AHSEC দ্বাদশ শ্ৰেণীৰ ভূগোল (ভাৰত: মানুহ আৰু অৰ্থনীতি) বিষয়ৰ তৃতীয় অধ্যায় “ভূমি সম্পদ আৰু কৃষি” (Land Resources and Agriculture) ৰ এক সম্পূৰ্ণ আৰু পৰীক্ষামুখী হাতপুথি তলত আগবঢ়োৱা হ’ল।
ভূমি সম্পদ আৰু কৃষি Chapter 3
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ (Quick Revision Note)
ভূমি হৈছে এক অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাকৃতিক সম্পদ। ভাৰতত ভূমি ব্যৱহাৰক প্ৰধানকৈ কেইবাটাও ভাগত ভগোৱা হৈছে, যেনে— বনাঞ্চল, ঊষৰ আৰু পতিত ভূমি, অকৃষি কাৰ্যত ব্যৱহৃত ভূমি, স্থায়ী চৰণীয়া পথাৰ, কৃষিযোগ্য পতিত ভূমি, আৰু শুদ্ধ সিঁচনি এলেকা (Net Sown Area)। সময়ৰ লগে লগে অৰ্থনীতিৰ আকাৰ আৰু গাঁথনিৰ পৰিৱৰ্তনৰ ফলত ভাৰতত ভূমি ব্যৱহাৰৰো পৰিৱৰ্তন ঘটিছে। বিশেষকৈ অকৃষি কাৰ্যত (যেনে- উদ্যোগ, যাতায়াত, আৰু আৱাসিক অঞ্চল) ব্যৱহৃত ভূমিৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পাইছে। ইয়াৰ উপৰিও গাঁৱৰ উমৈহতীয়া সম্পত্তি সম্পদসমূহে (Common Property Resources – CPRs) গ্ৰাম্য দৰিদ্ৰ লোকসকলক ইন্ধন, পশুখাদ্য আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী যোগান ধৰাত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।
ভাৰত এখন কৃষিভিত্তিক দেশ আৰু ইয়াৰ কৃষি ব্যৱস্থা প্ৰধানকৈ তিনিটা ঋতুৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল— খাৰিফ (জুন-ছেপ্টেম্বৰ), ৰবি (অক্টোবৰ-মাৰ্চ), আৰু জাইদ (এপ্ৰিল-জুন)। পানীৰ উপলব্ধতাৰ ওপৰত ভিত্তি কৰি কৃষিক জলসিঞ্চিত কৃষি আৰু বৰষুণ নিৰ্ভৰ কৃষি (শুকান আৰু আৰ্দ্ৰ কৃষি) হিচাপে ভগোৱা হয়। ভাৰতত উৎপাদিত প্ৰধান শস্যসমূহৰ ভিতৰত ধান আৰু ঘেঁহু হৈছে মুখ্য খাদ্যশস্য। ইয়াৰ উপৰিও জোৱাৰ, বাজৰা, মাকৈ, বিভিন্ন ধৰণৰ দাইল, তৈলবীজ (যেনে- বাদাম, সৰিয়হ), আঁহজাতীয় শস্য (কপাহ, মৰাপাট) আৰু ৰোপণ শস্য (চাহ, কফি, কুঁহিয়াৰ) আদিৰ খেতি ব্যাপকভাৱে কৰা হয়।
স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতৰ কৃষি খণ্ডৰ উন্নয়নৰ বাবে চৰকাৰে বিভিন্ন পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰিছিল। ১৯৬০-ৰ দশকত আৰম্ভ হোৱা ‘সেউজ বিপ্লৱ’ৰ (Green Revolution) ফলত উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ (HYV), ৰাসায়নিক সাৰ আৰু জলসিঞ্চনৰ ব্যৱহাৰৰ জৰিয়তে খাদ্যশস্যৰ উৎপাদন অভূতপূৰ্বভাৱে বৃদ্ধি পায়। অৱশ্যে, ভাৰতীয় কৃষিয়ে এতিয়াও বহুতো সমস্যাৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হৈছে। ইয়াৰ ভিতৰত বৰষুণৰ অনিশ্চয়তা, নিম্ন উৎপাদনশীলতা, কৃষকৰ ঋণগ্ৰস্ততা, ভূমি সংস্কাৰৰ অভাৱ, মাটিৰ খণ্ড-বিখণ্ডতা, আৰু কৃষিভূমিৰ অৱক্ষয় (যেনে- মাটিৰ লৱণীকৰণ আৰু পানী জমা হোৱা সমস্যা) প্ৰধান।
২. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
প্ৰশ্ন ১: শুদ্ধ উত্তৰটো বাছি উলিওৱা।
(i) তলৰ কোনটো ভূমি ব্যৱহাৰৰ শ্ৰেণীবিভাগ নহয়?
(a) চন পৰি থকা মাটি (b) প্ৰান্তিক ভূমি (Marginal land) (c) শুদ্ধ সিঁচনি এলেকা (d) কৃষিযোগ্য পতিত ভূমি
উত্তৰ: (b) প্ৰান্তিক ভূমি (Marginal land)।
(ii) যোৱা চল্লিছ বছৰত বনাঞ্চলৰ পৰিমাণ বৃদ্ধি পোৱাৰ প্ৰধান কাৰণ কি?
(a) বনানীকৰণৰ ব্যাপক আৰু কাৰ্যকৰী প্ৰচেষ্টা (b) সম্প্ৰদায়ৰ বনাঞ্চল বৃদ্ধি (c) বনাঞ্চলৰ বাবে অধিসূচিত এলেকাৰ বৃদ্ধি (d) বনাঞ্চল পৰিচালনাত ৰাইজৰ উন্নত অংশগ্ৰহণ
উত্তৰ: (c) বনাঞ্চলৰ বাবে অধিসূচিত এলেকাৰ বৃদ্ধি (Increase in notified area allocated for forest growth)।
(iii) জলসিঞ্চিত অঞ্চলত ভূমি অৱক্ষয়ৰ প্ৰধান কাৰণ কি?
(a) গলী খহনীয়া (b) বতাহৰ খহনীয়া (c) মাটিৰ লৱণীকৰণ (Salinisation of soils) (d) মাটিৰ পলস জমা হোৱা
উত্তৰ: (c) মাটিৰ লৱণীকৰণ।
(iv) তলৰ কোনবিধ শস্য শুকান কৃষিৰ (dryland farming) অন্তৰ্গত নহয়?
(a) ৰাগী (b) জোৱাৰ (c) বাদাম (d) কুঁহিয়াৰ
উত্তৰ: (d) কুঁহিয়াৰ।
(v) ঘেঁহু আৰু ধানৰ উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ (HYVs) বিশ্বৰ কোন দুখন দেশত বিকশিত কৰা হৈছিল?
(a) জাপান আৰু অষ্ট্ৰেলিয়া (b) আমেৰিকা যুক্তৰাষ্ট্ৰ আৰু জাপান (c) মেক্সিকো আৰু ফিলিপাইনছ (d) মেক্সিকো আৰু ছিংগাপুৰ
উত্তৰ: (c) মেক্সিকো আৰু ফিলিপাইনছ।
প্ৰশ্ন ২: প্ৰায় ৩০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ঊষৰ আৰু পতিত ভূমি (barren and wasteland) আৰু কৃষিযোগ্য পতিত ভূমিৰ (culturable wasteland) মাজত পাৰ্থক্য লিখা।
উত্তৰ: যিবোৰ ভূমি বৰ্তমানৰ প্ৰযুক্তি ব্যৱহাৰ কৰিও কৃষিকাৰ্যৰ উপযোগী কৰিব নোৱাৰি (যেনে- পাহাৰীয়া ঢাল, মৰুভূমি), তাক ঊষৰ আৰু পতিত ভূমি বোলে। আনহাতে, যিবোৰ ভূমি পাঁচ বছৰতকৈ অধিক সময় ধৰি খেতি নকৰাকৈ পেলাই থোৱা হৈছে, কিন্তু প্ৰয়োজনীয় ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰিলে কৃষিকাৰ্যৰ উপযোগী কৰিব পাৰি, তাক কৃষিযোগ্য পতিত ভূমি বোলে।
(ii) শুদ্ধ সিঁচনি এলেকা (net sown area) আৰু মুঠ শস্য এলেকাৰ (gross cropped area) মাজত কেনেদৰে পাৰ্থক্য নিৰ্ণয় কৰিবা?
উত্তৰ: এটা কৃষি বৰ্ষত প্ৰকৃততে যিমান মাটিকালিত শস্য সিঁচা আৰু চপোৱা হয়, তাক শুদ্ধ সিঁচনি এলেকা বোলে। আনহাতে, এটা কৃষি বৰ্ষত একেডৰা মাটিতে একাধিকবাৰ খেতি কৰিলে, সেই সকলোবোৰ খেতি কৰা মাটিকালিৰ যোগফলক মুঠ শস্য এলেকা বোলে।
(iii) ভাৰতৰ দৰে দেশত শস্যৰ প্ৰগাঢ়তা (cropping intensity) বৃদ্ধি কৰাৰ কৌশলটো কিয় গুৰুত্বপূৰ্ণ?
উত্তৰ: ভাৰতত জনসংখ্যাৰ হেঁচাত কৃষিভূমিৰ পৰিমাণ সীমিত হৈ পৰিছে। সেয়েহে, নতুন কৃষিভূমি মুকলি কৰাৰ পৰিৱৰ্তে একেডৰা মাটিতে বছৰত একাধিকবাৰ খেতি কৰি (শস্যৰ প্ৰগাঢ়তা বৃদ্ধি কৰি) উৎপাদন বৃদ্ধি কৰাটো অতি প্ৰয়োজনীয়। ইয়াৰ ফলত গ্ৰাম্য নিবনুৱা সমস্যাও হ্ৰাস পায়।
(iv) মুঠ কৃষিযোগ্য ভূমি (total cultivable land) কেনেদৰে জোখা হয়?
উত্তৰ: মুঠ কৃষিযোগ্য ভূমি নিৰ্ণয় কৰিবলৈ শুদ্ধ সিঁচনি এলেকা (net sown area), সকলো ধৰণৰ চন পৰি থকা মাটি (fallow lands), আৰু কৃষিযোগ্য পতিত ভূমি (culturable wasteland) যোগ কৰা হয়।
(v) শুকান কৃষি (dryland farming) আৰু আৰ্দ্ৰ কৃষিৰ (wetland farming) মাজত পাৰ্থক্য কি?
উত্তৰ: যিবোৰ অঞ্চলত বাৰ্ষিক বৰষুণৰ পৰিমাণ ৭৫ চে.মি. তকৈ কম, তাত খৰাং সহ্য কৰিব পৰা শস্যৰ (যেনে- ৰাগী, বাজৰা) খেতি কৰা হয়, যাক শুকান কৃষি বোলে। আনহাতে, যিবোৰ অঞ্চলত বৰষুণৰ পৰিমাণ শস্যৰ প্ৰয়োজনতকৈ বেছি, তাত পানী বেছিকৈ লগা শস্যৰ (যেনে- ধান, মৰাপাট) খেতি কৰা হয়, যাক আৰ্দ্ৰ কৃষি বোলে।
প্ৰশ্ন ৩: প্ৰায় ১৫০ টা শব্দৰ ভিতৰত উত্তৰ দিয়া।
(i) ভাৰতত ভূমি সম্পদৰ পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাসমূহৰ (environmental problems) বিষয়ে আলোচনা কৰা।
উত্তৰ: ভাৰতত ত্ৰুটিপূৰ্ণ জলসিঞ্চন আৰু অবৈজ্ঞানিক কৃষি পদ্ধতিৰ বাবে ভূমি সম্পদৰ ব্যাপক অৱক্ষয় ঘটিছে। ইয়াৰ প্ৰধান পাৰিপাৰ্শ্বিক সমস্যাসমূহ হৈছে মাটিৰ লৱণীকৰণ (salinisation), ক্ষাৰকীয়কৰণ (alkalinisation) আৰু পানী জমা হোৱা (waterlogging) সমস্যা। বিশেষকৈ পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশৰ দৰে জলসিঞ্চিত অঞ্চলসমূহত অত্যধিক পানী যোগানৰ ফলত মাটিৰ উৰ্বৰতা হ্ৰাস পাইছে।
ইয়াৰ উপৰিও, ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু অপতৃণনাশকৰ অত্যধিক ব্যৱহাৰৰ ফলত মাটিত বিষাক্ত পদাৰ্থৰ মাত্ৰা বৃদ্ধি পাইছে। একেডৰা মাটিতে বছৰ বছৰ ধৰি একেবিধ শস্যৰ খেতি কৰাৰ ফলত মাটিৰ স্বাভাৱিক নাইট্ৰ’জেন স্থিৰীকৰণ প্ৰক্ৰিয়া বাধাগ্ৰস্ত হৈছে। আনহাতে, শুকান আৰু অৰ্ধ-শুকান অঞ্চলসমূহত বতাহ আৰু পানীৰ দ্বাৰা হোৱা গৰাখহনীয়াই ভূমিৰ অৱক্ষয় ঘটাইছে। এই সকলোবোৰ কাৰকৰ ফলত ভাৰতৰ এক বৃহৎ অংশৰ কৃষিভূমি ক্ৰমান্বয়ে অনুৰ্বৰ আৰু পতিত ভূমিলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছে।
(ii) স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰতত কৃষি বিকাশৰ বাবে গ্ৰহণ কৰা গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশলসমূহ কি কি?
উত্তৰ: স্বাধীনতাৰ পিছত ভাৰত চৰকাৰে খাদ্যশস্যৰ উৎপাদন বৃদ্ধি আৰু কৃষিখণ্ডৰ উন্নয়নৰ বাবে কেইবাটাও গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল গ্ৰহণ কৰিছিল। প্ৰথম অৱস্থাত, অৰ্থকৰী শস্যৰ পৰিৱৰ্তে খাদ্যশস্যৰ খেতিত অধিক গুৰুত্ব দিয়া হৈছিল আৰু পতিত ভূমিবোৰ কৃষিৰ অন্তৰ্গত কৰা হৈছিল। ১৯৬০-ৰ দশকত ‘সেউজ বিপ্লৱ’ৰ (Green Revolution) সূচনা কৰা হয়। ইয়াৰ অধীনত মেক্সিকো আৰু ফিলিপাইনছৰ পৰা অনা ঘেঁহু আৰু ধানৰ উচ্চ উৎপাদনশীল বীজ (HYVs), ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক দ্ৰব্য আৰু আধুনিক কৃষি যন্ত্ৰপাতিৰ ব্যৱহাৰ আৰম্ভ কৰা হয়।
পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু পশ্চিম উত্তৰ প্ৰদেশত জলসিঞ্চনৰ সুবিধা থকাৰ বাবে এই কৌশল অতি সফল হয় আৰু দেশখন খাদ্যশস্যত স্বাৱলম্বী হৈ পৰে। পৰৱৰ্তী সময়ত ১৯৮০-ৰ দশকত বৰষুণ নিৰ্ভৰ অঞ্চলসমূহৰ উন্নয়নৰ বাবে কৃষি-জলবায়ুভিত্তিক পৰিকল্পনা গ্ৰহণ কৰা হয়। ইয়াৰ লগতে দুগ্ধ পালন, হাঁহ-কুকুৰা পালন, উদ্যান শস্য আৰু মীন পালনৰ দৰে কৃষিৰ বহুমুখীকৰণতো (diversification) গুৰুত্ব আৰোপ কৰা হয়। শেহতীয়াকৈ বহনক্ষম কৃষিৰ বাবে জৈৱিক কৃষি (organic farming) আৰু ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি বিকাশ যোজনাৰ দৰে আঁচনি ৰূপায়ণ কৰা হৈছে।
৩. বিগত বৰ্ষৰ প্ৰশ্নোত্তৰ (PYQs 2015-2024 & 2025)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ দুটা প্ৰধান খাৰিফ শস্যৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুটা প্ৰধান খাৰিফ শস্য হৈছে ধান আৰু কপাহ।
২. উমৈহতীয়া সম্পত্তি সম্পদ (Common Property Resources) কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: যিবোৰ ভূমি বা সম্পদ কোনো ব্যক্তি বিশেষৰ মালিকানাধীন নহৈ সমগ্ৰ সম্প্ৰদায় বা গাঁওখনৰ ৰাইজৰ উমৈহতীয়া ব্যৱহাৰৰ বাবে থাকে, তাক উমৈহতীয়া সম্পত্তি সম্পদ বোলে। উদাহৰণস্বৰূপে— গাঁৱৰ চৰণীয়া পথাৰ, উমৈহতীয়া পুখুৰী আৰু গাওঁৰ বনাঞ্চল।
৩. ভাৰতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ খাদ্যশস্যবিধ কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ আটাইতকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ খাদ্যশস্যবিধ হৈছে ধান।
৪. ভাৰতত সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত আটাইতকৈ বেছি লাভান্বিত হোৱা দুবিধ শস্যৰ নাম লিখা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত সেউজ বিপ্লৱৰ ফলত আটাইতকৈ বেছি লাভান্বিত হোৱা দুবিধ শস্য হৈছে ঘেঁহু আৰু ধান।
৫. ‘ৰবি’ ঋতুৰ সময়ছোৱা কি? এই ঋতুত হোৱা এবিধ শস্যৰ নাম লিখা। [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ‘ৰবি’ ঋতুৰ সময়ছোৱা হৈছে অক্টোবৰ-নৱেম্বৰ মাহৰ পৰা মাৰ্চ-এপ্ৰিল মাহলৈকে (শীতকাল)। এই ঋতুত হোৱা এবিধ প্ৰধান শস্য হৈছে ঘেঁহু।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতীয় কৃষিৰ যিকোনো তিনিটা প্ৰধান সমস্যা আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতীয় কৃষিৰ তিনিটা প্ৰধান সমস্যা হৈছে:
(ক) বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীলতা: ভাৰতৰ প্ৰায়ভাগ কৃষিভূমি এতিয়াও বৰষুণৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল। মৌচুমী বতাহৰ অনিশ্চয়তাৰ বাবে খেতিয়কসকলে প্ৰায়েই খৰাং বা বানপানীৰ দৰে প্ৰাকৃতিক দুৰ্যোগৰ সন্মুখীন হ’বলগীয়া হয়।
(খ) নিম্ন উৎপাদনশীলতা: উন্নত দেশসমূহৰ তুলনাত ভাৰতত প্ৰতি হেক্টৰ মাটিত শস্যৰ উৎপাদনৰ হাৰ যথেষ্ট কম। জনসংখ্যাৰ হেঁচা আৰু আধুনিক প্ৰযুক্তিৰ অভাৱ ইয়াৰ প্ৰধান কাৰণ।
(গ) মাটিৰ খণ্ড-বিখণ্ডতা: উত্তৰাধিকাৰী সূত্ৰে মাটিৰ বিভাজন হোৱাৰ ফলত ভাৰতত কৃষিভূমিৰ আকাৰ ক্ৰমান্বয়ে সৰু হৈ গৈছে। এনে সৰু সৰু মাটিত আধুনিক যন্ত্ৰপাতি ব্যৱহাৰ কৰাটো অৰ্থনৈতিকভাৱে লাভজনক নহয়।
৭. ভাৰতৰ কৃষি ঋতুসমূহৰ বিষয়ে চমুকৈ লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ আৰু অভ্যন্তৰীণ ভাগত প্ৰধানকৈ তিনিটা কৃষি ঋতু দেখা যায়:
(ক) খাৰিফ ঋতু: এই ঋতু দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ আগমনৰ লগে লগে (জুন-ছেপ্টেম্বৰ) আৰম্ভ হয়। এই সময়ত ধান, কপাহ, মৰাপাট, জোৱাৰ, বাজৰা আদি ক্ৰান্তীয় শস্যৰ খেতি কৰা হয়।
(খ) ৰবি ঋতু: শীতকালৰ আৰম্ভণিতে (অক্টোবৰ-মাৰ্চ) এই ঋতু আৰম্ভ হয়। এই সময়ত কম উষ্ণতাৰ প্ৰয়োজন হোৱা শস্য যেনে- ঘেঁহু, বুট, সৰিয়হ আদিৰ খেতি কৰা হয়।
(গ) জাইদ ঋতু: ৰবি শস্য চপোৱাৰ পিছত গ্ৰীষ্মকালত (এপ্ৰিল-জুন) এই হ্ৰস্বম্যাদী ঋতুটো আহে। জলসিঞ্চনৰ সহায়ত এই সময়ত তৰমুজ, তিয়ঁহ, শাক-পাচলি আৰু পশুখাদ্যৰ খেতি কৰা হয়।
৮. ভাৰতত চাহ খেতিৰ বিতৰণৰ বিষয়ে এটি টোকা লিখা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: চাহ এবিধ গুৰুত্বপূৰ্ণ ৰোপণ শস্য আৰু পানীয়। ভাৰতৰ অসম ৰাজ্যৰ ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকা হৈছে দেশৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ চাহ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল, যিয়ে দেশৰ মুঠ উৎপাদনৰ আধাতকৈ বেছি অংশ (প্ৰায় ৫৩.২%) উৎপাদন কৰে। ইয়াৰ উপৰিও পশ্চিমবংগৰ দাৰ্জিলিং, জলপাইগুৰি আৰু কোচবিহাৰ জিলাত চাহ খেতি কৰা হয়। দক্ষিণ ভাৰতৰ তামিলনাডু আৰু কেৰালাৰ নীলগিৰি আৰু কাৰ্ডামম পাহাৰৰ ঢালতো চাহ খেতি কৰা হয়। বিশ্বৰ চাহ উৎপাদনত চীনৰ পিছতেই ভাৰতৰ স্থান দ্বিতীয়।
৯. ভাৰতত ভূমি ব্যৱহাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ কি কি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত ভূমি ব্যৱহাৰৰ পৰিৱৰ্তনৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
(ক) অৰ্থনীতিৰ আকাৰ বৃদ্ধি: জনসংখ্যা বৃদ্ধি আৰু অৰ্থনৈতিক বিকাশৰ লগে লগে ভূমিৰ ওপৰত হেঁচা বৃদ্ধি পাইছে, যাৰ ফলত প্ৰান্তিক ভূমিবোৰো ব্যৱহাৰৰ উপযোগী কৰিবলগীয়া হৈছে।
(খ) অৰ্থনীতিৰ গাঁথনিগত পৰিৱৰ্তন: কৃষি খণ্ডতকৈ উদ্যোগ আৰু সেৱা খণ্ডৰ দ্ৰুত বিকাশৰ ফলত কৃষিভূমি ক্ৰমান্বয়ে অকৃষি কাৰ্যত (যেনে- উদ্যোগ, ৰাস্তা-ঘাট, আৱাসিক অঞ্চল নিৰ্মাণ) ব্যৱহাৰ হ’বলৈ ধৰিছে।
(গ) কৃষিভূমিৰ ওপৰত নিৰন্তৰ হেঁচা: অৰ্থনীতিত কৃষিৰ অৱদান হ্ৰাস পালেও, বৰ্ধিত জনসংখ্যাক খাদ্য যোগান ধৰিবলৈ কৃষিভূমিৰ ওপৰত হেঁচা কমা নাই।
১০. ভাৰতত কপাহ খেতিৰ বিষয়ে চমুকৈ আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: কপাহ এবিধ ক্ৰান্তীয় অঞ্চলৰ খাৰিফ শস্য। ভাৰতত প্ৰধানকৈ তিনিটা কপাহ উৎপাদনকাৰী অঞ্চল আছে— উত্তৰ-পশ্চিম ভাৰতৰ পঞ্জাৱ, হাৰিয়ানা আৰু উত্তৰ ৰাজস্থান; পশ্চিম ভাৰতৰ গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ; আৰু দক্ষিণ ভাৰতৰ অন্ধ্ৰপ্ৰদেশ, কৰ্ণাটক আৰু তামিলনাডুৰ মালভূমি অঞ্চল। গুজৰাট আৰু মহাৰাষ্ট্ৰ হৈছে কপাহ উৎপাদনৰ শীৰ্ষ ৰাজ্য। ভাৰতত চুটি আৰু দীঘল দুয়োবিধ আঁহৰ কপাহৰ খেতি কৰা হয়। বিশ্বৰ কপাহ উৎপাদনত চীনৰ পিছতেই ভাৰতৰ স্থান দ্বিতীয়।
৪. অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ (10 Additional Important Q&A)
চমু প্ৰশ্ন (১-২ নম্বৰ):
১. ভাৰতৰ কোনখন ৰাজ্যত ঘেঁহু উৎপাদন সৰ্বাধিক? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ উত্তৰ প্ৰদেশত ঘেঁহু উৎপাদন সৰ্বাধিক।
২. ‘জাইদ’ (Zaid) ঋতু কি? [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰবি শস্য চপোৱাৰ পিছত গ্ৰীষ্মকালত (এপ্ৰিল-জুন) যি হ্ৰস্বম্যাদী খেতি কৰা হয়, তাক জাইদ ঋতু বোলে। এই সময়ত তৰমুজ, শাক-পাচলি আদিৰ খেতি কৰা হয়।
৩. ভাৰতৰ দুটা প্ৰধান পানীয় শস্যৰ নাম লিখা। [১ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতৰ দুটা প্ৰধান পানীয় শস্য হৈছে চাহ আৰু কফি।
৪. ‘বৰো’ (Boro), ‘আমন’ (Aman) আৰু ‘আউশ’ (Aus) কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: এইবোৰ হৈছে পশ্চিমবংগত এটা কৃষি বৰ্ষত খেতি কৰা ধানৰ তিনিটা বেলেগ বেলেগ প্ৰজাতি বা শস্যৰ বতৰ।
৫. ভাৰতত কফি খেতি প্ৰধানকৈ কোনবোৰ ৰাজ্যত কৰা হয়? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত কফি খেতি প্ৰধানকৈ দক্ষিণ ভাৰতৰ পশ্চিম ঘাট পাহাৰৰ উচ্চভূমি অঞ্চলত, অৰ্থাৎ কৰ্ণাটক, কেৰালা আৰু তামিলনাডুত কৰা হয়। ইয়াৰ ভিতৰত কৰ্ণাটকত সৰ্বাধিক কফি উৎপাদন হয়।
দীঘল প্ৰশ্ন (৩-৫ নম্বৰ):
৬. ভাৰতৰ অৰ্থনীতিত উমৈহতীয়া সম্পত্তি সম্পদৰ (CPRs) গুৰুত্ব আলোচনা কৰা। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: উমৈহতীয়া সম্পত্তি সম্পদ (CPRs) যেনে- গাঁৱৰ চৰণীয়া পথাৰ, বনাঞ্চল, আৰু পানীৰ উৎসসমূহে গ্ৰাম্য অৰ্থনীতিত এক গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে। বিশেষকৈ ভূমিহীন আৰু প্ৰান্তিক কৃষকসকলৰ জীৱিকাৰ বাবে ই অতি প্ৰয়োজনীয়, কাৰণ তেওঁলোকে পশুপালনৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পশুখাদ্য এই ভূমিৰ পৰাই সংগ্ৰহ কৰে। ইয়াৰ উপৰিও গ্ৰাম্য মহিলাসকলে ইন্ধনৰ বাবে খৰি আৰু অন্যান্য প্ৰয়োজনীয় বনজ সামগ্ৰী (যেনে- ফল-মূল, ঔষধী গছ) এই উমৈহতীয়া সম্পদৰ পৰাই আহৰণ কৰে।
৭. ভাৰতত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা কিয় ইমান বেছি? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত জলসিঞ্চনৰ প্ৰয়োজনীয়তা অতি বেছি হোৱাৰ প্ৰধান কাৰণসমূহ হৈছে:
(ক) ভাৰতৰ বৰষুণ প্ৰধানকৈ দক্ষিণ-পশ্চিম মৌচুমী বতাহৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল, যিটো অতি অনিশ্চিত আৰু সময়মতে নহ’বও পাৰে।
(খ) দেশৰ বহুতো অঞ্চলত (যেনে- ৰাজস্থান, দাক্ষিণাত্যৰ মালভূমি) বৰষুণৰ পৰিমাণ অতি কম আৰু খৰাং পৰিস্থিতিৰ সৃষ্টি হয়।
(গ) ধান, কুঁহিয়াৰ, মৰাপাট আদি পানী বেছিকৈ লগা শস্যৰ খেতি কৰিবলৈ আৰু বছৰত একাধিকবাৰ খেতি কৰিবলৈ (শস্যৰ প্ৰগাঢ়তা বৃদ্ধি কৰিবলৈ) জলসিঞ্চন অপৰিহাৰ্য।
৮. ভাৰতত তৈলবীজ (Oilseeds) উৎপাদনৰ বিষয়ে এটি চমু বিৱৰণ দিয়া। [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: ভাৰতত খোৱা তেল উৎপাদনৰ বাবে বিভিন্ন ধৰণৰ তৈলবীজৰ খেতি কৰা হয়। দেশৰ মুঠ শস্য এলেকাৰ প্ৰায় ১৪% মাটিত তৈলবীজৰ খেতি কৰা হয়। প্ৰধান তৈলবীজসমূহৰ ভিতৰত বাদাম, সৰিয়হ, চয়াবীন আৰু সূৰ্যমুখী ফুল অন্যতম। মালৱা মালভূমি, মাৰাঠৱাড়া, গুজৰাট, ৰাজস্থান আৰু অন্ধ্ৰপ্ৰদেশৰ ৰায়লসীমা অঞ্চলত তৈলবীজৰ খেতি বেছিকৈ কৰা হয়। বাদাম উৎপাদনত গুজৰাট আৰু ৰাজস্থান আগবঢ়া, আনহাতে সৰিয়হ উৎপাদনত ৰাজস্থান আৰু হাৰিয়ানা শীৰ্ষস্থানত আছে।
৯. ভাৰতীয় কৃষিত কৃষকৰ ঋণগ্ৰস্ততা (Indebtedness) সমস্যাটো কিয় সৃষ্টি হৈছে? [৩ নম্বৰ]
উত্তৰ: আধুনিক কৃষিকাৰ্যত উন্নত মানৰ বীজ, ৰাসায়নিক সাৰ, কীটনাশক আৰু যন্ত্ৰপাতিৰ প্ৰয়োজন হয়, যিবোৰ অতি ব্যয়বহুল। ভাৰতৰ সৰহসংখ্যক কৃষকেই হৈছে প্ৰান্তিক আৰু ক্ষুদ্ৰ কৃষক, যাৰ হাতত এইবোৰ ক্ৰয় কৰিবলৈ পৰ্যাপ্ত মূলধন নাথাকে। সেয়েহে তেওঁলোকে বেংক বা গাঁৱৰ মহাজনৰ পৰা উচ্চ সুতত ঋণ ল’বলগীয়া হয়। বতৰৰ প্ৰতিকূলতা বা শস্যৰ উচিত মূল্য নোপোৱাৰ ফলত খেতি নষ্ট হ’লে তেওঁলোকে এই ঋণ পৰিশোধ কৰিব নোৱাৰে আৰু ঋণৰ মেৰপেঁচত সোমাই পৰে। এই ঋণগ্ৰস্ততাৰ বাবেই বহু কৃষকে আত্মহত্যাৰ দৰে চৰম পথ বাছি ল’বলগীয়া হৈছে।
১০. ‘ৰাষ্ট্ৰীয় বহনক্ষম কৃষি মিছন’ (NMSA) ৰ মূল উদ্দেশ্য কি? [২ নম্বৰ]
উত্তৰ: ৰাষ্ট্ৰীয় বহনক্ষম কৃষি মিছনৰ (NMSA) মূল উদ্দেশ্য হৈছে কৃষিক অধিক উৎপাদনশীল, বহনক্ষম, লাভজনক আৰু জলবায়ুৰ পৰিৱৰ্তনৰ সৈতে খাপ খাব পৰা কৰি তোলা। ইয়াৰ জৰিয়তে মাটি আৰু পানী সংৰক্ষণৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণ কৰি প্ৰাকৃতিক সম্পদসমূহ ৰক্ষা কৰাৰ লগতে জৈৱিক কৃষিক (organic farming) উৎসাহিত কৰা হয়।
