AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ চতুৰ্থ অধ্যায় “জলসম্পদ” (Water Resources) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
জলসম্পদ – Class 12
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
পানী হৈছে পৃথিৱীৰ এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ আৰু চক্ৰীয় সম্পদ। ভাৰতবৰ্ষত বিশ্বৰ মুঠ মাটিকালিৰ প্ৰায় ২.৪৫% আৰু বিশ্বৰ মুঠ জলসম্পদৰ মাত্ৰ ৪% আছে, অথচ ই বিশ্বৰ প্ৰায় ১৭% জনসংখ্যাক ধাৰণ কৰিবলগীয়া হয়। ভাৰতৰ জলসম্পদক প্ৰধানকৈ দুটা ভাগত ভগাব পাৰি— ভূ-পৃষ্ঠৰ পানী (Surface Water) আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানী (Groundwater)। নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী আদি হৈছে ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ প্ৰধান উৎস। গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক নদীৰ অৱবাহিকাত দেশৰ মুঠ ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ প্ৰায় ৬০% পোৱা যায়। আনহাতে, পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা, ৰাজস্থান আৰু তামিলনাডুৰ দৰে ৰাজ্যসমূহত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ সৰ্বাধিক। কেৰালা, ওড়িশা আৰু পশ্চিমবংগত থকা লেগুন (lagoons) আৰু বেকৱাটাৰসমূহৰ (backwaters) পানী লুণীয়া যদিও ইয়াক মীন পালন আৰু নাৰিকল আদিৰ খেতিৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
ভাৰতৰ জলসম্পদৰ সৰ্বাধিক ব্যৱহাৰ কৃষিখণ্ডত (জলসিঞ্চনৰ বাবে) হয়। ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ ৮৯% আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ ৯২% কেৱল কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহাৰ কৰা হয়। সেউজ বিপ্লৱৰ সফলতাৰ পিছত পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানাৰ দৰে ৰাজ্যত জলসিঞ্চনৰ বাবে ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত পানীৰ স্তৰ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে। ইয়াৰ ফলত ৰাজস্থান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত ভূ-গৰ্ভৰ পানীত ফ্ল’ৰাইড (fluoride) আৰু পশ্চিমবংগ তথা বিহাৰত আৰ্চেনিকৰ (arsenic) মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ উপৰিও ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা, কৃষিত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ আৰু ঘৰুৱা আৱৰ্জনাৰ ফলত গংগা আৰু যমুনাৰ দৰে প্ৰধান নদীসমূহৰ পানীৰ গুণাগুণ অতিমাত্ৰা অৱনতি ঘটিছে।
বৰ্ধিত জনসংখ্যা আৰু পানীৰ ক্ৰমবৰ্ধমান চাহিদাৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি জলসম্পদৰ সংৰক্ষণ আৰু ব্যৱস্থাপনা অতি প্ৰয়োজনীয় হৈ পৰিছে। ইয়াৰ বাবে চৰকাৰে জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা (Watershed Management) আৰু বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ (Rainwater Harvesting) দৰে কাৰ্যসূচী হাতত লৈছে। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ‘হৰিয়ালী’ (Haryali), অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ ‘নীৰু-মীৰু’ (Neeru-Meeru) আৰু ৰাজস্থানৰ ‘আৰৱৰী পানী সংসদ’ আদি জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনাৰ কিছুমান সফল নিদৰ্শন। ইয়াৰ লগতে পানীৰ পুনৰাৱৰ্তন (recycling) আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তেও পানীৰ নাটনি বহু পৰিমাণে দূৰ কৰিব পাৰি।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটোৱে পানীক এক সম্পদ হিচাপে বৰ্ণনা কৰে?
(a) অজৈৱিক সম্পদ (Abiotic resource) (b) অনৱীকৰণযোগ্য সম্পদ (c) জৈৱিক সম্পদ (d) অচক্ৰীয় সম্পদ
উত্তৰ: (a) অজৈৱিক সম্পদ (Abiotic resource)। (পানী প্ৰকৃততে এটা চক্ৰীয় আৰু নৱীকৰণযোগ্য সম্পদ, যিহেতু ইয়াত ‘অচক্ৰীয়’ বুলি দিয়া আছে, সেয়েহে আটাইতকৈ উপযুক্ত উত্তৰটো হ’ব অজৈৱিক সম্পদ)।
(ii) তলৰ কোনখন দক্ষিণ ভাৰতৰ ৰাজ্যত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ সৰ্বাধিক?
(a) তামিলনাডু (b) কৰ্ণাটক (c) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ (d) কেৰালা
উত্তৰ: (a) তামিলনাডু।
(iii) দেশত ব্যৱহাৰ হোৱা মুঠ পানীৰ সৰ্বাধিক অংশ তলৰ কোনটো খণ্ডত ব্যৱহাৰ হয়?
(a) জলসিঞ্চন (b) উদ্যোগ (c) ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ (d) ওপৰৰ এটাও নহয়
উত্তৰ: (a) জলসিঞ্চন।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) কোৱা হয় যে ভাৰতত জলসম্পদ অতি দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে। জলসম্পদ হ্ৰাস পোৱাৰ বাবে জগৰীয়া কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতত জলসম্পদ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পোৱাৰ প্ৰধান কাৰকসমূহ হৈছে— দ্ৰুত জনসংখ্যা বৃদ্ধি, কৃষিখণ্ডত জলসিঞ্চনৰ বাবে ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰ, দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ, আৰু নগৰীকৰণ। ইয়াৰ লগতে বৰষুণৰ অনিশ্চয়তা আৰু পানীৰ প্ৰদূষণেও ব্যৱহাৰযোগ্য পানীৰ পৰিমাণ হ্ৰাস কৰিছে।
(ii) পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ সৰ্বাধিক বিকাশৰ বাবে কোনবোৰ কাৰক জগৰীয়া?
উত্তৰ: পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু তামিলনাডুত বৰষুণৰ পৰিমাণ তুলনামূলকভাৱে কম। সেউজ বিপ্লৱৰ পিছত এই ৰাজ্যসমূহত উচ্চ উৎপাদনশীল বীজৰ (HYV) খেতি কৰা হয়, যাৰ বাবে প্ৰচুৰ পানীৰ প্ৰয়োজন। সেয়েহে কৃষিকাৰ্যত জলসিঞ্চনৰ বাবে এই ৰাজ্যসমূহত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ সৰ্বাধিক বিকাশ আৰু ব্যৱহাৰ হৈছে।
(iii) দেশত ব্যৱহাৰ হোৱা মুঠ পানীৰ ভিতৰত কৃষিখণ্ডৰ অংশ ভৱিষ্যতে কিয় হ্ৰাস পাব বুলি আশা কৰা হৈছে?
উত্তৰ: বৰ্তমান কৃষিখণ্ডত সৰ্বাধিক পানী ব্যৱহাৰ হয় যদিও, ভৱিষ্যতে দেশৰ দ্ৰুত ঔদ্যোগীকৰণ আৰু নগৰীকৰণৰ ফলত উদ্যোগ আৰু ঘৰুৱা খণ্ডত পানীৰ চাহিদা যথেষ্ট বৃদ্ধি পাব। সেয়েহে মুঠ ব্যৱহৃত পানীৰ তুলনাত কৃষিখণ্ডৰ শতকৰা অংশ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাব বুলি আশা কৰা হৈছে।
(iv) প্ৰদূষিত বা অপৰিষ্কাৰ পানী সেৱন কৰিলে মানুহৰ ওপৰত কি প্ৰভাৱ পৰিব পাৰে?
উত্তৰ: প্ৰদূষিত পানী সেৱন কৰিলে মানুহৰ দেহত বিভিন্ন ধৰণৰ জলবাহিত ৰোগৰ সৃষ্টি হয়। ইয়াৰ ফলত ডায়েৰীয়া, কলেৰা, হেপাটাইটিছ, আৰু আন্ত্ৰিক কৃমিৰ দৰে মাৰাত্মক ৰোগ বিয়পিব পাৰে, যিয়ে জনস্বাস্থ্যৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) দেশত জলসম্পদৰ উপলব্ধতা আৰু ইয়াৰ স্থানিক বিতৰণ নিৰ্ধাৰণ কৰা কাৰকসমূহ আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতবৰ্ষত জলসম্পদৰ উপলব্ধতা প্ৰধানকৈ বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। দেশখনত বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰা প্ৰায় ৪,০০০ ঘন কিলোমিটাৰ পানী পোৱা যায়। ইয়াৰ উপৰিও ভূ-পৃষ্ঠৰ পানী আৰু পুনৰ পূৰণযোগ্য ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ পৰিমাণ হৈছে প্ৰায় ১,৮৬৯ ঘন কিলোমিটাৰ, যাৰ ভিতৰত মাত্ৰ ১,১২২ ঘন কিলোমিটাৰ পানীহে ব্যৱহাৰৰ উপযোগী।
ভাৰতত জলসম্পদৰ স্থানিক বিতৰণ অতিশয় অসমান। এই বিতৰণ প্ৰধানকৈ ভূ-প্ৰকৃতি, জলবায়ু আৰু বৰষুণৰ তাৰতম্যৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক নদীৰ অৱবাহিকাত প্ৰচুৰ বৰষুণ হোৱাৰ বাবে এই অঞ্চলসমূহত দেশৰ মুঠ ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ প্ৰায় ৬০% উপলব্ধ। আনহাতে, উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰত (যেনে- ৰাজস্থান) আৰু দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি অঞ্চলত বৰষুণৰ পৰিমাণ কম হোৱাৰ বাবে তাত পানীৰ তীব্ৰ নাটনি দেখা যায়। ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ ক্ষেত্ৰতো উত্তৰ ভাৰতৰ সমভূমি অঞ্চলত পানীৰ স্তৰ ওখ, কিন্তু দক্ষিণ ভাৰতৰ কঠিন শিলাময় অঞ্চলত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ পৰিমাণ সীমিত।
(ii) জলসম্পদৰ হ্ৰাসে সামাজিক সংঘাত আৰু বিবাদৰ সৃষ্টি কৰিব পাৰে। উপযুক্ত উদাহৰণৰ সৈতে বহলাই লিখা।
উত্তৰ: পানী মানুহৰ জীৱন ধাৰণৰ বাবে এক অপৰিহাৰ্য সম্পদ। কিন্তু ক্ৰমবৰ্ধমান জনসংখ্যা আৰু চাহিদাৰ তুলনাত ব্যৱহাৰযোগ্য পানীৰ পৰিমাণ দ্ৰুতগতিত হ্ৰাস পাইছে। পানীৰ এই নাটনিয়ে বিভিন্ন সম্প্ৰদায়, অঞ্চল আৰু ৰাজ্যৰ মাজত সামাজিক সংঘাত আৰু বিবাদৰ সৃষ্টি কৰিছে। যেতিয়া এখন নদী কেইবাখনো ৰাজ্যৰ মাজেৰে বৈ যায়, তেতিয়া পানীৰ ভাগ-বাটোৱাৰাক লৈ ৰাজ্যসমূহৰ মাজত তীব্ৰ বিবাদৰ সৃষ্টি হয়।
ইয়াৰ এক উৎকৃষ্ট উদাহৰণ হৈছে ‘কাৱেৰী নদীৰ পানী বিবাদ’, যিটো কৰ্ণাটক আৰু তামিলনাডু ৰাজ্যৰ মাজত দীৰ্ঘদিন ধৰি চলি আহিছে। ঠিক তেনেদৰে পঞ্জাৱ আৰু হাৰিয়ানাৰ মাজত শতদ্ৰু-যমুনা সংযোগী খালক লৈ বিবাদ চলি আছে। কেৱল ৰাজ্যৰ মাজতেই নহয়, গ্ৰাম্য আৰু নগৰীয়া অঞ্চলৰ মাজতো খোৱা পানী আৰু জলসিঞ্চনৰ পানীৰ আবণ্টনক লৈ প্ৰায়েই সংঘাতৰ সৃষ্টি হয়। পানীৰ নাটনিয়ে ভৱিষ্যতে এই বিবাদসমূহ অধিক তীব্ৰতৰ কৰি তোলাৰ আশংকা আছে।
(iii) জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা (Watershed management) কি? বহনক্ষম উন্নয়নত ই এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰিব পাৰে বুলি তুমি ভাবানে?
উত্তৰ: জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা হৈছে ভূ-পৃষ্ঠ আৰু ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ দক্ষ পৰিচালনা আৰু সংৰক্ষণ কৰা এক প্ৰক্ৰিয়া। ইয়াৰ জৰিয়তে বৰষুণৰ পানী বৈ যোৱাত বাধা দিয়া হয় আৰু বিভিন্ন পদ্ধতি যেনে- পাৰ্কোলেচন টেংক (percolation tanks), পুনৰ্ভৰণ নাদ (recharge wells) আদিৰ জৰিয়তে ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰা হয়। বহল অৰ্থত, ইয়াৰ অৰ্থ হৈছে এটা জলবিভাজিকা অঞ্চলৰ অন্তৰ্গত সকলো প্ৰাকৃতিক সম্পদ (মাটি, পানী, গছ-গছনি) আৰু মানৱ সম্পদৰ বহনক্ষম ব্যৱহাৰ আৰু সংৰক্ষণ কৰা।
বহনক্ষম উন্নয়নত জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনাই এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। ইয়াৰ জৰিয়তে মাটিৰ খহনীয়া ৰোধ কৰিব পাৰি, পানীৰ নাটনি দূৰ কৰিব পাৰি আৰু কৃষিকাৰ্যৰ উৎপাদনশীলতা বৃদ্ধি কৰিব পাৰি। কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ ‘হৰিয়ালী’ আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ ‘নীৰু-মীৰু’ প্ৰকল্পই প্ৰমাণ কৰিছে যে ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণৰ জৰিয়তে জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনাই গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিৰ বিকাশ আৰু পৰিৱেশৰ ভাৰসাম্য ৰক্ষা কৰাত অভূতপূৰ্ব সফলতা অৰ্জন কৰিব পাৰে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025 )
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদী দুখনৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদী দুখন হৈছে গংগা আৰু যমুনা।
২. ‘হৰিয়ালী’ (Haryali) প্ৰকল্প কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘হৰিয়ালী’ হৈছে কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰৰ দ্বাৰা প্ৰৱৰ্তিত এক জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা প্ৰকল্প। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে গ্ৰাম্য অঞ্চলৰ ৰাইজক খোৱা পানী, জলসিঞ্চন, মীন পালন আৰু বনানীকৰণৰ বাবে পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ সক্ষম কৰি তোলা।
৩. বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ (Rainwater Harvesting) বুলিলে কি বুজা? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ হৈছে এনে এক পদ্ধতি যাৰ জৰিয়তে ঘৰৰ চালত বা মুকলি ঠাইত পৰা বৰষুণৰ পানী সংগ্ৰহ কৰি ভৱিষ্যতৰ ব্যৱহাৰৰ বাবে জমা কৰি ৰখা হয়। ইয়াক ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰিবলৈকো ব্যৱহাৰ কৰা হয়।
৪. ভাৰতৰ কোন দুখন ৰাজ্যত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত পানীত ফ্ল’ৰাইডৰ (fluoride) মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰাজস্থান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰত।
৫. ‘নীৰু-মীৰু’ (Neeru-Meeru) কাৰ্যসূচী কোনখন ৰাজ্যত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘নীৰু-মীৰু’ কাৰ্যসূচী অন্ধ্ৰপ্ৰদেশত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতত পানীৰ গুণাগুণ অৱনতি ঘটাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত পানীৰ গুণাগুণ অৱনতি ঘটাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
(ক) ঔদ্যোগিক আৱৰ্জনা: উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বিষাক্ত ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু আৱৰ্জনাবোৰ শোধন নকৰাকৈয়ে পোনপটীয়াকৈ নদী বা হ্ৰদত পেলোৱাৰ ফলত পানী প্ৰদূষিত হয়।
(খ) কৃষিকাৰ্যৰ প্ৰভাৱ: কৃষিকাৰ্যত ব্যৱহৃত ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু অপতৃণনাশকবোৰ বৰষুণৰ পানীৰ লগত উটি গৈ নদী বা ভূ-গৰ্ভৰ পানীত মিহলি হৈ পানীৰ গুণাগুণ নষ্ট কৰে।
(গ) ঘৰুৱা আৱৰ্জনা: নগৰ-চহৰৰ ঘৰুৱা আৱৰ্জনা আৰু নলা-নৰ্দমাৰ লেতেৰা পানী নদীসমূহত পেলোৱাৰ ফলত গংগা আৰু যমুনাৰ দৰে নদীসমূহ তীব্ৰভাৱে প্ৰদূষিত হৈছে।
৭. বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ (Rainwater Harvesting) যিকোনো তিনিটা সুবিধা উল্লেখ কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ তিনিটা প্ৰধান সুবিধা হৈছে:
(ক) ই ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ বৃদ্ধি কৰাত সহায় কৰে আৰু পানীৰ নাটনি দূৰ কৰে।
(খ) ই ভূ-গৰ্ভৰ পানীত থকা ফ্ল’ৰাইড আৰু নাইট্ৰেটৰ দৰে ক্ষতিকাৰক পদাৰ্থৰ মাত্ৰা হ্ৰাস কৰি পানীৰ গুণাগুণ উন্নত কৰে।
(গ) ই মাটিৰ খহনীয়া আৰু বানপানী প্ৰতিৰোধ কৰাত সহায় কৰে, লগতে উপকূলীয় অঞ্চলত লুণীয়া পানীৰ অনুপ্ৰৱেশ ৰোধ কৰে।
৮. ভাৰতত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় ইমান বেছি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি বেছি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
(ক) ভাৰতৰ বৰষুণ প্ৰধানকৈ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিটো অতি অনিশ্চিত আৰু সময়মতে নহ’বও পাৰে।
(খ) দেশৰ বহুতো অঞ্চলত (যেনে- ৰাজস্থান, দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি) বৰষুণৰ পৰিমাণ অতি কম আৰু খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়।
(গ) ধান, কুঁহিয়াৰ, মৰাপাট আদি পানী বেছিকৈ লগা শস্যৰ খেতি কৰিবলৈ আৰু বছৰত একাধিকবাৰ খেতি কৰিবলৈ (শস্যৰ প্ৰগাঢ়তা বৃদ্ধি কৰিবলৈ) জলসিঞ্চন অপৰিহাৰ্য।
৯. ‘ৰাষ্ট্ৰীয় জল নীতি ২০১২’ (National Water Policy 2012) ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘ৰাষ্ট্ৰীয় জল নীতি ২০১২’ ৰ প্ৰধান বৈশিষ্ট্যসমূহ হৈছে:
(ক) খোৱা পানী, অনাময় ব্যৱস্থা আৰু খাদ্য নিৰাপত্তাৰ বাবে পানীৰ যোগানক সৰ্বোচ্চ অগ্ৰাধিকাৰ প্ৰদান কৰা।
(খ) পানীক এক অৰ্থনৈতিক সামগ্ৰী (economic good) হিচাপে গণ্য কৰি ইয়াৰ সংৰক্ষণ আৰু দক্ষ ব্যৱহাৰক উৎসাহিত কৰা।
(গ) জলবায়ু পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰতি লক্ষ্য ৰাখি জলসম্পদ প্ৰকল্পসমূহৰ আৰ্হি প্ৰস্তুত কৰা আৰু পানীৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত ৰাইজৰ অংশগ্ৰহণ নিশ্চিত কৰা।
১০. ভাৰতত ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা সমস্যাসমূহ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত, বিশেষকৈ পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু ৰাজস্থানত কৃষিকাৰ্যৰ বাবে ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত কেইবাটাও গুৰুতৰ সমস্যাৰ সৃষ্টি হৈছে। প্ৰথমতে, ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ স্তৰ দ্ৰুতগতিত তললৈ নামি গৈছে, যাৰ ফলত ভৱিষ্যতে খোৱা পানীৰ তীব্ৰ সংকট হোৱাৰ আশংকা আছে। দ্বিতীয়তে, পানীৰ স্তৰ কমি যোৱাৰ ফলত ৰাজস্থান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ দৰে ৰাজ্যত পানীত ফ্ল’ৰাইডৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে। তৃতীয়তে, পশ্চিমবংগ আৰু বিহাৰৰ কিছুমান অঞ্চলত ভূ-গৰ্ভৰ পানীত আৰ্চেনিকৰ দৰে বিষাক্ত পদাৰ্থৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে, যিয়ে জনস্বাস্থ্যৰ প্ৰতি তীব্ৰ ভাবুকি কঢ়িয়াই আনিছে।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ‘আৰৱৰী পানী সংসদ’ (Arvary Pani Sansad) কোনখন ৰাজ্যৰ লগত জড়িত? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘আৰৱৰী পানী সংসদ’ ৰাজস্থান ৰাজ্যৰ লগত জড়িত।
২. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত ঘৰৰ চালত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: তামিলনাডুত ঘৰৰ চালত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে।
৩. ‘জল ক্ৰান্তি অভিযান’ (Jal Kranti Abhiyan) ৰ মূল লক্ষ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ২০১৫-১৬ চনত আৰম্ভ হোৱা ‘জল ক্ৰান্তি অভিযান’ৰ মূল লক্ষ্য হৈছে দেশত জনমূৰি পানীৰ উপলব্ধতা বৃদ্ধি কৰি জল নিৰাপত্তা সুনিশ্চিত কৰা আৰু পানী সংৰক্ষণৰ ক্ষেত্ৰত স্থানীয় ৰাইজ আৰু পঞ্চায়তসমূহক জড়িত কৰা।
৪. লেগুন (Lagoons) আৰু বেকৱাটাৰ (Backwaters) ভাৰতৰ কোনবোৰ ৰাজ্যত বেছিকৈ দেখা যায়? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: লেগুন আৰু বেকৱাটাৰ প্ৰধানকৈ কেৰালা, ওড়িশা আৰু পশ্চিমবংগত দেখা যায়।
৫. ‘কুণ্ড’ বা ‘টাংকা’ (Kund or Tanka) কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰাজস্থানত বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰিবলৈ ঘৰৰ ভিতৰত বা গাঁৱত নিৰ্মাণ কৰা মাটিৰ তলৰ আৱদ্ধ পানীৰ টেংকীবোৰক স্থানীয়ভাৱে ‘কুণ্ড’ বা ‘টাংকা’ বুলি কোৱা হয়।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতত পানীৰ পুনৰাৱৰ্তন আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰৰ (Recycle and Reuse of Water) গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত ব্যৱহাৰযোগ্য নিৰ্মল পানীৰ পৰিমাণ ক্ৰমান্বয়ে হ্ৰাস পাই অহাৰ পৰিপ্ৰেক্ষিতত পানীৰ পুনৰাৱৰ্তন আৰু পুনৰ ব্যৱহাৰৰ গুৰুত্ব অপৰিসীম। উদ্যোগসমূহত যন্ত্ৰপাতি ঠাণ্ডা কৰিবলৈ বা জুই নুমুৱাবলৈ কম গুণাগুণৰ পানী বা শোধন কৰা আৱৰ্জনা পানী ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। ঠিক তেনেদৰে, নগৰীয়া অঞ্চলত গা ধোৱা বা বাচন-বৰ্তন ধোৱা পানীখিনি পেলাই নিদি বাগিচাত পানী দিবলৈ বা গাড়ী ধুবলৈ পুনৰ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। এনে কৰিলে খোৱা পানীৰ দৰে উচ্চ গুণাগুণৰ পানী সংৰক্ষণ কৰিব পৰা যাব।
৭. ‘নমামী গংগা কাৰ্যসূচী’ (Namami Gange Programme) ৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: গংগা নদীৰ প্ৰদূষণ ৰোধ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে ‘নমামী গংগা কাৰ্যসূচী’ আৰম্ভ কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰধান উদ্দেশ্যসমূহ হৈছে:
(ক) নগৰসমূহত নলা-নৰ্দমাৰ পানী শোধন কৰা ব্যৱস্থা (sewerage treatment systems) গঢ়ি তোলা।
(খ) উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা আৱৰ্জনাৰ ওপৰত নিৰীক্ষণ কৰা।
(গ) নদীৰ পাৰত গছপুলি ৰোপণ কৰি জৈৱ-বৈচিত্ৰ্য বৃদ্ধি কৰা আৰু নদীৰ উপৰিভাগ পৰিষ্কাৰ কৰা।
৮. ভাৰতত ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ (Surface Water) উৎসসমূহৰ বিষয়ে এটি চমু বিৱৰণ দিয়া। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ প্ৰধান উৎস চাৰিটা— নদী, হ্ৰদ, পুখুৰী আৰু টেংকী। দেশখনত ১.৬ কিলোমিটাৰতকৈ দীঘল প্ৰায় ১০,৩৬০ খন নদী আৰু উপনদী আছে। ভাৰতৰ নদী অৱবাহিকাসমূহৰ মুঠ বাৰ্ষিক পানীৰ প্ৰৱাহ হৈছে প্ৰায় ১,৮৬৯ ঘন কিলোমিটাৰ। ইয়াৰ ভিতৰত গংগা, ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু বৰাক নদীৰ অৱবাহিকাত সৰ্বাধিক পানী পোৱা যায়। অৱশ্যে, ভূ-প্ৰকৃতি আৰু অন্যান্য কাৰণত দেশৰ মুঠ ভূ-পৃষ্ঠৰ পানীৰ মাত্ৰ ৩২% (প্ৰায় ৬৯০ ঘন কিলোমিটাৰ) পানীহে ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰিব পৰা গৈছে। দক্ষিণ ভাৰতৰ গোদাবৰী, কৃষ্ণা আৰু কাবেৰী নদীৰ পানীৰ সৰ্বাধিক ব্যৱহাৰ কৰা হৈছে যদিও ব্ৰহ্মপুত্ৰ আৰু গংগা নদীৰ পানীৰ ব্যৱহাৰ এতিয়াও সম্পূৰ্ণৰূপে হোৱা নাই।
৯. ভাৰতত পানী প্ৰদূষণৰ ক্ষেত্ৰত ঔদ্যোগীকৰণৰ প্ৰভাৱ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত পানী প্ৰদূষণৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ কাৰকটোৱেই হৈছে ঔদ্যোগীকৰণ। চামৰা, কাগজ, বস্ত্ৰ আৰু ৰাসায়নিক উদ্যোগসমূহৰ পৰা নিৰ্গত হোৱা বিষাক্ত গেছ, গধুৰ ধাতু, ৰাসায়নিক পদাৰ্থ আৰু আৱৰ্জনাবোৰ কোনো ধৰণৰ শোধন নকৰাকৈয়ে পোনপটীয়াকৈ নদী বা হ্ৰদত পেলোৱা হয়। ইয়াৰ ফলত পানীৰ স্বাভাৱিক বিশুদ্ধতা নষ্ট হয় আৰু জলজ জীৱ-জন্তুৰ মৃত্যু ঘটে। এই বিষাক্ত পদাৰ্থবোৰ মাটিৰ তললৈ গৈ ভূ-গৰ্ভৰ পানীও প্ৰদূষিত কৰে। কানপুৰৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবে গংগা নদী আৰু দিল্লীৰ উদ্যোগসমূহৰ বাবে যমুনা নদীৰ পানীৰ ভয়ংকৰ প্ৰদূষণ ইয়াৰ জ্বলন্ত উদাহৰণ।
১০. ‘অটল ভূজল যোজনা’ (Atal Bhujal Yojana) কি? ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘অটল ভূজল যোজনা’ (অটল জল) হৈছে ভাৰত চৰকাৰৰ দ্বাৰা ৰূপায়িত এক ভূ-গৰ্ভৰ পানী ব্যৱস্থাপনা আঁচনি। এই আঁচনিখন ভাৰতৰ সাতখন ৰাজ্যৰ (গুজৰাট, হাৰিয়ানা, কৰ্ণাটক, মধ্যপ্ৰদেশ, মহাৰাষ্ট্ৰ, ৰাজস্থান আৰু উত্তৰ প্ৰদেশ) পানীৰ তীব্ৰ নাটনি থকা ৮২২০ খন গ্ৰাম পঞ্চায়তত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।
এই আঁচনিৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে পানীৰ ব্যৱহাৰৰ ক্ষেত্ৰত সমাজৰ মানুহৰ আচৰণগত পৰিৱৰ্তন অনা। অৰ্থাৎ, মানুহক কেৱল পানীৰ ব্যৱহাৰকাৰীৰ পৰিৱৰ্তে পানীৰ সংৰক্ষক আৰু স্মাৰ্ট জল ব্যৱস্থাপক হিচাপে গঢ়ি তোলাটোৱেই এই যোজনাৰ প্ৰধান লক্ষ্য।
৫. ১০ টা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ বহুমুখী বিকল্প প্ৰশ্ন
১. ভাৰতত ব্যৱহাৰ হোৱা ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ সৰ্বাধিক অংশ তলৰ কোনটো খণ্ডত ব্যৱহাৰ হয়?
(a) ঘৰুৱা ব্যৱহাৰ
(b) উদ্যোগ
(c) জলসিঞ্চন
(d) শক্তি উৎপাদন
উত্তৰ: (c) জলসিঞ্চন।
২. ‘নীৰু-মীৰু’ (পানী আৰু তুমি) জলবিভাজিকা ব্যৱস্থাপনা প্ৰকল্পটো কোনখন ৰাজ্যত ৰূপায়ণ কৰা হৈছে?
(a) ৰাজস্থান
(b) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ
(c) তামিলনাডু
(d) কৰ্ণাটক
উত্তৰ: (b) অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ।
৩. দিল্লী আৰু ইটাৱাহৰ মাজত ভাৰতৰ আটাইতকৈ প্ৰদূষিত নদীখনৰ নাম কি?
(a) গংগা
(b) যমুনা
(c) সবৰমতী
(d) গোমতী
উত্তৰ: (b) যমুনা।
৪. বিশ্বৰ মুঠ জলসম্পদৰ কিমান শতাংশ ভাৰতত পোৱা যায়?
(a) ২.৪৫%
(b) ৪%
(c) ১৭%
(d) ১০%
উত্তৰ: (b) ৪%।
৫. ‘হৰিয়ালী’ (Haryali) প্ৰকল্পটো কাৰ দ্বাৰা প্ৰযোজিত?
(a) ৰাজ্য চৰকাৰ
(b) বেচৰকাৰী সংস্থা (NGO)
(c) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ
(d) বিশ্ব বেংক
উত্তৰ: (c) কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰ।
৬. ‘আৰৱৰী পানী সংসদ’ তলৰ কোনখন ৰাজ্যত অৱস্থিত?
(a) মহাৰাষ্ট্ৰ
(b) গুজৰাট
(c) ৰাজস্থান
(d) বিহাৰ
উত্তৰ: (c) ৰাজস্থান।
৭. তলৰ কোনটো জলবাহিত ৰোগ (water-borne disease)?
(a) মেলেৰিয়া
(b) ডায়েৰীয়া
(c) ডেংগু
(d) যক্ষ্মা
উত্তৰ: (b) ডায়েৰীয়া।
৮. ভাৰতত ব্যৱহাৰযোগ্য মুঠ জলসম্পদৰ পৰিমাণ কিমান?
(a) ৪,০০০ ঘন কিলোমিটাৰ
(b) ১,৮৬৯ ঘন কিলোমিটাৰ
(c) ১,১২২ ঘন কিলোমিটাৰ
(d) ৬৯০ ঘন কিলোমিটাৰ
উত্তৰ: (c) ১,১২২ ঘন কিলোমিটাৰ।
৯. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত ঘৰ নিৰ্মাণ কৰোঁতে বৰষুণৰ পানী সংৰক্ষণৰ গাঁথনি (Rainwater harvesting structure) বনোৱাটো বাধ্যতামূলক কৰা হৈছে?
(a) কেৰালা
(b) তামিলনাডু
(c) কৰ্ণাটক
(d) ৰাজস্থান
উত্তৰ: (b) তামিলনাডু।
১০. ভূ-গৰ্ভৰ পানীৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত ৰাজস্থান আৰু মহাৰাষ্ট্ৰৰ পানীত তলৰ কোনবিধ পদাৰ্থৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে?
(a) আৰ্চেনিক
(b) নাইট্ৰেট
(c) ফ্ল’ৰাইড
(d) লো
উত্তৰ: (c) ফ্ল’ৰাইড।
