AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ পঞ্চম অধ্যায় “খনিজ আৰু শক্তি সম্পদ” (Mineral and Energy Resources) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
খনিজ আৰু শক্তি সম্পদ Class 12
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
ভাৰতবৰ্ষ ইয়াৰ বৈচিত্ৰ্যময় ভূতাত্ত্বিক গঠনৰ বাবে বিভিন্ন প্ৰকাৰৰ খনিজ সম্পদত চহকী। খনিজ পদাৰ্থসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— ধাতৱ খনিজ (Metallic) আৰু অধাতৱ খনিজ (Non-metallic)। ধাতৱ খনিজসমূহৰ ভিতৰত লৌহজ (যেনে- লোৰ আকৰ, মেংগানিজ) আৰু অলৌহজ (যেনে- বক্সাইট, তাম) খনিজ প্ৰধান। আনহাতে, অধাতৱ খনিজসমূহৰ ভিতৰত অভ্ৰ (Mica), চূণশিল আদি উল্লেখযোগ্য। ভাৰতৰ খনিজ সম্পদসমূহ প্ৰধানকৈ তিনিটা বলয়ত কেন্দ্ৰীভূত হৈ আছে— উত্তৰ-পূব মালভূমি অঞ্চল (য’ত লোৰ আকৰ, কয়লা, মেংগানিজ, বক্সাইট পোৱা যায়), দক্ষিণ-পশ্চিম মালভূমি অঞ্চল (য’ত লৌহজ ধাতু আৰু বক্সাইট পোৱা যায়), আৰু উত্তৰ-পশ্চিম অঞ্চল (য’ত তাম, দস্তা, আৰু পেট্ৰ’লিয়াম পোৱা যায়)।
ভাৰতত লোৰ আকৰ (প্ৰধানকৈ হেমেটাইট আৰু মেগনেটাইট) প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়, যিবোৰ ঘাইকৈ ওড়িশা, ঝাৰখণ্ড, ছত্তীশগড় আৰু কৰ্ণাটকত অৱস্থিত। মেংগানিজ তীখা উৎপাদনত ব্যৱহাৰ কৰা হয় আৰু ইয়াৰ প্ৰধান উৎপাদক ৰাজ্য হৈছে মধ্যপ্ৰদেশ আৰু ওড়িশা। এলুমিনিয়ামৰ মূল আকৰিক বক্সাইট উৎপাদনত ওড়িশা ভাৰতৰ ভিতৰতে শীৰ্ষস্থানত আছে। বৈদ্যুতিক উদ্যোগত ব্যৱহৃত তাম ঘাইকৈ ঝাৰখণ্ড, মধ্যপ্ৰদেশ আৰু ৰাজস্থানত পোৱা যায়। অধাতৱ খনিজ অভ্ৰ উৎপাদনত ঝাৰখণ্ড আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ আগৰণুৱা।
শক্তি সম্পদসমূহক পৰম্পৰাগত (Conventional) আৰু অপৰম্পৰাগত (Non-conventional) হিচাপে শ্ৰেণীভুক্ত কৰা হয়। কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ হৈছে প্ৰধান পৰম্পৰাগত শক্তি। ভাৰতৰ প্ৰায় ৮০% কয়লা গণ্ডোৱানা যুগত সৃষ্টি হোৱা আৰু ই প্ৰধানকৈ দামোদৰ উপত্যকাত (ঝৰিয়া, ৰাণীগঞ্জ) পোৱা যায়। পেট্ৰ’লিয়াম অসমৰ ডিগবৈ, নাহৰকটীয়া, গুজৰাটৰ অংকলেশ্বৰ আৰু আৰৱ সাগৰৰ মুম্বাই হাইত পোৱা যায়। আনহাতে, অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ যেনে— সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি, পাৰমাণৱিক শক্তি (ইউৰেনিয়াম আৰু থোৰিয়ামৰ পৰা উৎপাদিত), ভূ-তাপীয় শক্তি আৰু জৈৱ-শক্তি (Bio-energy) হৈছে পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু নৱীকৰণযোগ্য। ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদা আৰু খনিজ সম্পদৰ সীমিত ভঁৰালৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি বহনক্ষম উন্নয়নৰ বাবে খনিজ সম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু পুনৰাৱৰ্তন (recycling) অতিশয় প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনখন ৰাজ্যত প্ৰধান তৈলখাদসমূহ অৱস্থিত?
(a) অসম (b) বিহাৰ (c) ৰাজস্থান (d) তামিলনাডু
উত্তৰ: (a) অসম।
(ii) তলৰ কোনখন ঠাইত প্ৰথমটো পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ স্থাপন কৰা হৈছিল?
(a) কলপক্কম (b) নাৰোৰা (c) ৰাণা প্ৰতাপ সাগৰ (d) তাৰাপুৰ
উত্তৰ: (d) তাৰাপুৰ।
(iii) তলৰ কোনটো অনৱীকৰণযোগ্য (non-renewable) শক্তিৰ উৎস?
(a) জলবিদ্যুৎ (b) সৌৰ শক্তি (c) তাপবিদ্যুৎ (Thermal) (d) বতাহ শক্তি
উত্তৰ: (c) তাপবিদ্যুৎ (Thermal)।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতত অভ্ৰৰ (mica) বিতৰণৰ বিষয়ে এটি বিৱৰণ দিয়া।
উত্তৰ: ভাৰতত অভ্ৰ প্ৰধানকৈ ঝাৰখণ্ড, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, তেলেংগানা আৰু ৰাজস্থানত পোৱা যায়। ঝাৰখণ্ডৰ হাজাৰিবাগ মালভূমিত উচ্চ মানদণ্ডৰ অভ্ৰ পোৱা যায়। অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ নেল্লোৰ জিলা আৰু ৰাজস্থানৰ জয়পুৰৰ পৰা ভিলৱাৰালৈকে বিস্তৃত অঞ্চলটো অভ্ৰ উৎপাদনৰ বাবে বিখ্যাত।
(ii) পাৰমাণৱিক শক্তি কি? ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰসমূহৰ নাম উল্লেখ কৰা।
উত্তৰ: ইউৰেনিয়াম আৰু থোৰিয়ামৰ দৰে তেজস্ক্ৰিয় খনিজ পদাৰ্থৰ পৰমাণুৰ বিভাজন ঘটাই যি শক্তি উৎপাদন কৰা হয়, তাক পাৰমাণৱিক শক্তি বোলে। ভাৰতৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰসমূহ হৈছে— মহাৰাষ্ট্ৰৰ তাৰাপুৰ, ৰাজস্থানৰ ৰাৱতভাটা, তামিলনাডুৰ কলপক্কম, উত্তৰ প্ৰদেশৰ নাৰোৰা, কৰ্ণাটকৰ কাইগা আৰু গুজৰাটৰ কাকৰাপাৰা।
(iii) অলৌহজ ধাতুৰ (non-ferrous metal) নাম লিখা। ইহঁতৰ স্থানিক বিতৰণ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: দুবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ অলৌহজ ধাতু হৈছে বক্সাইট আৰু তাম। বক্সাইট প্ৰধানকৈ ওড়িশা (কালাহাণ্ডি, সম্বলপুৰ), গুজৰাট, ঝাৰখণ্ড আৰু ছত্তীশগড়ত পোৱা যায়। আনহাতে, তাম ঘাইকৈ ঝাৰখণ্ডৰ সিংভূম জিলা, মধ্যপ্ৰদেশৰ বালাঘাট আৰু ৰাজস্থানৰ ঝুনঝুনু আৰু আলোৱাৰ জিলাত পোৱা যায়।
(iv) অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ কি কি?
উত্তৰ: যিবোৰ শক্তিৰ উৎস নৱীকৰণযোগ্য, পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায়, সেইবোৰক অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎস বোলে। ইয়াৰ প্ৰধান উদাহৰণসমূহ হৈছে— সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি, জলবিদ্যুৎ, ভূ-তাপীয় শক্তি, জোৱাৰ-ভাটাৰ শক্তি আৰু জৈৱ-শক্তি (Bio-energy)।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতৰ পেট্ৰ’লিয়াম সম্পদৰ বিষয়ে এটি বিতং টোকা লিখা।
উত্তৰ: পেট্ৰ’লিয়াম বা খাৰুৱা তেল হৈছে এক অত্যাৱশ্যকীয় শক্তিৰ উৎস, যাক তৰল সোণ (liquid gold) বুলিও কোৱা হয়। ই সাধাৰণতে টাৰ্চিয়াৰী যুগৰ গেদীয় শিলাস্তৰত পোৱা যায়। ভাৰতত ১৯৫৬ চনত ‘তেল আৰু প্ৰাকৃতিক গেছ আয়োগ’ (ONGC) গঠন হোৱাৰ পিছত পেট্ৰ’লিয়ামৰ অন্বেষণ আৰু উৎপাদনৰ কাম সুশৃংখলভাৱে আৰম্ভ হয়। তাৰ আগলৈকে অসমৰ ডিগবৈয়েই আছিল একমাত্ৰ তেল উৎপাদনকাৰী অঞ্চল।
বৰ্তমান ভাৰতৰ প্ৰধান তৈলক্ষেত্ৰসমূহ কেইবাটাও অঞ্চলত বিস্তৃত হৈ আছে। উত্তৰ-পূব ভাৰতত অসমৰ ডিগবৈ, নাহৰকটীয়া আৰু মৰাণ হৈছে প্ৰধান তৈলক্ষেত্ৰ। পশ্চিম ভাৰতত গুজৰাটৰ অংকলেশ্বৰ, কালোল, মেহছানা আৰু নৱগাম উল্লেখযোগ্য। ইয়াৰ উপৰিও, ১৯৭৩ চনত আৱিষ্কাৰ হোৱা আৰৱ সাগৰৰ ‘মুম্বাই হাই’ (Mumbai High) হৈছে ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ তৈলক্ষেত্ৰ। শেহতীয়াকৈ পূব উপকূলৰ কৃষ্ণা-গোদাবৰী আৰু কাবেৰী নদীৰ অৱবাহিকাতো পেট্ৰ’লিয়াম আৰু প্ৰাকৃতিক গেছৰ নতুন ভঁৰাল আৱিষ্কাৰ হৈছে। খনিৰ পৰা আহৰণ কৰা খাৰুৱা তেল পোণপটীয়াভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব নোৱাৰি, সেয়েহে ইয়াক শোধনাগাৰত (যেনে- ডিগবৈ, বৰাউনী, নুমলীগড়) শোধন কৰি পেট্ৰ’ল, ডিজেল, কেৰাচিন আদি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
(ii) ভাৰতত জলবিদ্যুৎ শক্তিৰ (hydel power) বিষয়ে এখন ৰচনা লিখা।
উত্তৰ: জলবিদ্যুৎ হৈছে পানীৰ তীব্ৰ সোঁত বা উচ্চতাৰ পৰা পৰা পানীৰ গতিশক্তিক ব্যৱহাৰ কৰি টাৰবাইন ঘূৰাই উৎপাদন কৰা এক প্ৰকাৰৰ নৱীকৰণযোগ্য আৰু প্ৰদূষণমুক্ত শক্তি। ভাৰতবৰ্ষত নদীৰ প্ৰাচুৰ্য আৰু ভূ-প্ৰকৃতিৰ বৈচিত্ৰ্যৰ বাবে জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ প্ৰচুৰ সম্ভাৱনা আছে। বিশেষকৈ হিমালয়ৰ পৰা বৈ অহা চিৰপ্ৰৱাহিনী নদীসমূহ আৰু পশ্চিম ঘাট পৰ্বতমালাৰ পৰা ওলোৱা খৰস্ৰোতা নদীসমূহ জলবিদ্যুৎ উৎপাদনৰ বাবে অতি উপযোগী।
ভাৰতত শক্তিৰ বৰ্ধিত চাহিদা পূৰণ কৰিবলৈ আৰু কয়লা বা পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা হ্ৰাস কৰিবলৈ জলবিদ্যুৎ এক উৎকৃষ্ট বিকল্প। স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে ভাক্ৰা-নাংগল, হীৰাকুণ্ড, দামোদৰ উপত্যকা প্ৰকল্প আদিৰ দৰে বহুতো বহুমুখী নদী উপত্যকা প্ৰকল্প হাতত লৈছে, যিবোৰে বৃহৎ পৰিমাণৰ জলবিদ্যুৎ উৎপাদন কৰে। জলবিদ্যুৎ শক্তি পৰিৱেশ-অনুকূল হোৱাৰ লগতে ইয়াৰ উৎপাদন ব্যয় দীৰ্ঘম্যাদী সময়ত তুলনামূলকভাৱে কম। অৱশ্যে, বৃহৎ নদীবান্ধ নিৰ্মাণৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা পাৰিপাৰ্শ্বিক আৰু সামাজিক সমস্যাসমূহ (যেনে- মানুহৰ স্থানান্তৰকৰণ আৰু বনাঞ্চল ধ্বংস) দূৰ কৰিবলৈ বৰ্তমান ক্ষুদ্ৰ জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পসমূহৰ (Small Hydro Projects) ওপৰত অধিক গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছে।
বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি তৈলখাদ (Oil field) কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ পুৰণি তৈলখাদটো হৈছে অসমৰ ডিগবৈ (Digboi)।
২. ‘তৰল সোণ’ (Liquid Gold) বুলি কাক কোৱা হয় আৰু কিয়? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: পেট্ৰ’লিয়াম বা খাৰুৱা তেলক ‘তৰল সোণ’ বুলি কোৱা হয়। ইয়াৰ দুষ্প্ৰাপ্যতা আৰু বহুমুখী ব্যৱহাৰৰ (যেনে- ইন্ধন, ৰাসায়নিক উদ্যোগ, পৰিবহণ আদি) বাবে ইয়াক এই নাম দিয়া হৈছে।
৩. মেংগানিজৰ (Manganese) এটা প্ৰধান ব্যৱহাৰ উল্লেখ কৰা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: মেংগানিজ প্ৰধানকৈ লোৰ আকৰ গলাই তীখা (Steel) আৰু ফেৰ’-এলয় (ferro alloys) প্ৰস্তুত কৰাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪. ভাৰতৰ দুখন প্ৰধান বক্সাইট (Bauxite) উৎপাদনকাৰী ৰাজ্যৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুখন প্ৰধান বক্সাইট উৎপাদনকাৰী ৰাজ্য হৈছে ওড়িশা আৰু গুজৰাট।
৫. নৱীকৰণযোগ্য (Renewable) আৰু অনৱীকৰণযোগ্য (Non-renewable) শক্তিৰ দুটাকৈ উদাহৰণ দিয়া। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ:
- নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উদাহৰণ: সৌৰ শক্তি আৰু বতাহ শক্তি।
- অনৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ উদাহৰণ: কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়াম।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ ‘উত্তৰ-পশ্চিম খনিজ বলয়’ৰ (North-Western Region) বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ-পশ্চিম খনিজ বলয়টো ৰাজস্থানৰ আৰাৱলী পৰ্বতমালা আৰু গুজৰাটৰ কিছু অংশলৈ বিস্তৃত। এই বলয়টো ধাৰৱাৰ (Dharwar) শিলাস্তৰৰ লগত জড়িত। ইয়াত প্ৰধানকৈ তাম আৰু দস্তা (zinc) পোৱা যায়। ৰাজস্থান গৃহ নিৰ্মাণৰ শিলা যেনে- বেলেশিল, গ্ৰেনাইট আৰু মাৰ্বলৰ বাবে বিখ্যাত। ইয়াৰ উপৰিও গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানত প্ৰচুৰ পৰিমাণে নিমখ আৰু গুজৰাটত পেট্ৰ’লিয়ামৰ ভঁৰাল পোৱা যায়।
৭. অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহৰ (Non-conventional energy sources) গুৰুত্ব কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহৰ (যেনে- সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি, জৈৱ-শক্তি) গুৰুত্ব বৰ্তমান সময়ত অতি বেছি। প্ৰথমতে, এই শক্তিসমূহ নৱীকৰণযোগ্য, অৰ্থাৎ এইবোৰ কেতিয়াও শেষ হৈ নাযায়। দ্বিতীয়তে, এইবোৰ পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু কয়লা বা পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ নকৰে। তৃতীয়তে, এই শক্তিসমূহৰ ব্যৱহাৰে জীৱাশ্ম ইন্ধনৰ (fossil fuels) ওপৰত থকা হেঁচা হ্ৰাস কৰে আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে শক্তিৰ নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰে।
৮. ভাৰতত পাৰমাণৱিক শক্তিৰ (Nuclear Energy) বিকাশৰ বিষয়ে এটি চমু টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় প্ৰধান খনিজ পদাৰ্থ দুবিধ হৈছে ইউৰেনিয়াম আৰু থোৰিয়াম। ইউৰেনিয়াম ঝাৰখণ্ডৰ সিংভূম, ৰাজস্থান আৰু ছত্তীশগড়ত পোৱা যায়। আনহাতে, থোৰিয়াম কেৰালা আৰু তামিলনাডুৰ উপকূলীয় বালিৰ মন’জাইটত (monazite) প্ৰচুৰ পৰিমাণে পোৱা যায়। ১৯৪৮ চনত পাৰমাণৱিক শক্তি আয়োগ গঠন হোৱাৰ পিছত ভাৰতত ইয়াৰ বিকাশ আৰম্ভ হয়। বৰ্তমান মহাৰাষ্ট্ৰৰ তাৰাপুৰ, ৰাজস্থানৰ ৰাৱতভাটা, তামিলনাডুৰ কলপক্কম আদি ভাৰতৰ প্ৰধান পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ।
৯. জলবিদ্যুৎ (Hydel power) আৰু তাপবিদ্যুতৰ (Thermal power) মাজত পাৰ্থক্য লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: জলবিদ্যুৎ আৰু তাপবিদ্যুতৰ মাজত প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ হৈছে:
(ক) জলবিদ্যুৎ পানীৰ সোঁত বা গতিশক্তি ব্যৱহাৰ কৰি উৎপাদন কৰা হয়। আনহাতে, তাপবিদ্যুৎ কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম বা প্ৰাকৃতিক গেছ পুৰি উৎপাদন কৰা হয়।
(খ) জলবিদ্যুৎ হৈছে নৱীকৰণযোগ্য আৰু প্ৰদূষণমুক্ত শক্তি। কিন্তু তাপবিদ্যুৎ অনৱীকৰণযোগ্য আৰু ই বায়ু প্ৰদূষণৰ সৃষ্টি কৰে।
(গ) জলবিদ্যুৎ প্ৰকল্পৰ প্ৰাৰম্ভিক নিৰ্মাণ ব্যয় বেছি যদিও পিছলৈ উৎপাদন ব্যয় কম হয়। আনহাতে, তাপবিদ্যুৎ কেন্দ্ৰত ইন্ধনৰ প্ৰয়োজন হোৱা বাবে উৎপাদন ব্যয় অহৰহ চলি থাকে।
১০. ভাৰতত কয়লাৰ (Coal) বিতৰণৰ বিষয়ে বিতংকৈ আলোচনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: কয়লা হৈছে ভাৰতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ শক্তিৰ উৎস, যাক প্ৰধানকৈ তাপবিদ্যুৎ উৎপাদন আৰু লো গলোৱা কাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। ভূতাত্ত্বিক সময় অনুসৰি ভাৰতৰ কয়লাক দুটা প্ৰধান ভাগত ভগাব পাৰি— গণ্ডোৱানা কয়লা (Gondwana coal) আৰু টাৰ্চিয়াৰী কয়লা (Tertiary coal)।
(ক) গণ্ডোৱানা কয়লা: ভাৰতৰ প্ৰায় ৮০% কয়লা গণ্ডোৱানা যুগৰ আৰু ই প্ৰধানকৈ বিটুমিনাছ (bituminous) শ্ৰেণীৰ। এই কয়লাৰ ভঁৰালসমূহ ঘাইকৈ দামোদৰ, সোণ, মহানদী আৰু গোদাবৰী নদীৰ উপত্যকাত অৱস্থিত। ঝাৰখণ্ড আৰু পশ্চিমবংগৰ কয়লা বলয়টো আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ, য’ত ঝৰিয়া (ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ কয়লাখনি), ৰাণীগঞ্জ, বোকাৰো আদি প্ৰধান খনিসমূহ অৱস্থিত। ইয়াৰ উপৰিও মধ্যপ্ৰদেশৰ চিংৰাউলী, ছত্তীশগড়ৰ কোৰবা আৰু ওড়িশাৰ তালচেৰ উল্লেখযোগ্য কয়লাখনি।
(খ) টাৰ্চিয়াৰী কয়লা: এই কয়লা প্ৰধানকৈ উত্তৰ-পূব ভাৰতৰ ৰাজ্যসমূহত পোৱা যায়। অসমৰ মাকুম, জয়পুৰ, নাজিৰা; মেঘালয়ৰ চেৰাপুঞ্জী; আৰু অৰুণাচল প্ৰদেশৰ নামচিক-নামফুক অঞ্চলত টাৰ্চিয়াৰী কয়লা আহৰণ কৰা হয়। ইয়াৰ উপৰিও তামিলনাডুৰ নেইভেলীত (Neyveli) লিগনাইট (lignite) বা মুগা কয়লা পোৱা যায়।
৩. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. খনিজ পদাৰ্থ (Mineral) কাক বোলে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: নিৰ্দিষ্ট ৰাসায়নিক আৰু ভৌতিক ধৰ্ম থকা প্ৰাকৃতিকভাৱে সৃষ্টি হোৱা জৈৱিক বা অজৈৱিক পদাৰ্থক খনিজ পদাৰ্থ বোলে।
২. ভাৰতত পোৱা দুবিধ প্ৰধান লোৰ আকৰৰ (Iron ore) নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত পোৱা দুবিধ প্ৰধান লোৰ আকৰ হৈছে হেমেটাইট (Haematite) আৰু মেগনেটাইট (Magnetite)।
৩. ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ কয়লাখনি কোনটো? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ঝৰিয়া (Jharia) হৈছে ভাৰতৰ সৰ্ববৃহৎ কয়লাখনি, যিটো ঝাৰখণ্ডত অৱস্থিত।
৪. পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদনত ব্যৱহাৰ হোৱা দুবিধ খনিজ পদাৰ্থৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পাৰমাণৱিক শক্তি উৎপাদনত ব্যৱহাৰ হোৱা দুবিধ খনিজ পদাৰ্থ হৈছে ইউৰেনিয়াম আৰু থোৰিয়াম।
৫. ভাৰতৰ ক’ত ভূ-তাপীয় শক্তিৰ (Geothermal energy) প্ৰকল্প স্থাপন কৰা হৈছে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: হিমাচল প্ৰদেশৰ মণিকৰণত (Manikaran) ভূ-তাপীয় শক্তিৰ প্ৰকল্প স্থাপন কৰা হৈছে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. খনিজ পদাৰ্থৰ শ্ৰেণীবিভাজন উদাহৰণসহ বৰ্ণনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰাসায়নিক আৰু ভৌতিক ধৰ্মৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি খনিজ পদাৰ্থসমূহক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি:
(ক) ধাতৱ খনিজ (Metallic Minerals): যিবোৰ খনিজৰ পৰা ধাতু আহৰণ কৰা হয়। ইয়াক আকৌ দুভাগত ভগাব পাৰি— লৌহজ খনিজ (যেনে- লোৰ আকৰ, মেংগানিজ) আৰু অলৌহজ খনিজ (যেনে- তাম, বক্সাইট)।
(খ) অধাতৱ খনিজ (Non-metallic Minerals): যিবোৰ খনিজত ধাতু নাথাকে। ইয়াৰ ভিতৰত জৈৱিক খনিজ বা ইন্ধন খনিজ (যেনে- কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম) আৰু অজৈৱিক খনিজ (যেনে- অভ্ৰ, চূণশিল, গ্ৰেফাইট) অন্তৰ্ভুক্ত।
৭. ভাৰতৰ ‘উত্তৰ-পূব মালভূমি খনিজ বলয়’ৰ (North-Eastern Plateau Region) বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উত্তৰ-পূব মালভূমি খনিজ বলয়টো ঝাৰখণ্ডৰ চোটনাগপুৰ মালভূমি, ওড়িশা মালভূমি, পশ্চিমবংগ আৰু ছত্তীশগড়ৰ কিছু অংশলৈ বিস্তৃত। এই বলয়টো ভাৰতৰ আটাইতকৈ চহকী খনিজ বলয়। ইয়াত প্ৰচুৰ পৰিমাণে লোৰ আকৰ, কয়লা, মেংগানিজ, বক্সাইট আৰু অভ্ৰ পোৱা যায়। কয়লা আৰু লোৰ আকৰ একেলগে পোৱা যোৱাৰ বাবে এই অঞ্চলটোত ভাৰতৰ সৰ্বাধিক লোহা আৰু তীখা উদ্যোগ (Iron and Steel Industries) গঢ়ি উঠিছে।
৮. খনিজ সম্পদৰ সংৰক্ষণ কিয় প্ৰয়োজনীয়? ইয়াক কেনেদৰে সংৰক্ষণ কৰিব পাৰি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: খনিজ সম্পদসমূহ পৃথিৱীত সীমিত পৰিমাণে আছে আৰু এইবোৰ অনৱীকৰণযোগ্য (exhaustible)। এবাৰ ব্যৱহাৰ কৰাৰ পিছত এইবোৰ পুনৰ সৃষ্টি হ’বলৈ লাখ লাখ বছৰ সময় লাগে। সেয়েহে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে আৰু বহনক্ষম উন্নয়নৰ স্বাৰ্থত খনিজ সম্পদৰ সংৰক্ষণ অতি প্ৰয়োজনীয়।
খনিজ সম্পদ সংৰক্ষণ কৰিবলৈ আমি তলৰ ব্যৱস্থাসমূহ ল’ব পাৰোঁ:
(ক) পুৰণি ধাতুৰ সামগ্ৰী পুনৰাৱৰ্তন (recycling) কৰি ব্যৱহাৰ কৰা।
(খ) কয়লা আৰু পেট্ৰ’লিয়ামৰ সলনি সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি আদি নৱীকৰণযোগ্য শক্তিৰ ব্যৱহাৰ বৃদ্ধি কৰা।
(গ) দুষ্প্ৰাপ্য খনিজৰ সলনি বিকল্প সামগ্ৰীৰ ব্যৱহাৰ কৰা।
৯. ভাৰতত সৌৰ শক্তিৰ (Solar Energy) গুৰুত্ব আৰু সম্ভাৱনাৰ বিষয়ে লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: সৌৰ শক্তি হৈছে সূৰ্যৰ ৰশ্মিক ফট’ভল্টেইক কোষৰ (photovoltaic cells) জৰিয়তে বিদ্যুতলৈ ৰূপান্তৰ কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া। ভাৰতবৰ্ষ এখন গ্ৰীষ্মপ্ৰধান দেশ হোৱাৰ বাবে ইয়াত বছৰৰ বেছিভাগ সময়তে প্ৰচুৰ সূৰ্যৰ পোহৰ পোৱা যায়, সেয়েহে ইয়াত সৌৰ শক্তিৰ সম্ভাৱনা অতি বেছি। সৌৰ শক্তি পৰিৱেশ-অনুকূল, প্ৰদূষণমুক্ত আৰু নৱীকৰণযোগ্য। কয়লা বা পেট্ৰ’লিয়ামৰ দৰে ইন্ধনৰ নাটনি দূৰ কৰিবলৈ সৌৰ শক্তি এক উৎকৃষ্ট বিকল্প। ভাৰতৰ পশ্চিম অংশ, বিশেষকৈ গুজৰাট আৰু ৰাজস্থানত সৌৰ শক্তি উৎপাদনৰ সৰ্বাধিক সম্ভাৱনা আছে। ইয়াক ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ, পানী গৰম কৰা, আৰু গ্ৰামাঞ্চলত বিদ্যুৎ যোগানৰ বাবে বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।
১০. পৰম্পৰাগত (Conventional) আৰু অপৰম্পৰাগত (Non-conventional) শক্তিৰ উৎসৰ মাজত পাৰ্থক্য লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰম্পৰাগত আৰু অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসৰ মাজত প্ৰধান পাৰ্থক্যসমূহ হৈছে:
(ক) পৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ (যেনে- কয়লা, পেট্ৰ’লিয়াম, প্ৰাকৃতিক গেছ) অনৱীকৰণযোগ্য আৰু এদিন শেষ হৈ যাব। আনহাতে, অপৰম্পৰাগত শক্তিৰ উৎসসমূহ (যেনে- সৌৰ শক্তি, বতাহ শক্তি) নৱীকৰণযোগ্য আৰু কেতিয়াও শেষ নহয়।
(খ) পৰম্পৰাগত শক্তিৰ ব্যৱহাৰে পৰিৱেশ প্ৰদূষণ কৰে (যেনে- ধোঁৱা, কাৰ্বন ডাই অক্সাইড নিৰ্গত কৰে)। কিন্তু অপৰম্পৰাগত শক্তি পৰিৱেশ-অনুকূল আৰু প্ৰদূষণমুক্ত।
(গ) পৰম্পৰাগত শক্তিৰ ভঁৰাল পৃথিৱীৰ নিৰ্দিষ্ট কিছুমান স্থানতহে পোৱা যায়, কিন্তু অপৰম্পৰাগত শক্তি প্ৰায় সকলো ঠাইতে উপলব্ধ।
৪. গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন
১. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্য বক্সাইট (Bauxite) উৎপাদনত শীৰ্ষস্থানত আছে?
(a) ঝাৰখণ্ড
(b) ওড়িশা
(c) গুজৰাট
(d) মহাৰাষ্ট্ৰ
উত্তৰ: (b) ওড়িশা।
২. ‘মুম্বাই হাই’ (Mumbai High) তলৰ কোনবিধ খনিজ সম্পদৰ বাবে বিখ্যাত?
(a) কয়লা
(b) লোৰ আকৰ
(c) পেট্ৰ’লিয়াম
(d) অভ্ৰ
উত্তৰ: (c) পেট্ৰ’লিয়াম।
৩. কেৰালাৰ সাগৰৰ পাৰৰ বালিত পোৱা মন’জাইট (Monazite) ত কোনবিধ পাৰমাণৱিক খনিজ পোৱা যায়?
(a) ইউৰেনিয়াম
(b) থোৰিয়াম
(c) প্লেটিনাম
(d) ৰেডিয়াম
উত্তৰ: (b) থোৰিয়াম।
৪. তলৰ কোনটো এটা লৌহজ খনিজ (Ferrous mineral)?
(a) বক্সাইট
(b) তাম
(c) মেংগানিজ
(d) অভ্ৰ
উত্তৰ: (c) মেংগানিজ।
৫. ভাৰতৰ প্ৰথমটো ক্ৰছ-কাণ্ট্ৰি (cross-country) প্ৰাকৃতিক গেছৰ পাইপলাইন কোনটো?
(a) বিগ ইঞ্চ (Big Inch)
(b) এইচ.ভি.জে. (HVJ – Hazira-Vijaipur-Jagdishpur)
(c) নাহৰকটীয়া-বৰাউনী
(d) জামনগৰ-লোনি
উত্তৰ: (b) এইচ.ভি.জে. (HVJ)।
৬. তলৰ কোনবিধ খনিজ পদাৰ্থ বৈদ্যুতিক আৰু ইলেক্ট্ৰনিক উদ্যোগত বহুলভাৱে ব্যৱহাৰ কৰা হয়?
(a) চূণশিল
(b) অভ্ৰ (Mica)
(c) মেংগানিজ
(d) গ্ৰেফাইট
উত্তৰ: (b) অভ্ৰ (Mica)।
৭. ‘জৈৱ-শক্তি’ (Bio-energy) উৎপাদনৰ বাবে তলৰ কোনটো প্ৰকল্প বিখ্যাত?
(a) তাৰাপুৰ
(b) মণিকৰণ
(c) দিল্লীৰ ওখলা (Okhla)
(d) কলপক্কম
উত্তৰ: (c) দিল্লীৰ ওখলা (Okhla)।
৮. ভাৰতৰ প্ৰায় ৮০% কয়লা কোনটো ভূতাত্ত্বিক যুগৰ?
(a) টাৰ্চিয়াৰী (Tertiary)
(b) গণ্ডোৱানা (Gondwana)
(c) ধাৰৱাৰ (Dharwar)
(d) ক্ৰিটেচিয়াছ (Cretaceous)
উত্তৰ: (b) গণ্ডোৱানা (Gondwana)।
৯. ‘কাইগা’ (Kaiga) পাৰমাণৱিক শক্তি কেন্দ্ৰ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(a) মহাৰাষ্ট্ৰ
(b) তামিলনাডু
(c) কৰ্ণাটক
(d) গুজৰাট
উত্তৰ: (c) কৰ্ণাটক।
১০. তলৰ কোনটো এটা অধাতৱ খনিজ (Non-metallic mineral)?
(a) তাম
(b) বক্সাইট
(c) লোৰ আকৰ
(d) চূণশিল (Limestone)
উত্তৰ: (d) চূণশিল (Limestone)।
