰ পৰমাণুত নিউট্রন নাথাকে?

(a) প্রটিয়াম।
(b) হিলিয়াম।
(c) লিথিয়াম।
(d) ছ’ডিয়াম।

উত্তৰ: (a) প্রটিয়াম।

১২. কেলছিয়াম আৰু আৰ্গন—

(a) ভৰ সংখ্যা একে নহয়।
(b) ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা একে।
(c) সমভাৰী।
(d) সমস্থানিক।

উত্তৰ: (c) সমভাৰী।

১৩. ৰাডাৰ ফ’ৰ্ডৰ আলফা কণা বিচ্ছুৰণ পৰীক্ষাই আবিষ্কাৰ কৰিছিল—

(a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ।
(b) ইলেক্ট্রন।
(c) নিউট্রন।
(d) প্ৰ’টন।

উত্তৰ: (a) পাৰমাণৱিক নিউক্লিয়াছ।

১৪. মৌল এটাৰ সমস্থানিকবোৰৰ থাকে—

(a) একে ভৌতিক ধর্ম।
(b) ভিন্ন ৰাসায়নিক ধর্ম।
(c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্রন।
(d) ভিন্ন পাৰমাণবিক সংখ্যা।

উত্তৰ: (c) ভিন্ন সংখ্যক নিউট্রন।

১৫. Cl⁻ আয়নত যোজ্যতা ইলেক্ট্ৰনৰ সংখ্যা—

(a) 16
(b) 8
(c) 17
(d) 18

উত্তৰ: (b) 8

১৬. পৰমাণুৰ কেন্দ্ৰত থকা ধনাত্মক আধানযুক্ত কণাবোৰক কি বোলে?

(a) ইলেক্ট্রন
(b) নিউট্রন
(c) প্রটন
(d) মেছন

উত্তৰ: (c) প্রটন

১৭. পৰমাণুৰ কোনটো কণিকাৰ কোনো আধান নাই?

(a) ইলেক্ট্রন
(b) প্রটন
(c) নিউট্রন
(d) ওপৰৰ এটাও নহয়

উত্তৰ: (c) নিউট্রন

১৮. ব’ৰৰ আৰ্হি অনুসৰি, ইলেক্ট্রনবোৰ নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে কিহৰ মাজেৰে ঘূৰি থাকে?

(a) সৰল ৰেখা
(b) নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথ
(c) অনিয়মিত পথ
(d) সৰ্পিল পথ

উত্তৰ: (b) নিৰ্দিষ্ট কক্ষপথ

১৯. পাৰমাণৱিক সংখ্যা কাক বোলে?

(a) প্রটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যা
(b) কেৱল প্রটনৰ সংখ্যা
(c) কেৱল ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা
(d) প্রটন, নিউট্রন আৰু ইলেক্ট্রনৰ মুঠ সংখ্যা

উত্তৰ: (b) কেৱল প্রটনৰ সংখ্যা

২০. ভৰ সংখ্যা কাক বোলে?

(a) কেৱল প্রটনৰ সংখ্যা
(b) কেৱল নিউট্রনৰ সংখ্যা
(c) প্রটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যা
(d) ইলেক্ট্রন আৰু প্রটনৰ মুঠ সংখ্যা

উত্তৰ: (c) প্রটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যা

এই অধ্যয়ন সামগ্ৰীখনে আপোনাক ‘পৰমাণুৰ গঠন’ অধ্যায়টো ভালদৰে বুজাত আৰু পৰীক্ষাত সুন্দৰ ফলাফল দেখুৱাত সহায় কৰিব বুলি আশা কৰা হৈছে। কোনো ধৰণৰ প্ৰশ্ন বা সহায়ৰ বাবে আপুনি আমাৰ ৱেবছাইটত যোগাযোগ কৰিব পাৰে।

প্ৰশ্ন 1: কেনেল ৰশ্মি কি?

উত্তৰ: কেনেল ৰশ্মি হ’ল গেছৰ বিদ্যুৎ মােক্ষণৰ সময়ত উৎপন্ন হােৱা এক ধনাত্মক আধানযুক্ত ৰশ্মি। ইয়াক কেথডৰ ছিদ্ৰৰ মাজেৰে পাৰ হৈ যায়। এই ৰশ্মি ধনাত্মক আধানযুক্ত প্ৰটনৰ দ্বাৰা গঠিত হয়।

প্ৰশ্ন 2: পৰমাণু এটাত থকা প্ৰটন আৰু এটা ইলেক্ট্রন থাকিলে ই কোনাে আধান বহন কৰিবনে নকৰে?

উত্তৰ: এটা ইলেক্ট্রন ঋণাত্মকভাৱে আহিত, আৰু এটা প্ৰটন ধনাত্মকভাৱে আহিত। গতিকে, সিহঁতে বহন কৰা আধানৰ পৰিমাণ সমান হয়। সেইবাবে, এটা পৰমাণুত থকা প্ৰটন আৰু ইলেক্ট্রনে কোনাে ধৰণৰ আধান বহন নকৰে।

প্ৰশ্ন 3: থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণু এটা সামগ্রিকভাৱে কেনেদৰে প্ৰশম হয় ব্যাখ্যা কৰা।

উত্তৰ: থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে, এটা পৰমাণুৰ ধনাত্মক আৰু ঋণাত্মক আধান সমান মানৰ। সেইবাবে পৰমাণু এটা বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম হয়।

প্ৰশ্ন 4: ৰাডাৰফ ‘র্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত কোনটো উপ-পাৰমাণৱিক কণা থাকে?

উত্তৰ: ৰাডাৰফ ‘র্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ মতে, পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত প্ৰটন (proton) থাকে।

প্ৰশ্ন 5: তিনিটা খেলৰে সৈতে ব’ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ এটা চিত্র অংকণ কৰা।

উত্তৰ: ব’ৰৰ পৰমাণুৰ আৰ্হি অনুসৰি, পৰমাণু এটাত নিউক্লিয়াছৰ চাৰিওফালে তিনিটা শক্তিৰ স্তৰ (K, L, M) থাকে। ইলেক্ট্রনবোৰ এই শক্তিৰ স্তৰবোৰত ঘূৰি থাকে। চিত্র হিচাপে নিউক্লিয়াছক কেন্দ্ৰত আৰু শক্তিৰ স্তৰক বৃত্তাকাৰ পথত দেখুওৱা হয়।

প্ৰশ্ন 6: যদি α-কণা বিছুৰণ পৰীক্ষাটোত সােণৰ পাতৰ সলনি আন ধাতুৰ পাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। তেনেহ’লে কি দেখা যাব বুলি ভাৱা ?

উত্তৰ:
সােণৰ পাতৰ সলনি আন ধাতু ব্যৱহাৰ কৰিলে প্রায় একে ফল পােৱা যাৱ। কিন্তু, সকলাে ধাতুৱে ঘাতসহনশীল নহয় যাৰ বাবে অতি পাতল পাতলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব নােৱাৰি। অতি পাতল পাতৰ মাজেৰেহে α কণা সহজে বিছুৰণ কৰিব পাৰি।

প্ৰশ্ন 7: পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণাৰ নাম লিখা।

উত্তৰ: পৰমাণুৰ তিনিটা উপ-পাৰমাণৱিক কণাৰ নাম হ’ল—

1. নিউট্রন,
2. প্ৰটন,
3. ইলেক্ট্রন।

প্ৰশ্ন 8: হিলিয়াম পৰমাণুৰ পাৰমাণৱিক ভৰ 4u আৰু ইয়াৰ নিউক্লিয়াছত দুটা প্ৰটন আছে। ইয়াত কিমানটা নিউট্রন থাকিব?

উত্তৰ: পৰমাণু এটাৰ ভৰ পৰমাণুটোত থকা প্ৰটন আৰু নিউট্রনৰ ভৰৰ সমান। যিহেতু প্ৰটন দুটা আছে, গতিকে নিউট্রনো দুটা থাকিব।

প্ৰশ্ন 9: কার্বন আৰু ছডিয়াম পৰমাণুত ইলেক্ট্রন বিতৰণ দেখুওৱা।

উত্তৰ:

1. কার্বন (C):
   পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 6
   ইলেক্ট্রন বিতৰণ = 2, 4
2. ছডিয়াম (Na):
   পাৰমাণৱিক সংখ্যা = 11
   ইলেক্ট্রন বিতৰণ = 2, 8, 1

প্ৰশ্ন 10: পৰমাণু এটাৰ K আৰু L খেলবােৰ পূৰ্ণ হৈ থাকিলে পৰমাণুটোত ইলেক্ট্রনৰ মুঠ সংখ্যা কিমান হ’ব?

উত্তৰ:
K শ্বেলত থকা ইলেক্ট্রন সংখ্যা = $ 2n^2 $
= $ 2 \times 1^2 = 2 $

L শ্বেলত থকা ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা = $ 2n^2 $
= $ 2 \times 2^2 = 8 $

K আৰু L শ্বেলবােৰ পূৰ্ণ হৈ থাকিলে পৰমাণুটোত থকা মুঠ ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা হব = $ 2 + 8 = 10 $ টা।

প্ৰশ্ন 11: ক্ল’ৰিণ, ছালফাৰ আৰু মেগনেছিয়ামৰ যােজ্যতা কেনেদৰে পাবা?

উত্তৰ:

1. ক্ল’ৰিণ (Cl):
   ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 8, 7
   যােজ্যতা = $ 8 – 7 = 1 $
2. ছালফাৰ (S):
   ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 8, 6
   যােজ্যতা = $ 8 – 6 = 2 $
3. মেগনেছিয়াম (Mg):
   ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 8, 2
   যােজ্যতা = $ 8 – 6 = 2 $

প্ৰশ্ন 12: যদি পৰমাণু এটাত ইলেক্ট্রনৰ সংখ্যা ৪ আৰু প্ৰটিনৰ সংখ্যাও 8 হয় তেন্তে—

(i) পৰমাণুটোৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা কি হ’ব?
(ii) পৰমাণুটোৰ আধান কিমান হ’ব?

উত্তৰ:
(i) পৰমাণু এটাত থকা প্ৰটিনৰ সংখ্যাই হ’ল পাৰমাণৱিক সংখ্যা। যিহেতু পৰমাণুটোত 8 টা প্ৰটন আছে, গতিকে ইয়াৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা হ’ব 8।

(ii) যিহেতু পৰমাণুটোত ইলেক্ট্রন আৰু প্ৰটিনৰ সংখ্যা সমান, গতিকে পৰমাণুটোৰ আধান শূণ্য হ’ব।

প্ৰশ্ন 13: তালিকা 4.1 ৰ সহায়ত অক্সিজেন আৰু ছালফাৰৰ পৰমাণুৰ ভৰ সংখ্যা উলিওৱা।

উত্তৰ:

1. অক্সিজেন (O):
   প্ৰটন = 8, নিউট্রন = 8
   ভৰ সংখ্যা = $ 8 + 8 = 16 $
2. ছালফাৰ (S):
   প্ৰটন = 16, নিউট্রন = 16
   ভৰ সংখ্যা = $ 16 + 16 = 32 $

প্ৰশ্ন 14: চিহ্ন H, D আৰু T প্ৰতিটোতে পােরা উপ-পাৰমাণৱিক কণাবােৰ তালিকাভূক্ত কৰা।

উত্তৰ:

প্ৰশ্ন 15: একোযযাৰকৈ সমস্থানিক আৰু সমভাৰীৰ ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস লিখা।

উত্তৰ:

1. সমস্থানিক (Isotopes):
   $ ^{12}C_6 $: ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 4
   $ ^{14}C_6 $: ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 4
2. সমভাৰী (Isobars):
   $ ^{22}Ne_{10} $: ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 8
   $ ^{22}Ne_{11} $: ইলেক্ট্রন বিন্যাস = 2, 8, 1

প্ৰশ্ন 16: ইলেক্ট্রন, প্ৰটন আৰু নিউট্রন ধর্মসমূহ তুলনা কৰা।

উত্তৰ:

প্ৰশ্ন 17: জে জে থমছনৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

উত্তৰ:

1. থমছনৰ আৰ্হিয়ে পৰমাণুবােৰ বৈদ্যুতিকভাৱে প্ৰশম বুলি প্ৰমাণ কৰিব পাৰিছিল, যদিও ৰাডাৰফৰ্ডৰ আৰ্হিৰ দৰে ফলাফল পােৱা নাযায়।
2. থমছনৰ আৰ্হিৰ কোনাে ধৰণৰ প্ৰমাণিক ৰূপ পােৱা নাযায়।

প্ৰশ্ন 18: ৰাডৰফ ‘র্ডৰ পৰমাণুৰ আৰ্হিৰ সীমাবদ্ধতাসমূহ কি কি?

উত্তৰ:

1. ৰাডৰফৰ্ডৰ আৰ্হিৰ পৰা বৃত্তকাৰ কক্ষপথত ইলেক্ট্রনৰ পৰিভ্ৰমণ সুস্থিৰ হােৱা আশা কৰা নাযায়।
2. এই আৰ্হিমতে, বৃত্তাকাৰ কক্ষপথত ইলেক্ট্রনৰ ত্বৰণ ঘটে, আৰু ত্বৰণৰ সময়ত আধানযুক্ত কণাই শক্তি বিকিৰণ কৰে। ফলত ইলেক্ট্রনে শক্তি হেৰুৱাব আৰু নিউক্লিয়াছত পতিত হ’ব।

প্ৰশ্ন 19: ব’ৰৰ পৰমাণু আৰ্হিটো বর্ণনা কৰা।

উত্তৰ:

1. পৰমাণুৰ কেন্দ্ৰৰ চাৰিওফালে কিছুমান বিচ্ছিন্ন কক্ষপথ আছে, য’ত ইলেক্ট্রনবােৰে সুস্থিৰভাৱে থাকে।
2. সুস্থিৰ কক্ষপথত থকা ইলেক্ট্রনবােৰে শক্তি বিকিৰণ নকৰে।
3. কক্ষপথবােৰক K, L, M, N… বা 1, 2, 3, 4… সংখ্যাৰ দ্বাৰা বুজোৱা হয়।

আপোনাৰ প্ৰশ্নবোৰৰ সমাধান আৰু ব্যাখ্যা তলত দিয়া হৈছে।

6. প্রথম ওঠৰ টা মৌলৰ কাৰণে বিভিন্ন শ্বেত ইলেক্ট্রন বণ্টনৰ নিয়মবােৰ সংক্ষেপে লিখা।

উত্তৰ:

1. ইলেক্ট্রনৰ সর্বোচ্চ সংখ্যা (2n²):
   পৰমাণুৰ প্ৰতিটো কক্ষপথত থকা ইলেক্ট্রনৰ সর্বোচ্চ সংখ্যা হ’ল $ 2n^2 $, য’ত $ n $ হ’ল কক্ষপথৰ ক্ৰমিক সংখ্যা।

• প্ৰথম কক্ষপথ (K): $ n = 1 $ ⇒ $ 2 \times 1^2 = 2 $ টা ইলেক্ট্রন।
• দ্বিতীয় কক্ষপথ (L): $ n = 2 $ ⇒ $ 2 \times 2^2 = 8 $ টা ইলেক্ট্রন।
• তৃতীয় কক্ষপথ (M): $ n = 3 $ ⇒ $ 2 \times 3^2 = 18 $ টা ইলেক্ট্রন।

1. বহিৰতম কক্ষপথৰ ইলেক্ট্রন:
   পৰমাণুৰ বহিৰতম কক্ষপথত সর্বোচ্চ $ 8 $ টা ইলেক্ট্রন থাকিব পাৰে (অষ্টক নিয়ম)।
2. কক্ষপথৰ পূৰ্ণ হোৱা ক্ৰম:
   পৰমাণুৰ কক্ষপথবোৰ ইহঁতৰ শক্তিৰ ক্ৰম অনুসৰি পূৰ্ণ হয়। কম শক্তিৰ কক্ষপথ প্ৰথমে পূৰ্ণ হয়, তাৰ পিছত ওপৰৰ কক্ষপথলৈ গতি কৰে।

7. ছিলিকন আৰু অক্সিজেনক উদাহৰণ হিচাপে লৈ যােজ্যতাৰ সংজ্ঞা দিয়া।

উত্তৰ:

• যােজ্যতাৰ সংজ্ঞা:
  পৰমাণুৰ বহিৰতম কক্ষত থকা ইলেক্ট্রনবােৰক যােজ্যতা ইলেক্ট্রন বােলে। এই ইলেক্ট্রনবােৰৰ সংখ্যাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি পৰমাণুৰ যােজ্যতা নিৰ্ণয় হয়।
• অষ্টক নিয়ম মতে, পৰমাণুৰ বহিৰতম কক্ষপথত $ 8 $ টা ইলেক্ট্রন থাকিলে ই সুস্থিৰ হয়।
• যদি বহিৰতম কক্ষত $ 4 $ টাতকৈ কম ইলেক্ট্রন থাকে, তেন্তে ইলেক্ট্রন এৰি দিয়া হয়। যদি $ 4 $ টাতকৈ বেছি থাকে, তেন্তে ইলেক্ট্রন গ্ৰহণ কৰা হয়।
• উদাহৰণ:

1. ছিলিকন (Si):
   ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস: $ 2, 8, 4 $
   যােজ্যতা: $ 4 $ (কাৰণ বহিৰতম কক্ষত $ 4 $ টা ইলেক্ট্রন আছে)।
   ছিলিকনে অষ্টক নিয়ম মানি চাৰিটা ইলেক্ট্রন ভাগ-বতৰা কৰি সহযােজী বান্ধনি গঠন কৰে।
2. অক্সিজেন (O):
   ইলেক্ট্রনীয় বিন্যাস: $ 2, 6 $
   যােজ্যতা: $ 2 $ (কাৰণ বহিৰতম কক্ষত $ 6 $ টা ইলেক্ট্রন আছে, আৰু ই $ 2 $ টা ইলেক্ট্রন গ্ৰহণ কৰি $ 8 $ টা ইলেক্ট্রন সম্পূৰ্ণ কৰে)।

8. উদাহৰণেৰে সৈতে ব্যাখ্যা কৰা।

(i) পাৰমাণৱিক সংখ্যা:

• সংজ্ঞা:
  পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰটনৰ সংখ্যাকে পাৰমাণৱিক সংখ্যা বােলে।
• পাৰমাণৱিক সংখ্যা ($ Z $) = প্ৰটনৰ সংখ্যা।
• উদাহৰণ:
• হাইড্ৰজেন (H): প্ৰটনৰ সংখ্যা = $ 1 $ ⇒ পাৰমাণৱিক সংখ্যা $ Z = 1 $।
• কাৰ্বন (C): প্ৰটনৰ সংখ্যা = $ 6 $ ⇒ পাৰমাণৱিক সংখ্যা $ Z = 6 $।

(ii) ভৰ সংখ্যা:

• সংজ্ঞা:
  পৰমাণুৰ নিউক্লিয়াছত থকা প্ৰটন আৰু নিউট্রনৰ মুঠ সংখ্যাৰ যােগফলকে ভৰ সংখ্যা বােলে।
• ভৰ সংখ্যা ($ A $) = প্ৰটনৰ সংখ্যা + নিউট্রনৰ সংখ্যা।
• উদাহৰণ:
• কাৰ্বন (C): প্ৰটন = $ 6 $, নিউট্রন = $ 6 $ ⇒ ভৰ সংখ্যা $ A = 6 + 6 = 12 $।
• আর্গন (Ar): প্ৰটন = $ 18 $, নিউট্রন = $ 22 $ ⇒ ভৰ সংখ্যা $ A = 18 + 22 = 40 $।

(iii) সমস্থানিক:

• সংজ্ঞা:
  একে মৌলৰ বেলেগ বেলেগ পৰমাণুবােৰৰ পাৰমাণৱিক সংখ্যা একে, কিন্তু ভৰ সংখ্যা বেলেগ হ’লে সিহঁতক সমস্থানিক বােলে।
• উদাহৰণ:
• কাৰ্বনৰ সমস্থানিক:
  • $ ^{12}C_6 $: প্ৰটন = $ 6 $, নিউট্রন = $ 6 $, ভৰ সংখ্যা = $ 12 $।
  • $ ^{14}C_6 $: প্ৰটন = $ 6 $, নিউট্রন = $ 8 $, ভৰ সংখ্যা = $ 14 $।

(iv) সমভাৰী:

• সংজ্ঞা:
  বেলেগ বেলেগ পাৰমাণৱিক সংখ্যাৰ পৰমাণুবােৰৰ ভৰ সংখ্যা একে হ’লে সিহঁতক সমভাৰী বােলে।
• উদাহৰণ:
• $ ^{22}Ne_{10} $: প্ৰটন = $ 10 $, নিউট্রন = $ 12 $, ভৰ সংখ্যা = $ 22 $।
• $ ^{22}Na_{11} $: প্ৰটন = $ 11 $, নিউট্রন = $ 11 $, ভৰ সংখ্যা = $ 22 $।

সমস্থানিকৰ দুটা ব্যৱহাৰ:

1. ইউৰেনিয়ামৰ সমস্থানিক ($ ^{235}U $):
   নিউক্লিয়াৰ ৰিয়েক্টৰত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
2. ক’বাল্টৰ সমস্থানিক ($ ^{60}Co $):
   কৰ্কট ৰােগৰ চিকিৎসাত ব্যৱহাৰ কৰা হয় (ৰেডিওথেৰাপীত)।