।।ভীষ্ম-মোক্ষ উৎসৱ কথন।।
এই শ্লোকসমূহত যুধিষ্ঠিৰৰ মনস্তাপ, ভীষ্মৰ পৰামৰ্শ, আৰু কৃষ্ণৰ ভূমিকাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্লোকবোৰৰ অৰ্থ আৰু ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:
শ্লোক ১৩১
গোত্রহত্যা পাতক কৰিয়া যুধিষ্ঠিৰ।
মাধৱৰ প্রবোধে নভৈল মন স্থিৰ।।
অধিক বোলন্ত কৰি কৃষ্ণক বিচাট।
বুজিলোহো সমস্তে তোহ্মাৰ কুটনাট।।
অৰ্থ:
গোত্রহত্যাৰ পাতক কৰি যুধিষ্ঠিৰৰ মন অস্থিৰ হৈ পৰিল। মাধৱ (কৃষ্ণ)ৰ সান্ত্বনাতো তেওঁৰ মন স্থিৰ নহ’ল। তেওঁ কৃষ্ণক অধিক কৈ বিচাৰিলে, “মই বুজিলোঁ, তোমাৰ সকলো কৌশল।”
ব্যাখ্যা:
যুধিষ্ঠিৰে যুদ্ধত গোত্রহত্যাৰ পাতক কৰাৰ বাবে মনত গভীৰ দুখ আৰু অশান্তি অনুভৱ কৰিছিল। কৃষ্ণই তেওঁক সান্ত্বনা দিলেও, যুধিষ্ঠিৰৰ মনত শান্তি নাহিল। তেওঁ কৃষ্ণৰ কৌশল বুজি পাইছিল, কিন্তু তাতো তেওঁৰ মনত শান্তি নাছিল।
শ্লোক ১৩২
কান্দন্ত কৰিলো বুলি সুহৃদ বিঘাত।
ব্যাসৰ বাক্যত নাহি ৰাজাৰ সঞ্জাত।।
কহন্ত যতেক যজ্ঞ যোগ প্রায়শ্চিত্ত।
নাহি শান্তি তথাপিতো নৃপতিৰ চিত্ত।।
অৰ্থ:
যুধিষ্ঠিৰে কান্দি কৈছিল, “মই সুহৃদ (বন্ধু)ৰ বিনাশ কৰিলোঁ। ব্যাসদেৱৰ বাক্যতো মোৰ মনত শান্তি নাই।” তেওঁ সকলো যজ্ঞ, যোগ, আৰু প্ৰায়শ্চিত্তৰ কথা ক’লে, কিন্তু তথাপি ৰজাৰ মনত শান্তি নাহিল।
ব্যাখ্যা:
যুধিষ্ঠিৰে যুদ্ধত বন্ধু-বান্ধৱ আৰু আত্মীয়সকলৰ মৃত্যুৰ বাবে নিজকে দোষী বুলি ভাবিছিল। তেওঁৰ মনত শান্তি বিচাৰি ব্যাসদেৱৰ পৰামৰ্শো লৈছিল, কিন্তু তাতো তেওঁৰ মনত শান্তি নাছিল।
শ্লোক ১৩৩
ঈশ্বৰ ইচ্ছাক কোনে কৰিবে নিৰোধ।
ভীষ্মৰ মুখেসে আঙ্ক কৰাইবো প্রবোধ।।
হেন মনে মানিলন্ত ঈশ্বৰ মাধৱে।
গৈলা কুৰুক্ষেত্ৰক পাণ্ডৱ সবান্ধৱে।।
অৰ্থ:
“ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাক কোনে বাধা দিব পাৰে? ভীষ্মৰ মুখৰ পৰাইহে মই সান্ত্বনা পাম।” এইদৰে ভাবি মাধৱ (কৃষ্ণ)ই পাণ্ডৱসকলৰ সৈতে কুৰুক্ষেত্ৰলৈ গ’ল।
ব্যাখ্যা:
কৃষ্ণই বুজিলে যে যুধিষ্ঠিৰৰ মনত শান্তি আনিবলৈ ভীষ্মৰ পৰামৰ্শহে প্ৰয়োজন। সেয়েহে তেওঁ পাণ্ডৱসকলক লৈ কুৰুক্ষেত্ৰলৈ গ’ল।
শ্লোক ১৩৪
কুন্তী আদি কৰি নাৰীসৱো গৈলা লৰি।
মহাভাগৱত ভীষ্ম যথা আছে পৰি।।
দেখিলা ভীষ্মক শৰ শয্যাত আছন্তে।
যেন পুৰন্দৰ পাত ভৈলা স্বর্গহন্তে।।
অৰ্থ:
কুন্তী আদি নাৰীসকলো লৰি গ’ল। মহাভাগৱত ভীষ্ম য’ত শৰশয্যাত পৰি আছিল, তেওঁলোকে তেওঁক দেখিলে। তেওঁ যেন স্বৰ্গৰ পৰা পৰি অহা ইন্দ্ৰৰ দৰে আছিল।
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মক শৰশয্যাত পৰি থকা অৱস্থাত দেখা পাই সকলোৱে তেওঁৰ মহিমা উপলব্ধি কৰিলে। তেওঁৰ অৱস্থা স্বৰ্গৰ দৰে পবিত্ৰ আছিল।
শ্লোক ১৩৫
যত দেৱঋষি ৰাজঋষি ব্রহ্মঋষি।
নাৰদ প্রমুখ্যে তৈতে মিলিলা হৰিষি।।
ব্যাস শুক বশিষ্ঠ প্রমুখ্যে ঋষিৰাজ।
ভীষ্মৰ আগত বহি পাতিলা সমাজ।।
অৰ্থ:
দেৱঋষি, ৰাজঋষি, ব্ৰহ্মঋষিসকল, নাৰদ আদি ঋষিসকলে তাত হৰিষেৰে মিলিত হ’ল। ব্যাস, শুক, বশিষ্ঠ আদি ঋষিৰাজসকলে ভীষ্মৰ আগত বহি সমাজ পাতিলে।
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মৰ শৰশয্যাৰ ওচৰত বহুতো মহান ঋষি-মুনি গোট খালে। তেওঁলোকে ভীষ্মৰ জ্ঞান আৰু পৰামৰ্শ শুনিবলৈ ইচ্ছা কৰিছিল।
শ্লোক ১৩৬
সৱাকো কৰিলা পূজা যাক যেন বিধি।
কৃষ্ণক দেখিয়া যেন পাইলা নৱনিধি।।
সাদৰে আগত আনি বৈসাইলা আসনে।
পাদ্য অর্ঘ ধূপ দীপ দিলা সৱে মনে।।
অৰ্থ:
সকলোকে যথাবিধি পূজা কৰা হ’ল। কৃষ্ণক দেখি যেন নৱনিধি (ন ধন) পোৱা হ’ল। সাদৰে তেওঁক আগত আনি আসনত বহুৱাই পাদ্য, অৰ্ঘ, ধূপ, দীপ আদি আগবঢ়োৱা হ’ল।
ব্যাখ্যা:
কৃষ্ণক সকলোৱে সন্মান জনালে। তেওঁৰ উপস্থিতিয়ে সকলোৰে মনত আনন্দ আৰু শান্তি কঢ়িয়াই আনিলে।
শ্লোক ১৩৭
ভীষ্মৰ অৱস্থা দেখি সলোতক মুখে।
কাষতে আছন্ত পাঞ্চো ভাই মহাদুখে।।
কুন্তী সত্যৱতী আদি কান্দৈ নাৰীগণে।
দেখিয়া ভীষ্মৰ মৰ্ম্ম চৰি গৈলা মনে।।
অৰ্থ:
ভীষ্মৰ অৱস্থা দেখি সকলোৰে চকুৰ পানী বৈ গ’ল। পাঁচোটা ভাই কাষতে মহাদুখেৰে আছিল। কুন্তী, সত্যৱতী আদি নাৰীসকলে কান্দিবলৈ ধৰিলে। ভীষ্মৰ মৰ্ম্মন্তুদ অৱস্থাই সকলোৰে মনত ব্যথা দিলে।
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মৰ দুৰৱস্থাই সকলোৰে মনত ব্যথা সৃষ্টি কৰিলে। তেওঁলোকে তেওঁৰ কষ্টত দুখ পাইছিল।
শ্লোক ১৩৮
লোতকে চঞ্চল আখি আতি অনুৰাগে।
বুলিলা সৱাকো বাক্য ভীষ্ম মহাভাগে।।
পৰম ধর্মিষ্ঠ পাঞ্চো কৃষ্ণত সন্মুখ।
ইসে মহাকষ্ট তোৰাসৱে পাইলা দুখ।।
অৰ্থ:
চকুৰ পানীৰে চঞ্চল হৈ ভীষ্মই সকলোকে ক’লে, “হে পৰম ধাৰ্মিক পাঁচোটা ভাই, কৃষ্ণৰ সন্মুখত থিয় হৈ তোমালোকে ইমান মহাকষ্ট পাইছা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই পাণ্ডৱসকলৰ ধাৰ্মিকতা আৰু তেওঁলোকৰ কষ্টৰ কথা উল্লেখ কৰি সকলোকে সান্ত্বনা দিলে।
শ্লোক ১৩৯
হা মাৱ কুন্তী তোহ্মাকেসে কৰো খেদ।
পাণ্ডুৰ মৰণে দুখ পাইলা অবিচ্ছেদ।।
এহি পাঞ্চ পুত্ৰ লৈয়া কৰিলা বিদেশ।
দুষ্ট ধৃতৰাষ্টে নিদিলেক কোন ক্লেশ।।
অৰ্থ:
“হায় মাৱ কুন্তী, তোমাকহে মই দুখ দিছোঁ। পাণ্ডুৰ মৃত্যুত তুমি অবিৰত দুখ পাইছা। এই পাঁচটা পুত্ৰক লৈ তুমি বিদেশত থাকিবলগীয়া হ’লাহি। দুষ্ট ধৃতৰাষ্ট্ৰই তোমাক কোনো ক্লেশ দিয়া নাছিল।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কুন্তীক তেওঁৰ কষ্টৰ কথা সোঁৱৰাই দিলে আৰু তেওঁৰ ধৈৰ্য্যৰ প্ৰশংসা কৰিলে।
শ্লোক ১৪০
জানো নাই ইটো দুখ লিখিত তোহ্মাৰ।
কালে ঘটাইলেক আসি ইসৱ নিকাৰ।।
ঈশ্বৰ কালেসে হৰৈ জগতৰে আয়ু।
সংসাৰত ভ্ৰমাৱৈ মেঘক যেন বায়ু।।
অৰ্থ:
“মই জানো যে এই দুখ তোমাৰ লিখিত নাছিল। কালেহে এইবোৰ নিকাৰ ঘটাইছে। ঈশ্বৰৰ কালেই জগতৰ আয়ু হৰণ কৰে। সংসাৰত যেনেকৈ বায়ুৱে মেঘক ভ্ৰমায়, তেনেকৈ কালেও সকলোক ভ্ৰমায়।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কুন্তীক বুজাই দিলে যে এই দুখৰ বাবে তেওঁ দায়ী নহয়। ইয়াৰ বাবে কালহে দায়ী। কালৰ গতিয়ে জগতৰ সকলো নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।
এই শ্লোকসমূহত *ভীষ্মৰ জ্ঞান, **কুন্তীৰ দুখ, আৰু *কালৰ মহিমাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভীষ্মই পাণ্ডৱসকলক সান্ত্বনা দি তেওঁলোকৰ মনত শান্তি আনিবলৈ চেষ্টা কৰিছিল।
এই শ্লোকসমূহত *ভীষ্মৰ কৃষ্ণ-স্তুতি, **ভক্তিৰ মহিমা, আৰু *জীৱনৰ তত্ত্বৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্লোকবোৰৰ অৰ্থ আৰু ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:
শ্লোক ১৪১
ধন জন জীৱন তিলেকে কৰে ছন্ন।
কালক তর্কিবে হেন নাহি একোজন।।
অতি অঘটনকো ঘটাৱে কালে আনি।
পৰম আশ্চর্য্য ই যে শুনা সৱে প্রাণী।।১৪১।।
অৰ্থ:
হে সকলো প্ৰাণী, এই কথা পৰম আশ্চৰ্য্য, শুনা।
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই সকলোকে কৃষ্ণৰ মহিমা আৰু তেওঁৰ ভক্তিৰ গুৰুত্ব বৰ্ণনা কৰিবলৈ আৰম্ভ কৰিছে। এই কথা সকলোৰে বাবে আশ্চৰ্য্যজনক।
শ্লোক ১৪২
যৈত ধৰ্ম্মৰাজা গদাপাণি বৃকোদৰ।
ধনঞ্জয় যথাত গাণ্ডীৱ ধনুৰ্দ্ধৰ।।
পৰম সুহৃদ কৃষ্ণ যৈত সভাসদ।
দেখিয়ো আশ্চর্য্য কিনো তথাতো আপদ।।
অৰ্থ:
য’ত ধৰ্ম্মৰাজ যুধিষ্ঠিৰ, গদাপাণি ভীম, ধনঞ্জয় অৰ্জুন (গাণ্ডীৱ ধনুৰ্দ্ধৰ) আৰু পৰম সুহৃদ কৃষ্ণ সভাসদ হৈ আছে, তাতো আপদ দেখা যায়, ই কিমান আশ্চৰ্য্য!
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কয় যে য’ত ধাৰ্মিক যুধিষ্ঠিৰ, শক্তিশালী ভীম, ধনুৰ্দ্ধৰ অৰ্জুন আৰু কৃষ্ণৰ দৰে পৰম সুহৃদ আছে, তাতো আপদ দেখা যায়। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁ জীৱনৰ অনিশ্চয়তা আৰু ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাৰ ওপৰত মানুহৰ নিয়ন্ত্ৰণ নথকাৰ কথা কৈছে।
শ্লোক ১৪৩
ধৰ্ম্মিষ্ঠ বলিষ্ঠ ধনুৰ্দ্ধৰ কিছু নুই।
যেহি কৰে ঈশ্বৰে সেহিসে সত্য হুই।।
ঈশ্বৰ চেষ্টাক জানে কমন মহন্তে।
ব্রহ্মা হৰো মোহ যায় যাক বিচাৰন্তে।।
অৰ্থ:
ধাৰ্মিক, শক্তিশালী, ধনুৰ্দ্ধৰ হ’লেও মানুহৰ কিছু নহয়। ঈশ্বৰে যি কৰে, সেয়াই সত্য। ঈশ্বৰৰ চেষ্টাক কেৱল কিছুমান মহান ব্যক্তিয়েহে জানে। ব্ৰহ্মা আৰু হৰেও তেওঁক বিচাৰি মোহ যায়।
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কয় যে মানুহৰ শক্তি আৰু ধাৰ্মিকতা সত্ত্বেও ঈশ্বৰৰ ইচ্ছাৰ আগত সকলো নগণ্য। ঈশ্বৰৰ মহিমা বুজিবলৈ ব্ৰহ্মা আৰু শিৱৰো অসুবিধা হয়।
শ্লোক ১৪৪
চিনাইবে লাগিলা ভীষ্মে মেলিয়া আঙ্গুলি।
এহেন্তে ঈশ্বৰ কৃষ্ণ কালো আঙ্ক বুলি।।
সম্প্রতি আছন্ত হুয়া দৈৱকী তনয়।
আন্তে হুই জগতৰে সৃষ্টি স্থিতি লয়।।
অৰ্থ:
ভীষ্মই আঙুলি মেলি চিনাই দিলে, “এইজনেই ঈশ্বৰ কৃষ্ণ, যি কালো। তেওঁ সম্প্ৰতি দৈৱকীৰ পুত্ৰ হৈ আছে, কিন্তু তেওঁই জগতৰ সৃষ্টি, স্থিতি আৰু লয় কৰে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক ঈশ্বৰ বুলি চিনাকি দিলে আৰু তেওঁৰ সৃষ্টি, পালন আৰু ধ্বংসৰ শক্তিৰ কথা উল্লেখ কৰিলে।
শ্লোক ১৪৫
কোটি ব্রহ্মাণ্ডৰ নাথ এন্তে মহাহৰি।
মায়ায়ে লোকক মুহি আছে ছদ্ম কৰি।।
কিনো পাণ্ডুপুত্র তোমাসাৰ মহাভাগ।
পাইলাহা গৃহতে হেন ঈশ্বৰক লাগ।।
অৰ্থ:
“এইজন কোটি ব্ৰহ্মাণ্ডৰ নাথ, মহাহৰি। তেওঁ মায়াৰে লোকক মুগ্ধ কৰি আছে। হে পাণ্ডুপুত্ৰসকল, তোমালোক মহাভাগ্যবান, কিয়নো তোমালোকে ঘৰতে এনে ঈশ্বৰক পাইছা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই পাণ্ডৱসকলক কৃষ্ণৰ সান্নিধ্য পোৱাৰ বাবে ভাগ্যবান বুলি অভিহিত কৰিছে।
শ্লোক ১৪৬
পাঞ্চা দূত কৰা কতো সাৰথি ৰথৰ।
মন্ত্রী হুয়া বুজান্ত সামান্য যেন নৰ।।
আহান চৰণে আৱে চিত্ত কৰি থিৰ।
কৰা প্রতিপাল প্রজা ৰাজা যুধিষ্ঠিৰ।।
অৰ্থ:
“তেওঁ কেতিয়াবা দূত, কেতিয়াবা ৰথৰ সাৰথি, কেতিয়াবা মন্ত্ৰী হৈ সামান্য মানুহৰ দৰে বুজায়। হে ৰাজা যুধিষ্ঠিৰ, তেওঁৰ চৰণত মন স্থিৰ কৰি প্ৰজা প্ৰতিপালন কৰা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ বিভিন্ন ভূমিকা আৰু তেওঁৰ নম্ৰতাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। তেওঁ যুধিষ্ঠিৰক কৃষ্ণৰ চৰণত ভক্তি কৰিবলৈ উপদেশ দিছে।
শ্লোক ১৪৭
দানধৰ্ম্ম ৰাজধৰ্ম্ম মোক্ষধৰ্ম্মচয়।
কহিয়া ছেদিলা তান মনৰ সংশয়।।
নাহি ভাগৱত ধৰ্ম্ম সমান নামৰ।
কৃষ্ণকো চিনাইল এন্তে পৰম ঈশ্বৰ।।
অৰ্থ:
“দানধৰ্ম্ম, ৰাজধৰ্ম্ম, মোক্ষধৰ্ম্ম আদি সকলো ধৰ্ম্ম কৈ তেওঁৰ মনৰ সংশয় দূৰ কৰিলোঁ। ভাগৱত ধৰ্ম্মৰ সমান আন কোনো ধৰ্ম্ম নাই। মই কৃষ্ণক পৰম ঈশ্বৰ বুলি চিনাকি দিলোঁ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই যুধিষ্ঠিৰৰ সংশয় দূৰ কৰি কৃষ্ণক পৰম ঈশ্বৰ বুলি স্বীকাৰ কৰিলে।
শ্লোক ১৪৮
ভকত বৎসল কৃপাময় মহাহৰি।
আহান পাৱত বাপ থাকা সেৱা কৰি।।
যদ্যপি সৱাতে সম এন্তে ভগৱন্ত।
ভকতৰ পক্ষপাত তথাপি কৰন্ত।।
অৰ্থ:
“তেওঁ ভক্তবৎসল, কৃপাময়, মহাহৰি। হে বাপ, তেওঁৰ চৰণত সেৱা কৰি থাকা। যদিও তেওঁ সকলোতে সমান, তথাপি তেওঁ ভক্তৰ প্ৰতি পক্ষপাত কৰে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ ভক্তবৎসল স্বভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণক সকলোতে সমান বুলিও ভক্তৰ প্ৰতি তেওঁৰ বিশেষ কৃপা আছে বুলি কৈছে।
শ্লোক ১৪৯
মই প্রাণ এৰোঁ দেখা হেন সময়ত।
আপুনি ভৈলন্ত আসি আগে উপগত।।
কিনো কৃপাময় মহাস্নেহে ভকতক।
এতেক বোলন্তে প্রেমে ঝৰিল লোতক।।
অৰ্থ:
“মই প্ৰাণ এৰোঁ, এনে সময়ত তেওঁ আপুনি আহি মোৰ আগত উপস্থিত হ’ল। তেওঁ কিমান কৃপাময় আৰু ভক্তৰ প্ৰতি কিমান স্নেহশীল! এনেকৈ কৈ থাকোতে প্ৰেমত চকুৰ পানী বৈ গ’ল।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ কৃপা আৰু ভক্তৰ প্ৰতি থকা তেওঁৰ স্নেহৰ কথা উল্লেখ কৰি গভীৰ ভক্তি প্ৰকাশ কৰিছে।
শ্লোক ১৫০
হে কৃষ্ণ কৃষ্ণ আৱে মোহোৰ আগত।
যিটো চতুর্ভুজ ৰূপ কৰিছা বেকত।।
অৰুণ চৰণ চাৰু সুপ্রসন্ন মুখ।
পাসৰিলো শৰৰ বেদনা যত দুখ।।
অৰ্থ:
“হে কৃষ্ণ, তুমি মোৰ আগত চতুৰ্ভুজ ৰূপত প্ৰকাশ হৈছা। তোমাৰ অৰুণ চৰণ আৰু সুপ্ৰসন্ন মুখ দেখি মই শৰৰ বেদনা আৰু সকলো দুখ পাহৰিলোঁ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ চতুৰ্ভুজ ৰূপ দেখি তেওঁৰ শাৰীৰিক আৰু মানসিক দুখ পাহৰিলে। ইয়াৰ দ্বাৰা কৃষ্ণৰ দৰ্শনৰ মহিমা প্ৰকাশ পাইছে।
শ্লোক ১৫১
তুমিসে সুহৃদ আত্মা প্রভু ভকতৰ।
তোহ্মাৰ চৰণে কৰো এতেক গোচৰ।।
যাৱদেকে এৰো ঐত মঞি কলেৱৰ।
তাৱে মোক অপেক্ষিবা বাপ গদাধৰ।।
অৰ্থ:
“তুমিয়েই ভক্তৰ সুহৃদ, আত্মা আৰু প্ৰভু। তোমাৰ চৰণত মই এই গোচৰ কৰোঁ। যেতিয়ালৈকে মই এই শৰীৰ এৰোঁ, তেতিয়ালৈকে মোক অপেক্ষা কৰা, হে গদাধৰ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক তেওঁৰ শেষ মুহূৰ্তলৈ অপেক্ষা কৰিবলৈ অনুৰোধ কৰিছে। ইয়াৰ দ্বাৰা তেওঁৰ কৃষ্ণৰ প্ৰতি থকা গভীৰ ভক্তি প্ৰকাশ পাইছে।
শ্লোক ১৫২
এতেক বোলন্তে প্রেমে পীড়িল ভীষ্মক।
ধাৰে বহি যায় দুই নেত্রৰ লোতক।।
থাকিলন্ত তম্ভি ভীষ্মে কৃষ্ণক নিৰেখি।
কৃষ্ণো ভৈলা আকুল ভকতি তান দেখি।।
অৰ্থ:
“এনেকৈ কৈ থাকোতে প্ৰেমত ভীষ্মৰ শৰীৰ পীড়িত হ’ল। দুয়ো চকুৰ পৰা ধাৰাসাৰে চকুৰ পানী বৈ গ’ল। ভীষ্মই স্তম্ভিত হৈ কৃষ্ণক চাই ৰ’ল। কৃষ্ণই তেওঁৰ ভক্তি দেখি আকুল হ’ল।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মৰ ভক্তিত কৃষ্ণই গভীৰভাৱে প্ৰভাৱিত হ’ল। ইয়াৰ দ্বাৰা ভক্তিৰ মহিমা প্ৰকাশ পাইছে।
শ্লোক ১৫৩
শুনা সভাসদ পদ মহাভাগৱত।
হৃদয়ত বিচাৰি কথাৰ লৈবা তত্ত্ব।।
ই শাস্ত্ৰত কহে দেৱ এক নাৰায়ণ।
তাহান ভকতি যশ শ্ৰৱণ কীৰ্ত্তন।।
অৰ্থ:
“হে সভাসদসকল, মহাভাগৱতৰ পদ শুনা। হৃদয়ত বিচাৰি এই কথাৰ তত্ত্ব গ্ৰহণ কৰা। এই শাস্ত্ৰত কয় যে দেৱতা এক নাৰায়ণ। তেওঁৰ ভক্তি, যশ, শ্ৰৱণ আৰু কীৰ্ত্তন কৰা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই সকলোকে কৃষ্ণৰ ভক্তি আৰু তেওঁৰ নাম কীৰ্ত্তনৰ গুৰুত্ব বুজাইছে।
শ্লোক ১৫৪
আক এক শৰণ নিশ্চয় চিত্ত কৰি।
আতি অপ্রয়াসতে যাতনা তাপ তড়ি।।
কৃষ্ণৰ সেৱাত কিছু নাহিকে ভাগৰ।
নাম মাত্র লৈলে তড়ি সংসাৰ সাগৰ।।
অৰ্থ:
“তেওঁক একমাত্ৰ শৰণ লৈ নিশ্চিত চিত্তেৰে থাকা। অতি সহজে যাতনা আৰু তাপ দূৰ কৰা। কৃষ্ণৰ সেৱাত কোনো ভাগৰ নাই। তেওঁৰ নাম মাত্ৰ লৈলে সংসাৰ সাগৰ পাৰ হ’ব পাৰি।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ নামৰ মহিমা আৰু তেওঁৰ সেৱাৰ সহজতাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৫৫
কৃষ্ণ মোৰ আত্মা কৃষ্ণ সুহৃদ নিশ্চয়।
কৃষ্ণকেসে পাইলে অণুমাত্র নাহি ভয়।।
এহি তত্ত্ব জানৈ যিটো সেহি মহাজ্ঞানী।
সেহি মহাগুৰু সেহিজন চক্রপাণি।।
অৰ্থ:
“কৃষ্ণই মোৰ আত্মা, কৃষ্ণই মোৰ সুহৃদ। কৃষ্ণক পাইলে অণুমাত্ৰও ভয় নাথাকে। যিয়ে এই তত্ত্ব জানে, সেয়ে মহাজ্ঞানী। সেয়ে মহাগুৰু, সেয়ে চক্ৰপাণি।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক আত্মা আৰু সুহৃদ বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণৰ তত্ত্ব জ্ঞানীসকলক মহাজ্ঞানী বুলি কৈছে।
শ্লোক ১৫৬
হেন জানি ভকতিত কৰিয়ো বিশ্বাস।
অথিৰ জীৱন ধন জন গৃহবাস।।
ক্ষণিকতে নথাকৈ মেঘৰ যেন ছদ্ম।
আৰ অৰ্থে নেৰিবা কৃষ্ণৰ পাদপদ্ম।।
অৰ্থ:
“এতেকে ভক্তিত বিশ্বাস কৰা। জীৱন, ধন, জন, গৃহবাস অথিৰ। ই মেঘৰ দৰে ক্ষণিকতে নাথাকে। আন কোনো অৰ্থে কৃষ্ণৰ পাদপদ্ম এৰিবা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই জীৱনৰ অনিত্যতা আৰু কৃষ্ণৰ পাদপদ্মত বিশ্বাস ৰখাৰ গুৰুত্ব বুজাইছে।
শ্লোক ১৫৭
কাল অজগৰে গিলে তিলেকে মৰণ।
কৃষ্ণৰ চৰণে লৈয়ো সত্বৰে শৰণ।।
কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে কহে ইসে তত্ত্ব সাৰ।
বোলা ৰাম ৰাম হোক পুৰুষ উদ্ধাৰ।।
অৰ্থ:
“কালৰ অজগৰে তিলেকে গিলি পেলায়। কৃষ্ণৰ চৰণত সত্বৰে শৰণ লোৱা। কৃষ্ণৰ দাসে এই তত্ত্ব সাৰ কয়। ৰাম ৰাম বুলি পুৰুষ উদ্ধাৰ হ’ব।”
ব্যাখ্যা:
এই শ্লোকসমূহত ভীষ্মৰ মোক্ষ লাভ, কৃষ্ণৰ প্ৰতি ভীষ্মৰ ভক্তি, আৰু কৃষ্ণৰ মহিমাৰ বিষয়ে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। শ্লোকবোৰৰ অৰ্থ আৰু ব্যাখ্যা তলত দিয়া হ’ল:
শ্লোক ১৫৮
নিগদতি সূত শুনিয়ো শৌনক ভীষ্মৰ মোক্ষ উৎসৱ।
দেখাই নিজ ৰূপ প্রত্যক্ষে আছন্ত আগত বসি মাধৱ।।
চক্ষু মেলি সেহি কৃষ্ণৰ ৰূপতে থাপিলা নিষ্কাম মন।
মহাফল প্রেম ৰতিক প্রার্থন্তে কৰন্ত গুণ বর্ণন।।
অৰ্থ:
সূত মুনিয়ে ক’লে, “হে শৌনক, শুনা, ভীষ্মৰ মোক্ষ উৎসৱৰ কথা। কৃষ্ণই নিজৰ প্ৰকৃত ৰূপ দেখুৱাই তেওঁৰ আগত বহিল। ভীষ্মই চকু মেলি কৃষ্ণৰ ৰূপত নিষ্কাম মনেৰে মন স্থিৰ কৰিলে আৰু মহাফল প্ৰেম আৰু ৰতি কামনা কৰি কৃষ্ণৰ গুণ বৰ্ণনা কৰিবলৈ ধৰিলে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ প্ৰকৃত ৰূপ দৰ্শন কৰি তেওঁৰ প্ৰতি গভীৰ ভক্তি প্ৰকাশ কৰিলে। তেওঁ কৃষ্ণৰ গুণ বৰ্ণনা কৰি তেওঁৰ প্ৰেম আৰু ভক্তিৰ কথা ক’লে।
শ্লোক ১৫৯
ত্রিভুৱন মধ্যে সুন্দৰ শৰীৰ নীল তমালৰ বৰ্ণ।
ৰুচিকৰ গৌৰ বসনে প্রকাশৈ মকৰ কুণ্ডল কর্ণ।।
অলকা আবৃত মুখ পঙ্কজক দেখন্তে উল্লাসে মতি।
হেনয় ঈশ্বৰ বিজয় সখিত থাকোক নিষ্কাম ৰতি।।
অৰ্থ:
“ত্ৰিভুৱনত সুন্দৰ শৰীৰ, নীল তমালৰ বৰ্ণ, গৌৰ বৰণৰ বসন, মকৰ কুণ্ডলযুক্ত কাণ, অলকাৰে আবৃত মুখপদ্ম দেখি মন উল্লাসিত হয়। হেন ঈশ্বৰ বিজয় সখিৰ সৈতে নিষ্কাম ৰতি কৰক।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ সৌন্দৰ্য্য আৰু মহিমা বৰ্ণনা কৰি তেওঁৰ প্ৰতি নিষ্কাম ভক্তিৰ কথা ক’লে।
শ্লোক ১৬০
সখিৰ বচনে উভয় সেনাৰ মধ্যত ৰথ থাপিয়া।
এহি কর্ণ দ্রোণ দেখন্তে চক্ষুৱে আনিলা আয়ু হৰিয়া৷৷
অৰ্জুনৰ জয় সাধিলা মাধৱ ভকতৰ তুমি গতি।
দেৱৰো দেৱতা ঈশ্বৰ কৃষ্ণৰ চৰণে থাকোক ৰতি।।
অৰ্থ:
“সখিৰ বচনত উভয় সেনাৰ মাজত ৰথ ৰাখি, কৰ্ণ আৰু দ্ৰোণক চকুৰে চাই আয়ু হৰণ কৰিলা। অৰ্জুনৰ জয় সাধিলা, হে মাধৱ, তুমি ভক্তৰ গতি। দেৱতাসকলৰো দেৱতা, ঈশ্বৰ কৃষ্ণৰ চৰণত ৰতি থাকক।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক অৰ্জুনৰ জয়ৰ কাৰক আৰু ভক্তৰ গতি বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণৰ চৰণত ভক্তিৰ কথা কৈছে।
শ্লোক ১৬১
যুদ্ধত ৰথৰ ঘোটকৰ ধূলি ধূসৰ অলকা পান্তি।
ঘৰ্ম্মবিন্দু লাগি লড়ন্তে চড়ন্তে মুখপদ্ম কৰে কান্তি।।
ঘোৰ তীক্ষ্ণশৰে ফুটিয়া কৱচ কৰৈ আতি জাতিষ্কাৰ।
হেনয় কৃষ্ণৰ চৰণত নিতে থাকোক ৰতি আহ্মাৰ৷৷
অৰ্থ:
“যুদ্ধত ৰথৰ ঘোঁৰাৰ ধূলিৰে ধূসৰিত অলকা, ঘামৰ বিন্দু লগা মুখপদ্মৰ কান্তি, ঘোৰ তীক্ষ্ণ শৰেৰে কৱচ ফুটাই জাতিষ্কাৰ কৰা। হেন কৃষ্ণৰ চৰণত মোৰ ৰতি থাকক।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ যুদ্ধৰ সময়ৰ ৰূপ বৰ্ণনা কৰি তেওঁৰ চৰণত ভক্তিৰ কথা কৈছে।
শ্লোক ১৬২
ভকতৰ বন্ধু কৰুণাৰ সিন্ধু তুমি অনাথৰ নাথ।
তোহ্মাৰ চৰণ নেৰো মোৰ মন। নমো নমো নমাই মাথ।।
বন্ধুবধ দুখে পড়িলা ৰথত হতাশে পেহ্লাইলা চাপ।
মহাজ্ঞান দানে হৰিলা কুমতি অৰ্জ্জুনৰ কৃষ্ণ বাপ।।
অৰ্থ:
“ভক্তৰ বন্ধু, কৰুণাৰ সিন্ধু, তুমি অনাথৰ নাথ। তোমাৰ চৰণ মোৰ মন এৰিব নোৱাৰে। নমো নমো নমাই মাথ। বন্ধুবধৰ দুখত ৰথত পৰি হতাশ হৈ চাপ দিলা। মহাজ্ঞান দান কৰি অৰ্জুনৰ কুমতি হৰণ কৰিলা, হে কৃষ্ণ বাপ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক ভক্তৰ বন্ধু আৰু কৰুণাৰ সাগৰ বুলি অভিহিত কৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণৰ জ্ঞান দানৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৬৩
ভকত বৎসল কৰুণা সাগৰ কৰা অগতিৰ গতি।
হে প্রাণ কৃষ্ণ তোহ্মাৰ চৰণে সততে থাকোক ৰতি।।
কোন অনুগ্রহ নকৰিলা মোক ভকত বৎসল তুমি।
কৃষ্ণৰ পৰম উপকাৰ স্মৰি কান্দিলন্ত হুমহুমি।।
অৰ্থ:
“ভক্তবৎসল, কৰুণাৰ সাগৰ, তুমি অগতিৰ গতি কৰা। হে প্ৰাণ কৃষ্ণ, তোমাৰ চৰণত সততে ৰতি থাকক। হে ভক্তবৎসল, তুমি মোক কোন অনুগ্ৰহ নকৰিলা? কৃষ্ণৰ পৰম উপকাৰ স্মৰি কান্দিলোঁ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ কৰুণা আৰু ভক্তবৎসল স্বভাৱৰ কথা উল্লেখ কৰি তেওঁৰ প্ৰতি কৃতজ্ঞতা প্ৰকাশ কৰিছে।
শ্লোক ১৬৪
তীক্ষ্ণতৰ শৰে কৱচ ভেদিলা কোপে আতি তনু কাম্পে।
মোক ক্ৰোধ কৰি কৰে চক্ৰ ধৰি ৰথৰ নামিলা জাম্পে।।
মোক কাটিবাক বেগে যান্ত খেদি পৃথিৱী খণ্ড লড়াই।
অৰ্জ্জুনে পদত ধৰন্ত ক্ৰোধত চলন্ত তাঙ্কো চেড়াই।।
অৰ্থ:
“তীক্ষ্ণ শৰেৰে কৱচ ভেদ কৰি কোপত শৰীৰ কাম্পি উঠিল। মোক ক্ৰোধ কৰি চক্ৰ ধৰি ৰথৰ পৰা জাপ দিলা। মোক কাটিবলৈ খেদি আহি পৃথিৱী খণ্ড লৰাই দিলা। অৰ্জুনে ক্ৰোধত পদত ধৰি তেওঁক চেড়াই দিলে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ ক্ৰোধৰ ৰূপ আৰু অৰ্জুনৰ ভূমিকা বৰ্ণনা কৰিছে।
শ্লোক ১৬৫
গাৱৰ পচোৰা পৰিল ৰথত নেদন্ত তাহাতো মতি।
সখিৰ কাতৰে পালটিলা পাচে তিনিয়ো লোকৰ পতি।।
অস্ত্র নধৰিবো বুলিলা আপুনি ধৰাইবো বুলিলো আমি।
নিজ অঙ্গীকাৰ ছন্ন কৰি মোৰ প্রতিজ্ঞা ৰাখিলা স্বামী।।
অৰ্থ:
“গাৱৰ পচোৰা ৰথত পৰিল, তথাপি তেওঁ মন নিদিলে। সখিৰ কাতৰত তিনিও লোকৰ পতি পলটিলা। ‘অস্ত্ৰ নধৰোঁ’ বুলি কৈছিলোঁ, ‘ধৰাম’ বুলি কৈছিলোঁ। নিজ অঙ্গীকাৰ ছন্ন কৰি মোৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰাখিলা, হে স্বামী।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ প্ৰতিজ্ঞা ৰক্ষাৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৬৬
আপোনাতো কৰি ভকতক স্নেহ জানিলো তাক সম্প্রতি।
আন নবাঞ্ছোহো ঐ বন্ধু মাধৱ তুমি হৈবা মোৰ গতি।।
এক হাতে চাট বাৰি আউৰ হাতে ধৰি আছা বাঘজৰী।
অযোগ্য কৰ্ম্মকো কৰি অৰ্জ্জুনৰ আছা ৰথ ৰক্ষা কৰি৷৷
অৰ্থ:
“আপোনাকে ভক্তৰ স্নেহ কৰা বুলি এতিয়া জানিলোঁ। আন নিবাঞ্ছো, হে বন্ধু মাধৱ, তুমিয়েই মোৰ গতি হ’বা। এক হাতে চাট, আন হাতে বাঘজৰী ধৰি আছা। অযোগ্য কৰ্ম্মকো অৰ্জুনৰ ৰথ ৰক্ষা কৰি আছা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ ভক্তৰ প্ৰতি থকা স্নেহ আৰু তেওঁৰ অৰ্জুনৰ প্ৰতি কৰা সাহায্যৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৬৭
সেহি সময়ত বীৰসৱ যত যুদ্ধত হোৱে সন্মুখ।
তোহ্মাৰ বদন পদ্মক দেখিয়া পাসৰৈ সংসাৰ দুখ।।
অৰ্জ্জুনৰ শৰে আসি কাটে শিৰ এৰাৱৈ কৰ্ম্মবন্ধক।
চতুর্ভুজ ৰূপে বিমানত চড়ি লৰি যায় বৈকুণ্ঠক।।
অৰ্থ:
“সেই সময়ত যুদ্ধত সন্মুখ হোৱা বীৰসকল তোমাৰ মুখপদ্ম দেখি সংসাৰৰ দুখ পাহৰে। অৰ্জুনৰ শৰে শিৰ কাটি কৰ্মবন্ধ এৰুৱায়। চতুৰ্ভুজ ৰূপে বিমানত চৰি বৈকুণ্ঠলৈ যায়।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ মুখপদ্ম দৰ্শনৰ মহিমা আৰু অৰ্জুনৰ শৰৰ প্ৰভাৱ বৰ্ণনা কৰিছে।
শ্লোক ১৬৮
ভকতিৰ বলে দিব্য দৃষ্টি দেখো নেদেখে আনে সাক্ষাত।
মৰণ সময়ে শৰণ পশিলো ৰহোক ৰতি তোহ্মাত।।
গোপীসৱ মহা গৰ্ব্বে অন্ধ ভৈল তোহ্মাৰ পায়া সন্মান।
মহা অহঙ্কাৰ দেখি তাসম্বাৰ তৈতে ভৈলা অন্তর্ধান।।
অৰ্থ:
“ভক্তিৰ বলেৰে দিব্য দৃষ্টি দেখোঁ, আনেহে সাক্ষাত নেদেখে। মৰণ সময়ত শৰণ পশিলোঁ, তোমাত ৰতি থাকক। গোপীসকলে তোমাক পাই মহা গৰ্ব্বত অন্ধ হ’ল। তেওঁলোকৰ মহা অহংকাৰ দেখি তুমি অন্তৰ্ধান হ’লা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই ভক্তিৰ শক্তি আৰু গোপীসকলৰ অহংকাৰৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৬৯
তোহ্মাক নপাই প্রেম চৰি যায়। কৰিলা তোহ্মাৰ লীলা।
এতেকতে মহা গতি লক্ষ্মীপতি অজ্ঞানী গোপীক দিলা।।
নাৰী অনাচাৰী সিয়ো নিস্তৰিল তোহ্মাক মানি বল্লভ।
আতি অপ্রয়াসে পাইলা পৰম্পদ দেৱৰো যিটো দুর্লভ।।
অৰ্থ:
“তোমাক নাপাই প্ৰেম চৰি যায়। তোমাৰ লীলা কৰিলা। এতেকে মহাগতি লক্ষ্মীপতিয়ে অজ্ঞানী গোপীক দিলা। নাৰী অনাচাৰীয়েও তোমাক মানি বল্লভ বুলি নিস্তাৰ পাইলা। অতি সহজে দেৱতাসকলৰো দুৰ্লভ পৰম্পদ পাইলা।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ লীলা আৰু তেওঁৰ ভক্তসকলৰ মুক্তিৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৭০
জাতি কুল ক্রিয়া একোৱে নবাছে। তোহ্মাৰ ইটো ভকতি।
হে প্রাণবন্ধু তোহ্মাতেসে মাত্র থাকোক আহ্মাৰ ৰতি।।
তুমিসি জগত পূজ্য জগজীৱ প্রত্যক্ষে দেখিলো আমি।
ৰাজসূয় যজ্ঞে যত দেৱ ঋষি অৰ্চ্চিলা সৱে প্রণামি।।
অৰ্থ:
“জাতি, কুল, ক্রিয়া একোৱে নধৰে। তোমাৰ এই ভক্তি। হে প্ৰাণবন্ধু, তোমাতেই মোৰ ৰতি থাকক। তুমিয়েই জগতৰ পূজ্য জগজীৱ, মই প্ৰত্যক্ষে দেখিলোঁ। ৰাজসূয় যজ্ঞত যত দেৱ ঋষিয়ে তোমাক অৰ্চনা কৰি প্ৰণাম কৰিলে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ ভক্তিৰ মহিমা আৰু তেওঁৰ জগতপূজ্য ৰূপৰ কথা উল্লেখ কৰিছে।
শ্লোক ১৭১
তোহ্মাৰ মহিমা ৰূপ বখানন্তে চৰি গৈলা অনুৰাগ।
কিনো মোৰ ভাগ হেন ঈশ্বৰক অন্তকালে পাইলো লাগ।।
ভৈলোহো কৃতার্থ হে প্রাণনাথ তোহ্মাক দেখি সাক্ষাত।
দূৰ ভৈল খেদ মোৰ হেৰা ভেদ এৰাইলো মায়াৰ হাত।।
অৰ্থ:
“তোমাৰ মহিমা আৰু ৰূপ বখানোতে অনুৰাগ চৰি গ’ল। কিনো মোৰ ভাগ্য, হেন ঈশ্বৰক অন্তকালত পাইলোঁ। হে প্ৰাণনাথ, তোমাক সাক্ষাত দেখি মই কৃতাৰ্থ হ’লোঁ। মোৰ খেদ দূৰ হ’ল, হেৰা ভেদ, মায়াৰ হাতৰ পৰা এৰালোঁ।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণৰ মহিমা আৰু ৰূপৰ বৰ্ণনা কৰি তেওঁৰ প্ৰতি গভীৰ ভক্তি প্ৰকাশ কৰিছে। তেওঁ কৃষ্ণক সাক্ষাত পাই নিজকে কৃতাৰ্থ বুলি ভাবিছে আৰু মায়াৰ পৰা মুক্ত হৈছে।
শ্লোক ১৭২
এহি বাক্য বুলি মন দৃষ্টি দিয়া। কৃষ্ণক কৰিয়া ধ্যান।
অৰুণ চৰণ মনে আলিঙ্গিয়া। ভীষ্মে এৰিলন্ত প্রাণ।।
পাইলা পাৰিষদী তনু তাৱক্ষণে মিলিল ব্ৰহ্ম সম্পত্তি।
দেৱ সিদ্ধ ঋষি সৱেও দেখিলা ভীষ্মে পাইলা মহাগতি।।
অৰ্থ:
“এই বাক্য কৈয়ে ভীষ্মই মন দৃষ্টি দি কৃষ্ণক ধ্যান কৰিলে। অৰুণ চৰণক মনেৰে আলিঙ্গন কৰি ভীষ্মই প্ৰাণ এৰিলে। তৎক্ষণাত তেওঁ পাৰিষদী তনু পাই ব্ৰহ্ম সম্পত্তি লাভ কৰিলে। দেৱ, সিদ্ধ, ঋষিসকলে দেখিলে যে ভীষ্মই মহাগতি লাভ কৰিলে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মই কৃষ্ণক ধ্যান কৰি তেওঁৰ চৰণত মন স্থিৰ কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে। তেওঁ ব্ৰহ্ম সম্পত্তি লাভ কৰি মহাগতি প্ৰাপ্ত হ’ল। ইয়াৰ দ্বাৰা ভীষ্মৰ মোক্ষ লাভৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে।
শ্লোক ১৭৩
ভৈলন্ত সমস্ত সমাজে তবধ। নাহি কাৰো মাতবোল।
আকাশৰ পৰা কৰৈ পুষ্পবৃষ্টি দুন্দুভি শবদ ৰোল।।
ধন্য ধন্য ভীষ্ম প্রশংসা কৰিল যতেক সাধু সমাজ।
কৃষ্ণৰো পৰম মহিমা দেখিয়া আশ্চৰ্য্য সমস্তে ৰাজ।।
অৰ্থ:
“সমস্ত সমাজ তবধ হৈ ৰ’ল। কোনোৰে মাতবোল নাই। আকাশৰ পৰা পুষ্পবৃষ্টি হ’ল আৰু দুন্দুভিৰ শবদ হ’ল। সাধু সমাজে ‘ধন্য ধন্য ভীষ্ম’ বুলি প্ৰশংসা কৰিলে। কৃষ্ণৰ পৰম মহিমা দেখি সকলো ৰজাই আশ্চৰ্য্য মানিলে।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মৰ মোক্ষ লাভত সমাজত এক পবিত্ৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হ’ল। দেৱতাসকলে পুষ্পবৃষ্টি কৰিলে আৰু সাধুসকলে ভীষ্মক ধন্যবাদ দিলে। কৃষ্ণৰ মহিমাই সকলোকে আশ্চৰ্য্য কৰিলে।
শ্লোক ১৭৪
নিজ আশ্রমক চলি গৈলা সৱে
দেখিয়া আশ্চর্য্য তথা।
প্রথম স্কন্ধৰ নৱ অধ্যায়ৰ
এহিমানে গৈল কথা।।
অৰ্থ:
“সকলোৱে আশ্চৰ্য্য দেখি নিজ নিজ আশ্ৰমলৈ গ’ল। প্রথম স্কন্ধৰ নৱম অধ্যায়ৰ কথা এয়াতেই শেষ হ’ল।”
ব্যাখ্যা:
ভীষ্মৰ মোক্ষ লাভৰ পিছত সকলোৱে নিজ নিজ আশ্ৰমলৈ উভতি গ’ল। এই শ্লোকৰ দ্বাৰা প্ৰথম স্কন্ধৰ নৱম অধ্যায়ৰ সমাপ্তি হৈছে।
সাৰাংশ:
এই শ্লোকসমূহত ভীষ্মৰ মোক্ষ লাভৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভীষ্মই কৃষ্ণৰ প্ৰতি গভীৰ ভক্তি প্ৰকাশ কৰি তেওঁৰ চৰণত ধ্যান কৰি প্ৰাণ ত্যাগ কৰে। তেওঁ ব্ৰহ্ম সম্পত্তি লাভ কৰি মহাগতি প্ৰাপ্ত হয়। ইয়াৰ পিছত সমাজত এক পবিত্ৰ পৰিৱেশ সৃষ্টি হয়, আৰু সাধুসকলে ভীষ্মক ধন্যবাদ দিয়ে। কৃষ্ণৰ মহিমাই সকলোকে আশ্চৰ্য্য কৰে। শেষত সকলোৱে নিজ নিজ আশ্ৰমলৈ উভতি যায়। এইদৰে প্ৰথম স্কন্ধৰ নৱম অধ্যায়ৰ সমাপ্তি হয়।
।।ছবি।।
শ্লোক ১৭৫:
মূল:
শুনা সামাজিক জন মহাভাগৱত কথা
আক শুনৈ যিটো একমতি।
যদিবা মনত স্মৰৈ শ্ৰদ্ধায়ে কীৰ্ত্তন কৰৈ
পাৱৈ সেহি নৰে ভীষ্মগতি।।
জপ তপ তীর্থ স্নান নলাগৈ ধাৰণা ধ্যান
কেৱলে ভকতি গতি সাধৈ।
কৰন্তে নাহিকৈ কষ্ট অল্পৰো নাহিকৈ নষ্ট
আক একো বিঘিনি নবাধৈ।।
অৰ্থ:
হে সামাজিক লোকসকল, মহাভাগৱতৰ কথা শুনা। যিয়ে একাগ্ৰ মনে ইয়াক শুনে, মনত স্মৰণ কৰে আৰু শ্ৰদ্ধাৰে কীৰ্ত্তন কৰে, সি ভীষ্মৰ দৰে গতি (মুক্তি) লাভ কৰে। জপ, তপ, তীৰ্থস্নান, ধাৰণা বা ধ্যানৰ প্ৰয়োজন নাই—কেৱল ভক্তিয়ে মুক্তি দিয়ে। ইয়াত কোনো কষ্ট নাই, অলপো নষ্ট নহয়, আৰু কোনো বিঘিনিয়ে ইয়াক বাধা দিব নোৱাৰে।
ব্যাখ্যা:
এই শ্লোকত ভক্তিৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। জপ-তপ, তীৰ্থযাত্ৰা আদি কৰ্মকাণ্ডতকৈ ভক্তিৰ দ্বাৰা সহজে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি। ভক্তিৰ পথত কোনো বিঘিনি নাথাকে, আৰু ইয়াৰ ফল নিশ্চিত। ভীষ্মই ভক্তিৰ দ্বাৰা মুক্তি লাভ কৰিছিল, যাৰ দ্বাৰা ইয়াৰ শক্তিৰ প্ৰমাণ দিয়া হৈছে।
শ্লোক ১৭৬:
মূল:
তিনিয়ো লোকত সাৰ ভকতিত পৰে আৰ
নাহি নাহি আক জানা নিষ্ঠ।
হৃদয়ত ৰূপ ধৰৈ তাহান নামক স্মৰৈ
সি সি জন মহন্ত বিশিষ্ট।।
আছোক মনুষ্য আন দেৱে তীর্থে কৰি মান
ভকতৰ ফুৰৈ পাচে পাচে।
ত্রৈলোক্যত নাহি সৰি জ্ঞানীতো কৰ্ম্মীতো কৰি
ভকতেসে শ্রেষ্ঠ হুয়া আছে।।
অৰ্থ:
তিনিও লোকত (স্বৰ্গ, মৰ্ত্য, পাতাল) ভক্তিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ আৰু একো নাই। ভক্তিয়ে হৃদয়ত ঈশ্বৰৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে আৰু তেওঁৰ নাম স্মৰণ কৰে। এনে ভক্তিয়েই মহান আৰু বিশিষ্ট। আন মানুহে দেৱতা আৰু তীৰ্থস্থানক মান্য কৰে, কিন্তু ভক্তৰ পিছে পিছে ফুৰে। ত্ৰৈলোক্যত ভক্তিতকৈ শ্ৰেষ্ঠ একো নাই—জ্ঞানী বা কৰ্মীসকলো ভক্তৰ তলতীয়া।
ব্যাখ্যা:
ইয়াত ভক্তিৰ শ্ৰেষ্ঠত্ব প্ৰতিপন্ন কৰা হৈছে। জ্ঞান (জ্ঞানমাৰ্গ) আৰু কৰ্ম (কৰ্মমাৰ্গ)তকৈ ভক্তি (ভক্তিমাৰ্গ) শ্ৰেষ্ঠ, কিয়নো ভক্তিয়ে ঈশ্বৰৰ প্ৰতি প্ৰেম আৰু আত্মসমৰ্পণৰ ভাৱ জাগ্ৰত কৰে। ভক্তৰ মৰ্যাদা জ্ঞানী আৰু কৰ্মীতকৈও উচ্চ, কিয়নো ভক্তিয়ে ঈশ্বৰৰ প্ৰত্যক্ষ কৃপা লাভ কৰে।
শ্লোক ১৭৭:
মূল:
হেন জানি চিন্তা হিত কৃষ্ণত অর্পিয়া চিত
কৃষ্ণেসে কৰিবে ভয়ে ত্রাণ।
জীৱন বিজুলী প্রায় অথিৰ মনুষ্য কায়।
কৈত কেতিক্ষণে পৰৈ প্রাণ।।
কৃষ্ণ হেন দেৱ জানি কোননো অধম প্রাণী।
কৰৈ আন দেৱত বিশ্বাস।
যেন ভ্ৰমৰৰ বধূ পিয়ৈ পাৰিজাত মধু
আন পুষ্পে নকৰে নিবাস।।
অৰ্থ:
এই কথা জানি হিত চিন্তা কৰা আৰু মন কৃষ্ণত অৰ্পণ কৰা। কৃষ্ণইহে ভয়ৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব। জীৱন বিজুলীৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী, মানুহৰ শৰীৰ অস্থিৰ—ক’ত, কেতিয়া প্রাণ যাব তাক কোনেও নাজানে। কৃষ্ণক ঈশ্বৰ বুলি জানিও কোনোবা অধম প্রাণীয়ে আন দেৱতাত বিশ্বাস কৰে। যেনেকৈ ভ্ৰমৰে (মৌ-মাখি) পাৰিজাত ফুলৰ মৌ পান কৰে আৰু আন ফুলত বাস নকৰে।
ব্যাখ্যা:
ইয়াত মানৱ জীৱনৰ ক্ষণস্থায়ী স্বৰূপ আৰু ঈশ্বৰৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰশীলতাৰ কথা কোৱা হৈছে। কৃষ্ণইহে জীৱনৰ সকলো ভয় আৰু সংকটৰ পৰা ৰক্ষা কৰিব পাৰে। আন দেৱতাত বিশ্বাস কৰাটো ভ্ৰমৰ দৰে, যিয়ে পাৰিজাত ফুলৰ মৌ পান কৰে আৰু আন ফুলক উপেক্ষা কৰে। কৃষ্ণত বিশ্বাস ৰাখিলেহে জীৱনৰ পৰম লক্ষ্য লাভ কৰিব পাৰি।
শ্লোক ১৭৮:
মূল:
কৃষ্ণেসে মুকুতি বীজ কৃষ্ণেসে সুহৃদ নিজ
কৃষ্ণৰ পাৱত কৰা ৰতি।
নেনা আয়ু আলে জালে ইটো ঘোৰ কলিকালে
কৃষ্ণনাম বিনে নাহি গতি।।
দেখা যুগধর্ম চাই বিলম্বত কাৰ্য্য নাই
সত্বৰে গলত বান্ধা নাম।
নমৰা বিষয় ভোলে কৃষ্ণৰ কিঙ্কৰে বোলে
নিৰন্তৰে বোলা ৰাম ৰাম।।
অৰ্থ:
কৃষ্ণইহে মুক্তিৰ বীজ, কৃষ্ণইহে আপোনাৰ বন্ধু। কৃষ্ণৰ চৰণত ৰতি (ভক্তি) কৰা। এই ঘোৰ কলিযুগত আয়ু আলি-জালিৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী—কৃষ্ণনাম বিনে আন গতি নাই। যুগধৰ্ম চাই বিলম্ব নকৰিবা, সত্বৰে গলত নাম বান্ধা (কৃষ্ণনাম লোৱা)। বিষয়-ভোগত নমৰা, কৃষ্ণৰ দাসে কয়—”নিৰন্তৰে ৰাম ৰাম বোলা।”
ব্যাখ্যা:
ইয়াত কলিযুগত নাম-সংকীৰ্তনৰ মাহাত্ম্য বৰ্ণনা কৰা হৈছে। কলিযুগত মানুহৰ আয়ু কম, মন অস্থিৰ, আৰু পাপৰ পৰিমাণ বেছি। এই সময়ত কৃষ্ণনাম হে মুক্তিৰ একমাত্ৰ উপায়। যুগধৰ্ম অনুসৰি নাম-সংকীৰ্তন কৰিলে সহজে ঈশ্বৰক লাভ কৰিব পাৰি। “ৰাম ৰাম” বোলাটোৱে কৃষ্ণৰ নাম স্মৰণ কৰা আৰু তেওঁৰ চৰণত শৰণাগত হোৱাৰ ইঙ্গিত দিয়ে।
মূল কথা:
এই শ্লোকসমূহত ভক্তিৰ মাহাত্ম্য, কলিযুগত নাম-সংকীৰ্তনৰ গুৰুত্ব, আৰু ঈশ্বৰৰ ওপৰত সম্পূৰ্ণ নিৰ্ভৰশীলতাৰ কথা বৰ্ণনা কৰা হৈছে। ভক্তিৰ দ্বাৰা সহজে মুক্তি লাভ কৰিব পাৰি, আৰু কলিযুগত নাম-সংকীৰ্তনেই হৈছে পৰম ধৰ্ম। ঈশ্বৰৰ নাম স্মৰণ কৰি জীৱনৰ চৰম লক্ষ্য—মুক্তি—লাভ কৰিব পাৰি।
