AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ ষষ্ঠ অধ্যায় “ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত পৰিকল্পনা আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন” (Planning and Sustainable Development in Indian Context) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
ভাৰতৰ প্ৰেক্ষাপটত পৰিকল্পনা আৰু বহনক্ষম উন্নয়ন
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
পৰিকল্পনা হৈছে অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে চিন্তা-চৰ্চা কৰি কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত কৰা আৰু তাক ৰূপায়ণ কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া। পৰিকল্পনাক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— খণ্ডভিত্তিক পৰিকল্পনা (Sectoral Planning) আৰু আঞ্চলিক পৰিকল্পনা (Regional Planning)। অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন খণ্ড যেনে- কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ আদিৰ উন্নয়নৰ বাবে কৰা পৰিকল্পনাক খণ্ডভিত্তিক পৰিকল্পনা বোলে। আনহাতে, এখন দেশৰ সকলো অঞ্চল সমানে বিকশিত নহয়; সেয়েহে আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰ কৰিবলৈ কোনো নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলৰ বাবে কৰা পৰিকল্পনাক আঞ্চলিক পৰিকল্পনা বোলে। ভাৰতত পৰিকল্পনা আয়োগৰ (যাক ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত NITI Aayog লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়) জৰিয়তে ‘লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত অঞ্চল’ (Target Area) আৰু ‘লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত গোট’ (Target Group) পৰিকল্পনা হাতত লোৱা হৈছিল। ইয়াৰ ভিতৰত পাৰ্বত্য অঞ্চল উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰু খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চল কাৰ্যসূচী উল্লেখযোগ্য।
হিমাচল প্ৰদেশৰ চম্বা জিলাৰ ভৰমৌৰ অঞ্চলত ৰূপায়ণ কৰা ‘সমন্বিত জনজাতীয় উন্নয়ন প্ৰকল্প’ (ITDP) হৈছে লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত অঞ্চল পৰিকল্পনাৰ এক উৎকৃষ্ট নিদৰ্শন। এই অঞ্চলটো প্ৰধানকৈ ‘গাড্ডী’ (Gaddi) নামৰ জনজাতিৰ বাসস্থান। প্ৰতিকূল জলবায়ু আৰু দুৰ্গম ভৌগোলিক অৱস্থানৰ বাবে এই অঞ্চলটো অৰ্থনৈতিকভাৱে অতি পিছপৰা আছিল। ১৯৭০ ৰ দশকত ইয়াত ITDP ৰূপায়ণ কৰাৰ পিছত পৰিবহণ, যোগাযোগ, কৃষি, শিক্ষা আৰু স্বাস্থ্যখণ্ডৰ ব্যাপক উন্নতি সাধন হয়। বিশেষকৈ মহিলাৰ সাক্ষৰতাৰ হাৰ বৃদ্ধি, লিংগ বৈষম্য হ্ৰাস আৰু বাল্য বিবাহৰ দৰে কু-প্ৰথা হ্ৰাস পোৱাটো এই প্ৰকল্পৰ উল্লেখযোগ্য সামাজিক সফলতা।
বিংশ শতিকাৰ দ্বিতীয়াৰ্ধত পৰিৱেশ সচেতনতা বৃদ্ধি পোৱাৰ লগে লগে ‘বহনক্ষম উন্নয়ন’ (Sustainable Development) ধাৰণাটোৰ জন্ম হয়। ১৯৮৭ চনত ব্ৰুণ্ডলেণ্ড আয়োগে (Brundtland Commission) প্ৰকাশ কৰা ‘আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত’ (Our Common Future) নামৰ প্ৰতিবেদনত বহনক্ষম উন্নয়নৰ সংজ্ঞা দিয়া হৈছিল। ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে— বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ এনেদৰে পূৰণ কৰা যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো আপোচ কৰিবলগীয়া নহয়। ৰাজস্থানৰ ‘ইন্দিৰা গান্ধী খাল কমাণ্ড এলেকা’ৰ (Indira Gandhi Canal Command Area) উদাহৰণৰ জৰিয়তে বহনক্ষম উন্নয়নৰ গুৰুত্ব বুজিব পাৰি। এই খালটোৱে মৰুভূমি অঞ্চলত সেউজ বিপ্লৱৰ সূচনা কৰি কৃষি উৎপাদন বৃদ্ধি কৰিলে যদিও, অত্যধিক জলসিঞ্চনৰ ফলত পানী জমা হোৱা (waterlogging) আৰু মাটিৰ লৱণতা (soil salinity) বৃদ্ধি পোৱাৰ দৰে ভয়ংকৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাৰ সৃষ্টি কৰিলে। সেয়েহে, এই অঞ্চলত পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰি বহনক্ষম উন্নয়ন সুনিশ্চিত কৰিবলৈ কঠোৰ জল ব্যৱস্থাপনা আৰু বৃক্ষৰোপণৰ দৰে ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) আঞ্চলিক পৰিকল্পনাৰ (Regional planning) অৰ্থ হৈছে:
(a) অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন খণ্ডৰ উন্নয়ন।
(b) উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক (Area specific) দৃষ্টিভংগী।
(c) পৰিবহণ ব্যৱস্থাৰ আঞ্চলিক পাৰ্থক্য।
(d) গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ উন্নয়ন।
উত্তৰ: (b) উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰভিত্তিক (Area specific) দৃষ্টিভংগী।
(ii) ITDP ৰ সম্পূৰ্ণ অৰ্থ তলৰ কোনটো?
(a) Integrated Tourism Development Programme
(b) Integrated Travel Development Programme
(c) Integrated Tribal Development Programme
(d) Integrated Transport Development Programme
উত্তৰ: (c) Integrated Tribal Development Programme (সমন্বিত জনজাতীয় উন্নয়ন কাৰ্যসূচী)।
(iii) ইন্দিৰা গান্ধী খাল কমাণ্ড এলেকাস্থিত বহনক্ষম উন্নয়নৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ কাৰকটো হৈছে:
(a) কৃষি উন্নয়ন
(b) পাৰিপাৰ্শ্বিক উন্নয়ন (Eco-development)
(c) পৰিবহণ উন্নয়ন
(d) ভূমিৰ উপনিৱেশীকৰণ
উত্তৰ: (b) পাৰিপাৰ্শ্বিক উন্নয়ন (Eco-development)।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভৰমৌৰ জনজাতীয় অঞ্চলত ITDP ৰ সামাজিক সুবিধাসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ভৰমৌৰ অঞ্চলত ITDP ৰূপায়ণৰ ফলত হোৱা প্ৰধান সামাজিক সুবিধাসমূহ হৈছে— সাক্ষৰতাৰ হাৰৰ দ্ৰুত বৃদ্ধি (বিশেষকৈ মহিলাৰ সাক্ষৰতা), লিংগ অনুপাতৰ উন্নতি, আৰু বাল্য বিবাহৰ দৰে সামাজিক ব্যাধিৰ হ্ৰাস। ইয়াৰ উপৰিও স্বাস্থ্য আৰু খোৱা পানীৰ সুবিধা উন্নত হৈছে।
(ii) বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable development) ধাৰণাটোৰ সংজ্ঞা দিয়া।
উত্তৰ: বহনক্ষম উন্নয়ন হৈছে এনে এক উন্নয়ন প্ৰক্ৰিয়া য’ত পৰিৱেশৰ কোনো ক্ষতি নকৰাকৈ বৰ্তমান প্ৰজন্মৰ প্ৰয়োজনীয়তাসমূহ পূৰণ কৰা হয়, যাতে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মই নিজৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত কোনো অসুবিধাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া নহয়।
(iii) ইন্দিৰা গান্ধী খাল কমাণ্ড এলেকাত জলসিঞ্চনৰ ইতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ কি কি?
উত্তৰ: ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ জলসিঞ্চনৰ ফলত ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত কৃষিভূমিৰ পৰিমাণ আৰু শস্যৰ প্ৰগাঢ়তা বৃদ্ধি পাইছে। পৰম্পৰাগত শস্যৰ সলনি ঘেঁহু, কপাহ আৰু বাদামৰ দৰে বাণিজ্যিক শস্যৰ খেতি আৰম্ভ হৈছে। লগতে, বনায়নৰ ফলত বতাহৰ দ্বাৰা হোৱা মাটিৰ খহনীয়া হ্ৰাস পাইছে আৰু অঞ্চলটো সেউজীয়া হৈ পৰিছে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চল কাৰ্যসূচীৰ (Drought-prone area programme) ওপৰত এটি চমু টোকা লিখা। ভাৰতত শুষ্ক কৃষিৰ (dryland agriculture) উন্নয়নত এই কাৰ্যসূচীয়ে কেনেদৰে সহায় কৰে?
উত্তৰ: খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চল কাৰ্যসূচী চতুৰ্থ পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ত আৰম্ভ কৰা হৈছিল। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য আছিল খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চলৰ লোকসকলক কৰ্মসংস্থাপন প্ৰদান কৰা আৰু উৎপাদনশীল সম্পদ সৃষ্টি কৰা। প্ৰথম অৱস্থাত এই কাৰ্যসূচীয়ে শ্ৰম-নিবিৰ নিৰ্মাণ কাৰ্যত গুৰুত্ব দিছিল যদিও পৰৱৰ্তী সময়ত জলসিঞ্চন প্ৰকল্প, ভূমি উন্নয়ন, বনায়ন, চৰণীয়া পথাৰৰ উন্নয়ন আৰু গ্ৰাম্য আন্তঃগাঁথনি (যেনে- ৰাস্তা, বিদ্যুৎ, বজাৰ) নিৰ্মাণত গুৰুত্ব আৰোপ কৰে।
ভাৰতত শুষ্ক কৃষিৰ উন্নয়নত এই কাৰ্যসূচীয়ে গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিছে। যিহেতু এই অঞ্চলসমূহত বৰষুণৰ পৰিমাণ অতি কম, সেয়েহে এই কাৰ্যসূচীৰ জৰিয়তে মাটি আৰু পানীৰ সংৰক্ষণৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। ক্ষুদ্ৰ পৰ্যায়ত জলবিভাজিকা উন্নয়ন (watershed development) পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰি মাটিৰ আৰ্দ্ৰতা ধৰি ৰখাৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে। ইয়াৰ লগতে খৰাং সহ্য কৰিব পৰা শস্যৰ খেতি কৰিবলৈ কৃষকসকলক উৎসাহিত কৰা হৈছে, যিয়ে শুষ্ক কৃষিৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰাৰ লগতে পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত সহায় কৰিছে।
(ii) ইন্দিৰা গান্ধী খাল কমাণ্ড এলেকাত বহনক্ষমতা (sustainability) বৃদ্ধি কৰাৰ বাবে ব্যৱস্থাসমূহৰ পৰামৰ্শ দিয়া।
উত্তৰ: ইন্দিৰা গান্ধী খাল কমাণ্ড এলেকাত দীৰ্ঘম্যাদী বহনক্ষম উন্নয়ন সুনিশ্চিত কৰিবলৈ পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ বাবে তলত দিয়া ব্যৱস্থাসমূহ গ্ৰহণ কৰিব পাৰি:
প্ৰথমতে, জল ব্যৱস্থাপনা নীতি কঠোৰভাৱে ৰূপায়ণ কৰিব লাগিব। প্ৰথম পৰ্যায়ত সুৰক্ষামূলক জলসিঞ্চন আৰু দ্বিতীয় পৰ্যায়ত শস্য আৰু চৰণীয়া পথাৰৰ বাবে বিস্তৃত জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰিব লাগিব। দ্বিতীয়তে, পানী বেছিকৈ প্ৰয়োজন হোৱা শস্যৰ সলনি কম পানী লগা শস্য আৰু টেঙাজাতীয় ফল-মূলৰ খেতি কৰিবলৈ কৃষকসকলক উৎসাহিত কৰিব লাগিব।
তৃতীয়তে, পানী জমা হোৱা (waterlogging) আৰু মাটিৰ লৱণতা (soil salinity) বৃদ্ধি পোৱা অঞ্চলসমূহ পুনৰুদ্ধাৰ কৰিব লাগিব। চতুৰ্থতে, পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰিবলৈ ব্যাপক হাৰত বনায়ন, আশ্ৰয়বেষ্টনী (shelterbelt) ৰোপণ আৰু চৰণীয়া পথাৰৰ উন্নয়ন কৰিব লাগিব। শেষত, দৰিদ্ৰ কৃষকসকলক কৃষিৰ বাবে পৰ্যাপ্ত বিত্তীয় আৰু প্ৰতিষ্ঠানিক সাহায্য প্ৰদান কৰিব লাগিব, যাতে তেওঁলোকে বহনক্ষম কৃষি পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰিব পাৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. পৰিকল্পনা আয়োগৰ (Planning Commission) সলনি বৰ্তমান কোনটো প্ৰতিষ্ঠান গঠন কৰা হৈছে আৰু কেতিয়া? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: পৰিকল্পনা আয়োগৰ সলনি বৰ্তমান ‘নিটি আয়োগ’ (NITI Aayog – National Institution for Transforming India) গঠন কৰা হৈছে। ইয়াক ২০১৫ চনৰ ১ জানুৱাৰীত গঠন কৰা হৈছিল।
২. ‘আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত’ (Our Common Future) নামৰ প্ৰতিবেদনখন কোনে আৰু কেতিয়া প্ৰকাশ কৰিছিল? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত’ নামৰ প্ৰতিবেদনখন ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ দ্বাৰা গঠিত ‘ব্ৰুণ্ডলেণ্ড আয়োগে’ (Brundtland Commission) ১৯৮৭ চনত প্ৰকাশ কৰিছিল।
৩. খণ্ডভিত্তিক পৰিকল্পনা (Sectoral Planning) কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: অৰ্থনীতিৰ বিভিন্ন খণ্ড যেনে- কৃষি, উদ্যোগ, পৰিবহণ, যোগাযোগ আদিৰ বিকাশৰ বাবে কাৰ্যসূচী প্ৰস্তুত আৰু ৰূপায়ণ কৰা প্ৰক্ৰিয়াটোক খণ্ডভিত্তিক পৰিকল্পনা বোলে।
৪. ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ ধাৰণাটো কোনে আৰু কেতিয়া আগবঢ়াইছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ ধাৰণাটো ১৯৪৮ চনত কানৱাৰ সেনে (Kanwar Sain) আগবঢ়াইছিল।
৫. লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত গোট পৰিকল্পনাৰ (Target Group Planning) দুটা উদাহৰণ দিয়া। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত গোট পৰিকল্পনাৰ দুটা উদাহৰণ হৈছে— ক্ষুদ্ৰ কৃষক উন্নয়ন সংস্থা (SFDA) আৰু প্ৰান্তিক কৃষক উন্নয়ন সংস্থা (MFDA)।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. আঞ্চলিক পৰিকল্পনা (Regional Planning) কিয় প্ৰয়োজনীয়? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: এখন দেশৰ সকলো অঞ্চলতে অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন সমানে নহয়। কিছুমান অঞ্চল প্ৰাকৃতিক সম্পদত চহকী হোৱাৰ পিছতো প্ৰযুক্তি আৰু বিনিয়োগৰ অভাৱত অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰি থাকে, আনহাতে কিছুমান অঞ্চল দ্ৰুতগতিত বিকশিত হয়। এই অসম উন্নয়নৰ ফলত দেশত আঞ্চলিক বৈষম্যৰ সৃষ্টি হয়। এই আঞ্চলিক বৈষম্য দূৰ কৰি সকলো অঞ্চলৰ সুষম বিকাশ সুনিশ্চিত কৰিবলৈকে আঞ্চলিক পৰিকল্পনাৰ প্ৰয়োজনীয়তা আহি পৰে।
৭. ভৰমৌৰ অঞ্চলৰ ‘গাড্ডী’ (Gaddi) জনজাতিৰ অৰ্থনৈতিক জীৱনধাৰাৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: হিমাচল প্ৰদেশৰ ভৰমৌৰ অঞ্চলত বসবাস কৰা ‘গাড্ডী’ জনজাতিৰ লোকসকলৰ অৰ্থনৈতিক জীৱনধাৰা প্ৰধানকৈ কৃষি আৰু পশুপালনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। পৰম্পৰাগতভাৱে তেওঁলোকে ঋতুভিত্তিক প্ৰব্ৰজন (transhumance) কৰে, অৰ্থাৎ শীতকালত বৰফ পৰিলে তেওঁলোকে ভেৰা আৰু ছাগলী লৈ তলৰ সমতল অঞ্চললৈ নামি আহে আৰু গ্ৰীষ্মকালত পুনৰ পাহাৰলৈ উভতি যায়। বৰ্তমান ITDP ৰূপায়ণৰ পিছত তেওঁলোকে পৰম্পৰাগত শস্যৰ লগতে মাহজাতীয় শস্য আৰু অন্যান্য নগদ শস্যৰ খেতি কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে।
৮. ইন্দিৰা গান্ধী খাল প্ৰকল্পই ৰাজস্থানৰ পৰিৱেশৰ ওপৰত পেলোৱা নেতিবাচক প্ৰভাৱসমূহ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ইন্দিৰা গান্ধী খাল প্ৰকল্পই ৰাজস্থানৰ মৰুভূমি অঞ্চলত কৃষিৰ বিকাশ ঘটালেও ইয়াৰ কিছুমান গুৰুতৰ নেতিবাচক পাৰিপাৰ্শ্বিক প্ৰভাৱ পৰিছে। অত্যধিক জলসিঞ্চন আৰু পানীৰ অবৈজ্ঞানিক ব্যৱহাৰৰ ফলত অঞ্চলটোত পানী জমা হোৱা (waterlogging) সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে। ইয়াৰ লগতে মাটিৰ তলৰ লৱণ ওপৰলৈ উঠি অহাৰ ফলত মাটিৰ লৱণতা (soil salinity) বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে দীৰ্ঘম্যাদী সময়ত মাটিৰ উৰ্বৰতা আৰু কৃষিৰ বহনক্ষমতা বিনষ্ট কৰিছে।
৯. পাৰ্বত্য অঞ্চল উন্নয়ন কাৰ্যসূচীৰ (Hill Area Development Programme) মূল লক্ষ্যসমূহ কি কি আছিল? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: পঞ্চম পঞ্চবাৰ্ষিক পৰিকল্পনাৰ সময়ত আৰম্ভ হোৱা পাৰ্বত্য অঞ্চল উন্নয়ন কাৰ্যসূচীৰ মূল লক্ষ্য আছিল পাৰ্বত্য অঞ্চলসমূহৰ থলুৱা সম্পদসমূহৰ সঠিক ব্যৱহাৰ কৰা। ইয়াৰ জৰিয়তে উদ্যান শস্য (horticulture), কৃষি, পশুপালন, হাঁহ-কুকুৰা পালন, বনজ সম্পদৰ উন্নয়ন আৰু ক্ষুদ্ৰ তথা গ্ৰামোদ্যোগৰ বিকাশৰ ওপৰত গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হৈছিল, যাতে পাৰ্বত্য অঞ্চলৰ লোকসকলৰ অৰ্থনৈতিক অৱস্থা উন্নত কৰিব পাৰি।
১০. বহনক্ষম উন্নয়নৰ (Sustainable Development) ধাৰণাটোৰ ক্ৰমবিকাশৰ বিষয়ে আলোচনা কৰা। [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পিছৰ সময়ছোৱাত ‘উন্নয়ন’ বুলিলে কেৱল অৰ্থনৈতিক বিকাশ বা জনমূৰি আয় বৃদ্ধিকহে বুজোৱা হৈছিল। কিন্তু ১৯৭০ ৰ দশকত দেখা গ’ল যে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে দৰিদ্ৰতা আৰু অসমতাও বৃদ্ধি পাইছে। সেয়েহে উন্নয়নৰ ধাৰণাত শিক্ষা, স্বাস্থ্য আৰু সমান অধিকাৰৰ দৰে বিষয়সমূহ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হ’ল।
১৯৬০ ৰ দশকৰ শেষৰ ফালে ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ ফলত পৰিৱেশৰ ব্যাপক ক্ষতি হোৱা দেখা গ’ল। ১৯৬৮ চনত এহৰলিচৰ (Ehrlich) ‘The Population Bomb’ আৰু ১৯৭২ চনত ‘The Limits to Growth’ নামৰ কিতাপ প্ৰকাশ পোৱাৰ পিছত পৰিৱেশ সংৰক্ষণৰ বিষয়টোৱে বিশ্বজুৰি চৰ্চা লাভ কৰে। ইয়াৰ পৰিপ্ৰেক্ষিততে ৰাষ্ট্ৰসংঘই ‘ব্ৰুণ্ডলেণ্ড আয়োগ’ গঠন কৰে। এই আয়োগে ১৯৮৭ চনত ‘আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত’ নামৰ প্ৰতিবেদনত পোনপ্ৰথমবাৰৰ বাবে ‘বহনক্ষম উন্নয়ন’ৰ ধাৰণাটো স্পষ্টভাৱে দাঙি ধৰে, য’ত পৰিৱেশৰ সুৰক্ষাৰ লগতে অৰ্থনৈতিক আৰু সামাজিক উন্নয়নৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ কথা কোৱা হয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত অঞ্চল পৰিকল্পনা (Target Area Planning) কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চল অৰ্থনৈতিক আৰু প্ৰযুক্তিগতভাৱে পিছপৰি আছে, সেই নিৰ্দিষ্ট অঞ্চলসমূহৰ দ্ৰুত বিকাশৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা বিশেষ পৰিকল্পনাক লক্ষ্য নিৰ্ধাৰিত অঞ্চল পৰিকল্পনা বোলে।
২. ভাৰতত খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহ প্ৰধানকৈ ক’ত অৱস্থিত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহ প্ৰধানকৈ ৰাজস্থান, গুজৰাট, পশ্চিম মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰৰ মাৰাঠৱাড়া, অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ ৰায়লসীমা আৰু কৰ্ণাটকৰ মালভূমি অঞ্চলত অৱস্থিত।
৩. ভৰমৌৰ অঞ্চলটো হিমাচল প্ৰদেশৰ কোনখন জিলাত অৱস্থিত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভৰমৌৰ অঞ্চলটো হিমাচল প্ৰদেশৰ চম্বা (Chamba) জিলাত অৱস্থিত।
৪. NITI Aayog ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: NITI Aayog ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্য হৈছে ভাৰতৰ অৰ্থনৈতিক নীতি নিৰ্ধাৰণ প্ৰক্ৰিয়াত ৰাজ্যসমূহক সক্ৰিয়ভাৱে জড়িত কৰা আৰু কেন্দ্ৰ তথা ৰাজ্য চৰকাৰক কৌশলগত আৰু কাৰিকৰী পৰামৰ্শ প্ৰদান কৰা।
৫. পাৰ্বত্য অঞ্চল উন্নয়ন কাৰ্যসূচীত কিমানখন জিলা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: পাৰ্বত্য অঞ্চল উন্নয়ন কাৰ্যসূচীত মুঠ ১৫ খন জিলা অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হৈছিল।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে কেৱল প্ৰাকৃতিক সম্পদ থকাটোৱেই যথেষ্ট নেকি? যুক্তি দিয়া। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ বাবে কেৱল প্ৰাকৃতিক সম্পদ থকাটোৱেই যথেষ্ট নহয়। এখন অঞ্চল প্ৰাকৃতিক সম্পদত চহকী হোৱাৰ পিছতো অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰি থাকিব পাৰে। সম্পদৰ সঠিক ব্যৱহাৰৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তিবিদ্যা (technology) আৰু পৰ্যাপ্ত মূলধন বা বিনিয়োগৰ (investment) প্ৰয়োজন। প্ৰযুক্তি আৰু বিনিয়োগৰ অভাৱত সম্পদসমূহ অব্যৱহৃত হৈ ৰয়, যাৰ ফলত অঞ্চলটোৰ প্ৰকৃত অৰ্থনৈতিক বিকাশ সম্ভৱ নহয়।
৭. ভৰমৌৰ অঞ্চলৰ ভৌগোলিক অৱস্থান আৰু জলবায়ুৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভৰমৌৰ অঞ্চলটো হিমাচল প্ৰদেশৰ চম্বা জিলাত অৱস্থিত। ইয়াৰ উত্তৰে পীৰ পাঞ্চাল (Pir Panjal) আৰু দক্ষিণে ধৌলা ধৰ (Dhaula Dhar) পৰ্বতমালা অৱস্থিত। ৰবি নদী আৰু ইয়াৰ উপনদীসমূহে এই অঞ্চলৰ মাজেৰে বৈ গৈছে। এই অঞ্চলৰ জলবায়ু অতি প্ৰতিকূল আৰু কঠোৰ। শীতকালত ইয়াত প্ৰচণ্ড জাৰ আৰু বৰফ পৰে। জানুৱাৰী মাহত ইয়াৰ গড় উষ্ণতা ৪° চেলচিয়াছ আৰু জুলাই মাহত ২৬° চেলচিয়াছ থাকে।
৮. খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চল কাৰ্যসূচীত পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাৰ ওপৰত কিয় গুৰুত্ব দিয়া হৈছে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: খৰাং প্ৰৱণ অঞ্চলসমূহত বৰ্ধিত জনসংখ্যাৰ হেঁচাত মানুহে কৃষিৰ বাবে প্ৰান্তিক ভূমি (marginal lands) ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ বাধ্য হৈছে, যাৰ ফলত পৰিৱেশৰ ব্যাপক অৱনতি ঘটিছে। সেয়েহে, এই অঞ্চলসমূহত কেৱল কৃষিৰ উন্নয়ন কৰিলেই নহ’ব, পানী, মাটি, গছ-গছনি আৰু মানুহ তথা জীৱ-জন্তুৰ মাজত পাৰিপাৰ্শ্বিক ভাৰসাম্য (ecological balance) পুনৰুদ্ধাৰ কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ অবিহনে খৰাং পৰিস্থিতিৰ স্থায়ী সমাধান সম্ভৱ নহয়।
৯. ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ দুটা পৰ্যায়ৰ (Stage-I and Stage-II) বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ নিৰ্মাণ কাৰ্য দুটা পৰ্যায়ত কৰা হৈছিল:
(ক) প্ৰথম পৰ্যায় (Stage-I): এই পৰ্যায়ৰ কমাণ্ড এলেকা গংগানগৰ, হনুমানগড় আৰু বিকানেৰ জিলাৰ উত্তৰ অংশত অৱস্থিত। ইয়াৰ ভূ-প্ৰকৃতি সামান্য ঢালযুক্ত আৰু ইয়াত প্ৰধানকৈ সুৰক্ষামূলক জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
(খ) দ্বিতীয় পৰ্যায় (Stage-II): এই পৰ্যায়ৰ কমাণ্ড এলেকা বিকানেৰ, জেছলমেৰ, বাৰমেৰ, যোধপুৰ আদি জিলালৈ বিস্তৃত। এই অঞ্চলটো মৰুভূমি আৰু বালিয়াৰিৰে ভৰা। গ্ৰীষ্মকালত ইয়াত উষ্ণতা ৫০° চেলচিয়াছলৈকে বৃদ্ধি পায়। ইয়াত পানী ওপৰলৈ তুলি (lift system) জলসিঞ্চনৰ ব্যৱস্থা কৰা হৈছে।
১০. বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটোৱে বৰ্তমান সময়ত কিয় ইমান গুৰুত্ব লাভ কৰিছে? [৫ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৰ্তমান সময়ত বহনক্ষম উন্নয়নৰ ধাৰণাটোৱে বিশ্বজুৰি সৰ্বাধিক গুৰুত্ব লাভ কৰিছে কাৰণ মানুহৰ অবিবেচক কাৰ্যকলাপৰ ফলত পৃথিৱীৰ পৰিৱেশ তীব্ৰ সংকটৰ সন্মুখীন হৈছে। দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ, নগৰীকৰণ আৰু প্ৰাকৃতিক সম্পদৰ অত্যধিক শোষণৰ ফলত গোলকীয় উষ্ণতা বৃদ্ধি (global warming), অ’জ’ন স্তৰৰ অৱক্ষয়, বনাঞ্চল ধ্বংস আৰু প্ৰদূষণৰ দৰে ভয়ংকৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে।
যদি আমি কেৱল বৰ্তমানৰ অৰ্থনৈতিক লাভালাভৰ কথা চিন্তা কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ নিঃশেষ কৰি পেলাওঁ, তেন্তে ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ বাবে পৃথিৱীখন বসবাসৰ অনুপযোগী হৈ পৰিব। সেয়েহে, বহনক্ষম উন্নয়নে অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগতে পৰিৱেশ সংৰক্ষণ আৰু সামাজিক ন্যায়ৰ ওপৰত সমানে গুৰুত্ব দিয়ে। ই আমাক সোঁৱৰাই দিয়ে যে উন্নয়ন এনেকুৱা হ’ব লাগে যিয়ে প্ৰকৃতিৰ ক্ষতি নকৰে আৰু ভৱিষ্যত প্ৰজন্মৰ অধিকাৰ খৰ্ব নকৰে।
৫. অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন
১. ভাৰতত পৰিকল্পনা আয়োগ (Planning Commission) কেতিয়া NITI Aayog লৈ ৰূপান্তৰিত কৰা হয়?
(a) ১ জানুৱাৰী, ২০১৪
(b) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫
(c) ১৫ আগষ্ট, ২০১৪
(d) ২৬ জানুৱাৰী, ২০১৫
উত্তৰ: (b) ১ জানুৱাৰী, ২০১৫।
২. ‘আমাৰ উমৈহতীয়া ভৱিষ্যত’ (Our Common Future) প্ৰতিবেদনখন তলৰ কোনটো আয়োগে প্ৰকাশ কৰিছিল?
(a) চাইমন কমিছন
(b) ব্ৰুণ্ডলেণ্ড আয়োগ (Brundtland Commission)
(c) নিটি আয়োগ
(d) ৰাষ্ট্ৰসংঘৰ পৰিৱেশ কাৰ্যসূচী
উত্তৰ: (b) ব্ৰুণ্ডলেণ্ড আয়োগ (Brundtland Commission)।
৩. ভৰমৌৰ অঞ্চলত বসবাস কৰা প্ৰধান জনজাতিটোৰ নাম কি?
(a) ভীল
(b) চাওঁতাল
(c) গাড্ডী (Gaddi)
(d) বড়ো
উত্তৰ: (c) গাড্ডী (Gaddi)।
৪. ইন্দিৰা গান্ধী খালৰ পানী ক’ৰ পৰা অনা হৈছে?
(a) ভাক্ৰা নাংগল বান্ধ
(b) হৰিকে বেৰেজ (Harike barrage)
(c) হীৰাকুণ্ড বান্ধ
(d) চৰ্দাৰ সৰোবৰ বান্ধ
উত্তৰ: (b) হৰিকে বেৰেজ (Harike
