সাধাৰণ বাক্যক বচনলৈ পৰিৱৰ্তন – AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Question Answer Assamese Medium chapter 3 part 3
AHSEC Class 11 Logic and Philosophy Chapter 3
১. অধ্যায়টোৰ সাৰাংশ — দ্ৰুত পুনৰাবৃত্তি টোকা
তৰ্কবিজ্ঞানত চিন্তা আৰু যুক্তি সাধাৰণ ভাষাত প্ৰকাশ কৰা হয়। কিন্তু সাধাৰণ ভাষাত প্ৰকাশ কৰা বাক্যত বহুসময়ত পৰিমাণ-সূচক শব্দ, স্পষ্ট উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক নাথাকে। ফলত বাক্যটো তৰ্কবিজ্ঞানসম্মতভাৱে বিশ্লেষণ কৰিবলৈ অসুবিধা হয়। সাধাৰণ বাক্যক স্পষ্ট উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজকযুক্ত A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বচনৰ সৰলীকৰণ বা সাধাৰণ বাক্যক বচনলৈ পৰিৱৰ্তন বোলে।
সাধাৰণ বাক্যক বচনলৈ পৰিৱৰ্তনৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে বাক্যৰ মূল অৰ্থ নষ্ট নকৰাকৈ তাক তৰ্কবিজ্ঞানৰ নিয়ম অনুসৰি স্পষ্ট ৰূপ দিয়া। এই প্ৰক্ৰিয়াত বাক্যৰ অন্তৰ্নিহিত পৰিমাণ, উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু গুণ নিৰ্ণয় কৰা হয়। বাক্যটো সদৰ্থক নে নঞৰ্থক, সাৰ্বিক নে বিশেষ—এই কথা নিৰ্ণয় কৰি A, E, I বা O ৰূপত লিখা হয়।
তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচন চাৰিটা—A, E, I আৰু O। A বচন সামান্য সদৰ্থক; ইয়াৰ ৰূপ ‘সকলো S হয় P’। E বচন সামান্য নঞৰ্থক; ইয়াৰ ৰূপ ‘কোনো S নহয় P’। I বচন বিশেষ সদৰ্থক; ইয়াৰ ৰূপ ‘কিছুমান S হয় P’। O বচন বিশেষ নঞৰ্থক; ইয়াৰ ৰূপ ‘কিছুমান S নহয় P’।
সাধাৰণ বাক্য ৰূপান্তৰৰ প্ৰথম নিয়ম হৈছে—বাক্যৰ মূল অৰ্থ সলনি কৰিব নালাগে। দ্বিতীয় নিয়ম হৈছে—পৰিমাণবাচক শব্দ প্ৰকাশিত নাথাকিলেও বাক্যৰ অৰ্থ অনুসৰি ‘সকলো’, ‘কোনো’, ‘কিছুমান’ আদি শব্দ যোগ কৰিব লাগে। তৃতীয় নিয়ম হৈছে—উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় স্পষ্ট কৰিব লাগে। চতুৰ্থ নিয়ম হৈছে—সংযোজক ‘হয়’ বা ‘নহয়’ স্পষ্টভাৱে ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
‘সকলো’, ‘প্ৰত্যেক’, ‘সমস্ত’, ‘সমুদায়’, ‘যিকোনো’, ‘যিয়ে’ আদি শব্দে সাধাৰণতে সাৰ্বিক পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰে। এনে বাক্যক A বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয় যদি ই সদৰ্থক হয়। ‘কোনো’, ‘নাই’, ‘নহয়’, ‘একোজনো নহয়’, ‘কোনেও নহয়’, ‘কেতিয়াও নহয়’ আদি শব্দে সাধাৰণতে সাৰ্বিক নঞৰ্থক অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে; সেইবোৰক E বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’, ‘কেতিয়াবা’, ‘বহুতে’, ‘প্ৰায়ে’, ‘অধিকাংশ’, ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’ আদি শব্দে সাধাৰণতে বিশেষ পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰে। বাক্যটো সদৰ্থক হ’লে I বচন আৰু নঞৰ্থক হ’লে O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। ‘প্ৰায়ে’ বা ‘অধিকাংশ’ৰ দৰে শব্দে সাৰ্বিক নহয়, বিশেষ অৰ্থ প্ৰকাশ কৰে; সেয়েহে এনে বাক্য সাধাৰণতে I বা O ৰূপত লিখা হয়।
কিছুমান শব্দত নঞৰ্থক অৰ্থ লুকাই থাকে। যেনে—‘কোনো’, ‘নাই’, ‘নহয়’, ‘বাহিৰে’, ‘বাদে’, ‘বিনা’, ‘বিৰল’, ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’, ‘কদাচিৎ’ আদি। এই শব্দবোৰৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ বুজি বাক্যটোৰ গুণ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। ‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়’ বাক্যটোৰ অৰ্থ ‘কোনো সিংহ ঘাঁহ খোৱা নহয়’; সেয়েহে ই E বচন। ‘কম মানুহেই বিশ্বাসঘাতক’ বাক্যটোৰ অৰ্থ ‘কিছুমান মানুহ বিশ্বাসঘাতক নহয়’ বুলি ধৰি O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি।
স্থান, কাল বা পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰা বাক্যতো উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় স্পষ্ট কৰিব লাগে। ‘মানুহ অমৰ নহয়’—ইয়াত ‘মানুহ’ উদ্দেশ্য, ‘অমৰ’ বিধেয় আৰু ‘নহয়’ নঞৰ্থক সংযোজক; সেয়ে ‘কোনো মানুহ অমৰ নহয়’—E। ‘কমলাবোৰ পকা নহয়’—‘কিছুমান কমলা পকা নহয়’—O। ‘সকলো লাগিছে’—‘সমস্তটো হয় সজাই’—A।
প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক, ইচ্ছাসূচক বা বিস্ময়সূচক বাক্যৰ আক্ষৰিক ৰূপ বচন নহয়। কিন্তু সেইবোৰৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ প্ৰকাশ কৰি A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। ‘অসন্তুষ্ট মানুহৰ সুখ ক’ত?’—ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ ‘কোনো অসন্তুষ্ট মানুহ সুখী নহয়’—E। ‘ভগৱান সকলোৱে মঙ্গল কৰক’—ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ ‘ভগৱানৰ সকলোৱে মঙ্গল কৰাটো কাম্য’—A ৰূপত লিখিব পাৰি।
নিৰ্দিষ্ট ব্যক্তিৰ নাম থকা বাক্যত বিষয়টো নিৰ্দিষ্ট হ’লেও বচনৰ গুণ আৰু ৰূপ বাক্যৰ অৰ্থ অনুসৰি নিৰ্ণয় হয়। ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৰাজনীতিবিদ নহয়’ক ‘শ্বেক্সপিয়েৰ নহয় ৰাজনীতিবিদ’—E ৰূপত লিখা হয়। ‘মাজুলী পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ নদীদ্বীপ’—A ৰূপত লিখা হয়, কাৰণ নিৰ্দিষ্ট পদক সামান্য পদৰ ৰূপত ‘সকলো মাজুলী’ বুলি যান্ত্ৰিকভাৱে লিখিব নালাগে; অৰ্থ অনুসৰি ‘মাজুলী হয় পৃথিৱীৰ সৰ্ববৃহৎ নদীদ্বীপ’ লিখিব লাগে।
ৰূপান্তৰৰ মুখ্য ধাপ
১. বাক্যৰ মূল অৰ্থ বুজিব লাগে।
২. উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় চিনাক্ত কৰিব লাগে।
৩. বাক্যটো সদৰ্থক নে নঞৰ্থক নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
৪. উদ্দেশ্যৰ পৰিমাণ—সামান্য নে বিশেষ—নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
৫. উপযুক্ত পৰিমাণবাচক শব্দ যোগ কৰিব লাগে।
৬. ‘হয়’ বা ‘নহয়’ সংযোজক স্পষ্ট কৰিব লাগে।
৭. শেষত A, E, I বা O চিহ্ন লিখিব লাগে।
২. A, E, I আৰু O বচনলৈ ৰূপান্তৰৰ নিয়ম
২.১ সাৰ্বিক সদৰ্থক বাক্য — A
‘সকলো’, ‘প্ৰত্যেক’, ‘সমস্ত’, ‘সমুদায়’, ‘যিকোনো’ আদি শব্দ থকা সদৰ্থক বাক্য সাধাৰণতে A বচন।
উদাহৰণ: ‘সকলো মানুহ মৰণশীল।’
ৰূপান্তৰ: A—সকলো মানুহ হয় মৰণশীল।
‘প্ৰত্যেক সিংহ মাংসভোজী।’
ৰূপান্তৰ: A—সকলো সিংহ হয় মাংসভোজী।
২.২ সাৰ্বিক নঞৰ্থক বাক্য — E
‘কোনো’, ‘নাই’, ‘নহয়’, ‘একোজনো নহয়’, ‘কোনেও নহয়’, ‘কেতিয়াও নহয়’ আদি শব্দযুক্ত নঞৰ্থক বাক্য সাধাৰণতে E।
উদাহৰণ: ‘কোনো মানুহ অমৰ নহয়।’
ৰূপান্তৰ: E—কোনো মানুহ নহয় অমৰ।
উদাহৰণ: ‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়।’
ৰূপান্তৰ: E—কোনো সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা।
২.৩ বিশেষ সদৰ্থক বাক্য — I
‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’, ‘বহুতে’, ‘অধিকাংশ’, ‘প্ৰায়ে’, ‘কেতিয়াবা’ আদি শব্দযুক্ত সদৰ্থক বাক্য সাধাৰণতে I।
উদাহৰণ: ‘কোনো কোনো লোকে সামৰিক শাসন সমৰ্থন কৰে।’
ৰূপান্তৰ: I—কিছুমান লোক হয় সামৰিক শাসন সমৰ্থন কৰা।
উদাহৰণ: ‘প্ৰায়ে মানুহ বিবেকবান হয়।’
ৰূপান্তৰ: I—কিছুমান মানুহ হয় বিবেকবান।
২.৪ বিশেষ নঞৰ্থক বাক্য — O
‘কিছুমান নহয়’, ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’, ‘কদাচিৎ’, ‘সকলো নহয়’ আদি শব্দ বা অৰ্থযুক্ত নঞৰ্থক বাক্য সাধাৰণতে O।
উদাহৰণ: ‘সকলো ছাত্ৰ মেধাবী নহয়।’
ৰূপান্তৰ: O—কিছুমান ছাত্ৰ নহয় মেধাবী।
উদাহৰণ: ‘কম মানুহেই অবিশ্বাসী।’
ৰূপান্তৰ: O—কিছুমান মানুহ নহয় অবিশ্বাসী।
৩. পাঠ্যপুথিৰ মূলকথা আৰু নিয়মসমূহ
নিয়ম ১: ‘সকলো’, ‘প্ৰত্যেক’, ‘সমস্ত’, ‘সমুদায়’, ‘যিকোনো’, ‘যিয়ে’ আদি শব্দে আৱৃত সদৰ্থক বাক্যক A বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ২: ‘কোনো’, ‘নাই’, ‘নহয়’, ‘একোজনো নহয়’, ‘কোনেও নহয়’ আদি শব্দে আৱৃত নঞৰ্থক বাক্যক E বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৩: ‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’, ‘বহুতে’, ‘অধিকাংশ’, ‘প্ৰায়ে’ আদি সদৰ্থক বাক্যক I বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৪: ‘সকলো নহয়’, ‘কমেই’, ‘কদাচিৎ’, ‘কাচিৎ’, ‘কেতিয়াও নহয়’ আদি নঞৰ্থক অৰ্থযুক্ত বাক্যক O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৫: বাক্যত পৰিমাণবাচক শব্দ নাথাকিলেও অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ অনুসৰি ‘সকলো’, ‘কোনো’ বা ‘কিছুমান’ যোগ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৬: বাক্যৰ অৰ্থ অনুসৰি উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ স্থান স্পষ্ট কৰিব লাগে। সদৰ্থক বাক্যত A বা I, নঞৰ্থক বাক্যত E বা O ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৭: প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক আৰু ইচ্ছাসূচক বাক্যৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ ধৰি বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব লাগে।
নিয়ম ৮: বাক্যৰ মূল অৰ্থ নষ্ট কৰি কেৱল শব্দে-শব্দে ৰূপান্তৰ কৰিব নালাগে।
৪. পাঠ্যপুথিৰ অনুশীলনীৰ সম্পূৰ্ণ সমাধান
১. তলত দিয়া বাক্যবোৰ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা
(ক) সকলো বাজীহে বগা নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান বাজীহে নহয় বগা।
(খ) প্ৰত্যেক জণ্ডহে মাংসভোজী নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান জণ্ড নহয় মাংসভোজী।
(গ) কোনো লিখকেই অজ্ঞানী নহয়।
উত্তৰ: E—কোনো লিখক নহয় অজ্ঞানী।
(ঘ) একমাত্ৰ ধৰ্মিকসকলেই নৰ।
উত্তৰ: A—সকলো নৰ হয় ধৰ্মিক।
(ঙ) মানুহৰ মিশ্ৰণ কেতিয়াও সম্পূৰ্ণ নহয়।
উত্তৰ: E—কোনো মানুহৰ মিশ্ৰণ নহয় সম্পূৰ্ণ।
(চ) সাধু লোকৰ বাহিৰে আন কোনো বিশ্বাসী নহয়।
উত্তৰ: E—সাধু লোকৰ বাহিৰে কোনো লোক নহয় বিশ্বাসী।
(ছ) কেৱল সং ব্যক্তিয়েই বিশ্বাসযোগ্য।
উত্তৰ: A—সকলো বিশ্বাসযোগ্য ব্যক্তি হয় সং।
(জ) কোনো নিজৰ জন্মস্থান ভাল নাপায়?
উত্তৰ: A—সকলো মানুহ হয় নিজ জন্মস্থান ভালপোৱা। প্ৰশ্নবোধক ৰূপৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ অনুসৰি এইটো সাধাৰণ সত্য প্ৰকাশ কৰা হৈছে।
(ঝ) যি চিন্তা কৰিব পাৰে তেৱেঁই অস্তিত্ব আছে।
উত্তৰ: A—সকলো চিন্তা কৰিব পৰা ব্যক্তি হয় অস্তিত্বশীল।
(ঞ) কম মানুহেই শাৰীৰিকভাৱে বাধাগ্ৰস্ত।
উত্তৰ: O—কিছুমান মানুহ নহয় শাৰীৰিকভাৱে বাধাগ্ৰস্ত।
(ট) কেৱল প্ৰাপ্তবয়স্কসকলেই ভোটাধিকাৰৰ যোগ্য।
উত্তৰ: A—সকলো ভোটাধিকাৰৰ যোগ্য লোক হয় প্ৰাপ্তবয়স্ক।
(ঠ) মনোজৰ বাহিৰে সকলো অতিথিয়ে নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰিলে।
উত্তৰ: A—মনোজৰ বাহিৰে সকলো অতিথি হয় নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰা।
(ড) এজনক বাদ দি সকলো অতিথিয়ে নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰিলে।
উত্তৰ: I—কিছুমান অতিথি হয় নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰা।
(ঢ) পাৱাৰ বাহিৰে সকলো ধাতুৰে গঠিত।
উত্তৰ: A—পাৱাৰ বাহিৰে সকলো হয় ধাতুৰে গঠিত।
(ণ) কেৱল সিংহই মাংসভোজী।
উত্তৰ: A—সকলো মাংসভোজী হয় সিংহ।
(ত) জ্ঞানী লোকে কমেই ভুল কৰে।
উত্তৰ: O—কিছুমান জ্ঞানী মানুহ নহয় ভুল কৰা।
(থ) অধিকাংশ চাৰায়েই উৰিব পাৰে।
উত্তৰ: I—কিছুমান চৰা হয় উৰিব পৰা।
(দ) অধিকাংশ সদস্যই সভাত উপস্থিত নাই।
উত্তৰ: O—কিছুমান সদস্য নহয় সভাত উপস্থিত।
(ধ) এই পৃথিৱীৰ প্ৰায় সকলো কিতাপেই ইংৰাজী ভাষাৰ নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান কিতাপ নহয় ইংৰাজী ভাষাৰ।
(ন) সকলোৱে কিতাপ পঢ়ে।
উত্তৰ: A—সকলো মানুহ হয় কিতাপ পঢ়া।
(প) প্ৰায় সকলো ভাৰতীয় ধৰ্মভীৰু।
উত্তৰ: I—কিছুমান ভাৰতীয় হয় ধৰ্মভীৰু।
(ফ) ত্ৰিভুজ কেতিয়াও বৰ্গক্ষেত্ৰ নহয়।
উত্তৰ: E—কোনো ত্ৰিভুজ নহয় বৰ্গক্ষেত্ৰ।
(ব) জাতিভেদ প্ৰথাই কেতিয়াও ঐক্য নানে।
উত্তৰ: E—জাতিভেদ প্ৰথা নহয় ঐক্য আনোতা।
(ভ) জ্ঞানী ব্যক্তিয়েই মাত্ৰ শান্তিপ্ৰিয়।
উত্তৰ: A—সকলো শান্তিপ্ৰিয় ব্যক্তি হয় জ্ঞানী।
২. তলত দিয়া বাক্যবোৰ বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰি উপযুক্ত বচন-চিহ্ন দিয়া
(ক) জ্ঞানীসকলে সাধাৰণতে উদাৰ।
উত্তৰ: I—কিছুমান জ্ঞানী লোক হয় উদাৰ।
(খ) বেজিৰাগী ছাত্ৰই খেল-ধূলাত দক্ষ নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান বেজিৰাগী ছাত্ৰ নহয় খেল-ধূলাত দক্ষ।
(গ) কেৱল অশিক্ষিতসকলেই কুসংস্কাৰপূৰ্ণ বিশ্বাসী।
উত্তৰ: A—সকলো কুসংস্কাৰপূৰ্ণ বিশ্বাসী হয় অশিক্ষিত।
(ঘ) সকলো বিজ্ঞানী আমেৰিকান নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান বিজ্ঞানী নহয় আমেৰিকান।
(ঙ) দয়া এটা মহৎ গুণ।
উত্তৰ: A—দয়া হয় এটা মহৎ গুণ।
(চ) প্ৰত্যেক বোৰ্ডেই দুৰ্বোধ্য নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান বোৰ্ড নহয় দুৰ্বোধ্য।
(ছ) শিক্ষকসকল প্ৰায়ে উদাৰ হয়।
উত্তৰ: I—কিছুমান শিক্ষক হয় উদাৰ।
(জ) অসংখ্য লোকৰ বেয়া লগাৰ কোনো?
উত্তৰ: I—কিছুমান লোক হয় বেয়া লগা।
(ঝ) কম মানুহেই বিবেকবান।
উত্তৰ: O—কিছুমান মানুহ নহয় বিবেকবান।
(ঞ) পতিতাসকল সদায়েই ক্ষমাশীল।
উত্তৰ: A—সকলো পতিতা হয় ক্ষমাশীল।
(ট) সকলো ছাত্ৰ সমানে দক্ষ নহয়।
উত্তৰ: O—কিছুমান ছাত্ৰ নহয় সমানে দক্ষ।
(ঠ) অধিকাংশ লোকেই সভাত উপস্থিত নাই।
উত্তৰ: O—কিছুমান লোক নহয় সভাত উপস্থিত।
(ড) কেৱল পুৰুষসকলেহে মহিলাক সোমাৰ পাৰে।
উত্তৰ: A—সকলো মহিলাক সোমাৰ পৰা লোক হয় পুৰুষ।
(ঢ) মানুহ মাত্ৰেই বুদ্ধি-বৃত্তিসম্পন্ন জীৱ।
উত্তৰ: A—সকলো মানুহ হয় বুদ্ধি-বৃত্তিসম্পন্ন জীৱ।
(ণ) এইভাৱে পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ।
উত্তৰ: A—এভাৰেষ্ট হয় পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ।
(ত) প্ৰায় সকলো ভাৰতীয় ধৰ্মভীৰু।
উত্তৰ: I—কিছুমান ভাৰতীয় হয় ধৰ্মভীৰু।
(থ) ত্ৰিভুজ কেতিয়াও বৰ্গক্ষেত্ৰ নহয়।
উত্তৰ: E—কোনো ত্ৰিভুজ নহয় বৰ্গক্ষেত্ৰ।
(দ) জাতিভেদ প্ৰথাই কেতিয়াও ঐক্য নানে।
উত্তৰ: E—জাতিভেদ প্ৰথা নহয় ঐক্য আনোতা।
(ধ) জ্ঞানী ব্যক্তিয়েই মাত্ৰ শান্তিপ্ৰিয়।
উত্তৰ: A—সকলো শান্তিপ্ৰিয় ব্যক্তি হয় জ্ঞানী।
৩. খালী ঠাই পূৰণ কৰা
(ক) এটা বচনত অংশসমূহ ______ থাকে।
উত্তৰ: উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক হিচাপে থাকে।
(খ) সৰলীকৰণত তৰ্কবিজ্ঞানসম্মত বচনৰ ______ ৰূপ দিয়া হয়।
উত্তৰ: স্পষ্ট আৰু শৃংখলাবদ্ধ ৰূপ দিয়া হয়।
(গ) বচনৰ সৰলীকৰণত বাক্য আৰু পৰিৱৰ্তিত বচনৰ ______ সদায় একে নহয়।
উত্তৰ: কাল বা ৰূপ সদায় একে নহয়; কিন্তু মূল অৰ্থ একে থাকিব লাগে।
(ঘ) বচনৰ ক্ষেত্ৰত নঞৰ্থক চিনটো সদায় ______ লগত লিখা হয়।
উত্তৰ: সংযোজকৰ লগত।
(ঙ) বচনৰ ক্ষেত্ৰত প্ৰায়ে ব্যৱহৃত শব্দটো ______ হয়।
উত্তৰ: ‘সকলো’, ‘কোনো’ বা ‘কিছুমান’ আদি পৰিমাণবাচক শব্দ হয়।
(চ) ______ উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজত থাকে।
উত্তৰ: সংযোজক।
(ছ) সকলো, প্ৰত্যেক আদি শব্দে আৱৃত নঞৰ্থক বাক্যবোধক ______ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়।
উত্তৰ: O বচনলৈ।
(জ) ‘কেৱল’ শব্দে আৱৃত বাক্যবোধক ______ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়।
উত্তৰ: A বচনলৈ।
(ঝ) ‘কমেই’ শব্দে আৱৃত সদৰ্থক বাক্যবোধক ______ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়।
উত্তৰ: I বচনলৈ।
(ঞ) ‘কমেই’ শব্দে আৱৃত নঞৰ্থক বাক্যবোধক ______ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়।
উত্তৰ: O বচনলৈ।
৪. চমু উত্তৰ দিয়া
(ক) বাক্য সৰলীকৰণ কাক বোলে? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: সাধাৰণ বাক্যৰ মূল অৰ্থ নষ্ট নকৰাকৈ তাক স্পষ্ট উদ্দেশ্য, বিধেয়, সংযোজক আৰু পৰিমাণবাচক শব্দযুক্ত A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক বাক্য সৰলীকৰণ বোলে। উদাহৰণ—‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়’ক E ৰূপত ‘কোনো সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা’ লিখা হয়।
(খ) বাক্য সৰলীকৰণ কৰাৰ পিছত বচন কেইটা আৰু কি কি ৰূপ পোৱা যায়?
উত্তৰ: বাক্য সৰলীকৰণৰ পিছত A, E, I আৰু O—এই চাৰিটা বচন-ৰূপ পোৱা যায়। A সামান্য সদৰ্থক, E সামান্য নঞৰ্থক, I বিশেষ সদৰ্থক আৰু O বিশেষ নঞৰ্থক।
(গ) সাৰ্বিক পৰিমাণযুক্ত নঞৰ্থক বাক্যবোধক কি বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়? উদাহৰণসহ লিখা।
উত্তৰ: সাৰ্বিক পৰিমাণযুক্ত নঞৰ্থক বাক্যক E বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়। উদাহৰণ—‘কোনো ত্ৰিভুজ বৰ্গক্ষেত্ৰ নহয়’—E। ‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়’—E: কোনো সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা।
(ঘ) ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’ আদি শব্দযুক্ত বাক্যবোধক কিয় নঞৰ্থক ৰূপ দিয়া হয়?
উত্তৰ: ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’ আৰু ‘কদাচিৎ’ শব্দত সীমিততা বা অতি কম হোৱাৰ অৰ্থ থাকে। সদৰ্থক বাক্যত এই শব্দ থাকিলে তাক I ৰূপত আৰু নঞৰ্থক বাক্যত থাকিলে O ৰূপত দিয়া হয়। যেনে—‘কমেই মানুহ বিবেকবান’—O: কিছুমান মানুহ নহয় বিবেকবান।
(ঙ) সকলো প্ৰকাৰৰ বাক্যক বচনলৈ নিৱাৰণ কৰিব পাৰিনে?
উত্তৰ: আক্ষৰিক অৰ্থত প্ৰশ্নবোধক, আদেশসূচক, ইচ্ছাসূচক বা বিস্ময়সূচক বাক্য বচন নহয়। কিন্তু সেইবোৰৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ স্পষ্ট কৰি A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰি। যেনে—‘অসন্তুষ্ট মানুহৰ সুখ ক’ত?’—‘কোনো অসন্তুষ্ট মানুহ সুখী নহয়’—E।
(চ) উদ্দেশ্য নিৰ্দিষ্ট বিশেষিষ্ট পদযুক্ত বাক্যক বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰোঁতে কি নিয়ম মানিব লাগে?
উত্তৰ: উদ্দেশ্য নিৰ্দিষ্ট বিশেষিষ্ট পদ হ’লে তাৰ মূল অৰ্থ নষ্ট নকৰাকৈ বিধেয়ৰ সৈতে তাৰ স্বীকাৰ বা অস্বীকাৰৰ সম্পৰ্ক স্পষ্ট কৰিব লাগে। প্ৰয়োজন অনুসৰি A, E, I বা O চিহ্ন দিব লাগে। ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৰাজনীতিবিদ নহয়’—E; ‘এভাৰেষ্ট পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ’—A।
PYQ Answer
চমু প্ৰশ্ন
১. বাক্য সৰলীকৰণ কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: সাধাৰণ বাক্যৰ মূল অৰ্থ অটুট ৰাখি তাক A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াই বাক্য সৰলীকৰণ।
২. সৰলীকৰণৰ উদ্দেশ্য কি? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: বাক্যৰ উদ্দেশ্য, বিধেয়, সংযোজক আৰু পৰিমাণ স্পষ্ট কৰি যুক্তিবিজ্ঞানসম্মত ৰূপ দিয়া।
৩. ‘সকলো’ শব্দে কি পৰিমাণ বুজায়? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: ‘সকলো’ শব্দে সাৰ্বিক বা সামান্য পৰিমাণ বুজায়।
৪. ‘কিছুমান’ শব্দে কোন বচনৰ ইংগিত দিয়ে? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: ‘কিছুমান’ শব্দে বিশেষ বচনৰ ইংগিত দিয়ে। সদৰ্থক হ’লে I আৰু নঞৰ্থক হ’লে O।
৫. ‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়’ কোন বচন? (২ নম্বৰ)
উত্তৰ: E—কোনো সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. সাধাৰণ বাক্যক বচনলৈ ৰূপান্তৰৰ নিয়মসমূহ লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: প্ৰথমে বাক্যৰ মূল অৰ্থ বুজিব লাগে। দ্বিতীয়তে উদ্দেশ্য আৰু বিধেয় চিনাক্ত কৰিব লাগে। তৃতীয়তে বাক্যটো সদৰ্থক নে নঞৰ্থক নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। চতুৰ্থতে উদ্দেশ্যৰ পৰিমাণ সাৰ্বিক নে বিশেষ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে। পঞ্চমতে ‘সকলো’, ‘কোনো’ বা ‘কিছুমান’ আদি উপযুক্ত পৰিমাণবাচক শব্দ যোগ কৰিব লাগে। ষষ্ঠতে ‘হয়’ বা ‘নহয়’ সংযোজক লিখিব লাগে। শেষত A, E, I বা O চিহ্ন দিব লাগে।
৭. ‘সকলো’, ‘কোনো’, ‘কিছুমান’ আদি শব্দৰ ভূমিকা বুজাই লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: ‘সকলো’, ‘প্ৰত্যেক’, ‘সমস্ত’ আদি শব্দে সাৰ্বিক পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰি সদৰ্থক বাক্যক A ৰূপলৈ নিয়ে। ‘কোনো’, ‘নাই’, ‘নহয়’ আদি শব্দে সাৰ্বিক নঞৰ্থক অৰ্থ প্ৰকাশ কৰি E ৰূপলৈ নিয়ে। ‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’, ‘প্ৰায়ে’ আদি শব্দে বিশেষ পৰিমাণ প্ৰকাশ কৰে। সদৰ্থক হ’লে I আৰু নঞৰ্থক হ’লে O হয়। এই শব্দবোৰ বাক্য সৰলীকৰণৰ মূল সূচক।
৮. A, E, I আৰু O বচনলৈ সাধাৰণ বাক্য কেনেকৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়? (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: সাৰ্বিক সদৰ্থক বাক্য A—‘সকলো মানুহ মৰণশীল’; সাৰ্বিক নঞৰ্থক বাক্য E—‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়’; বিশেষ সদৰ্থক বাক্য I—‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী’; বিশেষ নঞৰ্থক বাক্য O—‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয়’। পৰিমাণ আৰু গুণ নিৰ্ণয় কৰি উদ্দেশ্য-বিধেয় স্পষ্ট কৰি উপযুক্ত সংযোজক আৰু বচন-চিহ্ন যোগ কৰিব লাগে।
৯. ‘কেৱল’ আৰু ‘কমেই’ শব্দৰ ৰূপান্তৰ-নিয়ম উদাহৰণসহ লিখা। (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: ‘কেৱল’ শব্দে সাধাৰণতে একমাত্ৰ বা সম্পূৰ্ণ সম্পৰ্ক বুজায়। ‘কেৱল প্ৰাপ্তবয়স্কসকলেই ভোটাধিকাৰৰ যোগ্য’—A: সকলো ভোটাধিকাৰৰ যোগ্য লোক হয় প্ৰাপ্তবয়স্ক। ‘কমেই’ শব্দে সংখ্যাত অতি কম বা বিশেষ পৰিমাণ বুজায়। সদৰ্থক ৰূপত ‘কমেই মানুহ বিবেকবান’—I বুলি ধৰা যায়; নঞৰ্থক ৰূপত ‘কমেই মানুহ বিশ্বাসী নহয়’—O ৰূপত লিখা হয়। বাক্যৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ অনুসৰি চিহ্ন বাছিব লাগে।
১০. প্ৰশ্নবোধক বা আদেশসূচক বাক্যক কেনেকৈ বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰা হয়? (৫ নম্বৰ)
উত্তৰ: প্ৰশ্নবোধক বা আদেশসূচক বাক্যৰ আক্ষৰিক ৰূপ বচন নহয়। কিন্তু বাক্যটোৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ বুজি ঘোষণামূলক ৰূপত লিখিব লাগে। ‘অসন্তুষ্ট মানুহৰ সুখ ক’ত?’ৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ ‘কোনো অসন্তুষ্ট মানুহ সুখী নহয়’—E। ‘ভগৱান সকলোৱে মঙ্গল কৰক’ৰ অৰ্থ ‘ভগৱানৰ সকলোৱে মঙ্গল কৰাটো কাম্য’—A। এইদৰে প্ৰশ্ন বা আদেশৰ মূল উদ্দেশ্য অক্ষুণ্ণ ৰাখি বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়।
৬. ১০টা অতিৰিক্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্নোত্তৰ
চমু প্ৰশ্ন
১. বাক্য সৰলীকৰণত মূল অৰ্থ কিয় অটুট ৰাখিব লাগে?
উত্তৰ: মূল অৰ্থ সলনি হ’লে ৰূপান্তৰিত বচনটো মূল বাক্যৰ সমতুল্য নাথাকে। সেয়েহে যুক্তিগত বিশ্লেষণৰ বাবে অৰ্থ অটুট ৰখা অতি প্ৰয়োজন।
২. ‘সকলো মানুহ মৰণশীল’ কোন বচন?
উত্তৰ: A—সামান্য সদৰ্থক বচন।
৩. ‘কোনো মানুহ পূৰ্ণ নহয়’ কোন বচন?
উত্তৰ: E—সামান্য নঞৰ্থক বচন।
৪. ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী’ কোন বচন?
উত্তৰ: I—বিশেষ সদৰ্থক বচন।
৫. ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী নহয়’ কোন বচন?
উত্তৰ: O—বিশেষ নঞৰ্থক বচন।
দীঘলীয়া প্ৰশ্ন
৬. ‘বাহিৰে’ আৰু ‘বাদে’ শব্দযুক্ত বাক্যৰ ৰূপান্তৰ ব্যাখ্যা কৰা।
উত্তৰ: ‘বাহিৰে’ আৰু ‘বাদে’ শব্দে কোনো ব্যক্তি বা বস্তু বাদ দি বাকীসকলৰ বিষয়ে কথা কোৱা বুজায়। যেনে—‘মনোজৰ বাহিৰে সকলো অতিথিয়ে নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰিলে।’ ইয়াত মনোজক বাদ দি বাকী অতিথিসকলৰ বিষয়ে সদৰ্থক বক্তব্য আছে। সেয়ে মূল অৰ্থ অনুসৰি ‘মনোজৰ বাহিৰে সকলো অতিথি হয় নিমন্ত্ৰণ ৰক্ষা কৰা’—A ৰূপত লিখিব পাৰি। কিন্তু ‘এজনক বাদ দি সকলো’ৰ অৰ্থ আংশিক হ’ব পাৰে; তেনে ক্ষেত্ৰত প্ৰসংগ অনুসৰি I বা A নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
৭. সাধাৰণ বাক্যত সংযোজক প্ৰকাশিত নাথাকিলে কি কৰিব লাগে?
উত্তৰ: সাধাৰণ বাক্যত সংযোজক প্ৰকাশিত নাথাকিলেও উদ্দেশ্য আৰু বিধেয়ৰ মাজৰ অৰ্থসম্পৰ্ক বুজি ‘হয়’ বা ‘নহয়’ যোগ কৰিব লাগে। ‘দয়া এটা মহৎ গুণ’—‘দয়া হয় এটা মহৎ গুণ’—A। ‘মানুহ অমৰ নহয়’—‘কোনো মানুহ নহয় অমৰ’—E।
৮. বিশেষিষ্ট উদ্দেশ্যযুক্ত বাক্যৰ ৰূপান্তৰত কি সাৱধানতা লাগে?
উত্তৰ: নিৰ্দিষ্ট নাম বা স্থান থকা বাক্যত ‘সকলো’ বা ‘কিছুমান’ যান্ত্ৰিকভাৱে যোগ কৰিলে অৰ্থ বিকৃত হ’ব পাৰে। ‘এভাৰেষ্ট পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ’ক ‘এভাৰেষ্ট হয় পৃথিৱীৰ সৰ্বোচ্চ শৃংগ’—A ৰূপত লিখিব লাগে। ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৰাজনীতিবিদ নহয়’—E। অৰ্থৰ গঠন আৰু গুণ অনুসৰি ৰূপ নিৰ্ণয় কৰিব লাগে।
৯. ‘অধিকাংশ’ আৰু ‘প্ৰায় সকলো’ কিয় I বচনলৈ যায়?
উত্তৰ: ‘অধিকাংশ’ আৰু ‘প্ৰায় সকলো’ শব্দে সম্পূৰ্ণ পৰিসৰ নহয়, বৃহৎ কিন্তু আংশিক পৰিসৰ বুজায়। সেয়েহে সেইবোৰ সাৰ্বিক নহয়, বিশেষ পৰিমাণৰ সূচক। সদৰ্থক বাক্যত এনে শব্দ থাকিলে I বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰা হয়; নঞৰ্থক হ’লে O।
১০. বাক্য সৰলীকৰণৰ ব্যৱহাৰিক গুৰুত্ব কি?
উত্তৰ: বাক্য সৰলীকৰণে সাধাৰণ ভাষাৰ অস্পষ্টতা আঁতৰাই উদ্দেশ্য, বিধেয়, গুণ আৰু পৰিমাণ স্পষ্ট কৰে। ইয়াৰ দ্বাৰা বিভিন্ন যুক্তিৰ গঠন তুলনা, সত্যতা পৰীক্ষা আৰু তৰ্কদোষ নিৰ্ণয় সহজ হয়। A, E, I, O ৰূপত লিখিলে বচনৰ logical form স্পষ্ট হয় আৰু পৰৱৰ্তী অনুমান অধ্যয়ন সহজ হয়।
৭. ২০২৬ পৰীক্ষাৰ বাবে ১০টা গুৰুত্বপূৰ্ণ MCQ
১. সাধাৰণ বাক্যক A, E, I, O ৰূপলৈ ৰূপান্তৰ কৰা প্ৰক্ৰিয়াক কি বোলে?
(ক) সংজ্ঞা (খ) বাক্য সৰলীকৰণ (গ) বিভাগ (ঘ) অনুমান
উত্তৰ: (খ) বাক্য সৰলীকৰণ।
২. ‘সকলো’ শব্দযুক্ত সদৰ্থক বাক্য সাধাৰণতে কোন বচন?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (ক) A।
৩. ‘কোনো মানুহ অমৰ নহয়’ কোন বচন?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (খ) E।
৪. ‘কিছুমান মানুহ জ্ঞানী’ কোন বচন?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (গ) I।
৫. ‘সকলো ছাত্ৰ মেধাবী নহয়’ কোন বচন?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (ঘ) O।
৬. ‘প্ৰায়ে’ শব্দে সাধাৰণতে কি পৰিমাণ বুজায়?
(ক) সাৰ্বিক (খ) বিশেষ (গ) শূন্য (ঘ) অনিৰ্দিষ্ট নহয়
উত্তৰ: (খ) বিশেষ।
৭. ‘সিংহই ঘাঁহ নাখায়’ৰ শুদ্ধ logical form কোনটো?
(ক) A—সকলো সিংহ ঘাঁহ খায়
(খ) E—কোনো সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা
(গ) I—কিছুমান সিংহ ঘাঁহ খায়
(ঘ) O—কিছুমান সিংহ নহয় ঘাঁহ খোৱা
উত্তৰ: (খ) E।
৮. ‘কম মানুহেই বিবেকবান’ কোন বচন?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (ঘ) O—কিছুমান মানুহ নহয় বিবেকবান।
৯. বাক্য সৰলীকৰণত কোনটো সলনি কৰিব নালাগে?
(ক) সংযোজক (খ) পৰিমাণবাচক শব্দ (গ) মূল অৰ্থ (ঘ) বাক্যৰ বাহ্যিক ৰূপ
উত্তৰ: (গ) মূল অৰ্থ।
১০. ‘শ্বেক্সপিয়েৰ ৰাজনীতিবিদ নহয়’ কোন ৰূপ?
(ক) A (খ) E (গ) I (ঘ) O
উত্তৰ: (খ) E।
৮. শেষ মুহূৰ্তৰ পুনৰাবৃত্তি
১. সাধাৰণ বাক্যক A, E, I বা O বচনলৈ ৰূপান্তৰ কৰাই বাক্য সৰলীকৰণ।
২. মূল অৰ্থ কেতিয়াও সলনি কৰিব নালাগে।
৩. ‘সকলো’, ‘প্ৰত্যেক’, ‘সমস্ত’—A-ৰ সূচক।
৪. ‘কোনো’, ‘নহয়’, ‘নাই’—E-ৰ সূচক।
৫. ‘কিছুমান’, ‘কোনো কোনো’, ‘প্ৰায়ে’—I-ৰ সূচক।
৬. ‘সকলো নহয়’, ‘কমেই’, ‘কাচিৎ’—O-ৰ সূচক হ’ব পাৰে।
৭. A—সামান্য সদৰ্থক।
৮. E—সামান্য নঞৰ্থক।
৯. I—বিশেষ সদৰ্থক।
১০. O—বিশেষ নঞৰ্থক।
১১. উদ্দেশ্য, বিধেয় আৰু সংযোজক স্পষ্ট কৰিব লাগে।
১২. সদৰ্থক বচনত ‘হয়’, নঞৰ্থক বচনত ‘নহয়’ সংযোজক ব্যৱহাৰ হয়।
১৩. ‘কেৱল’ শব্দযুক্ত বাক্যত অৰ্থ অনুসৰি সাধাৰণতে A ৰূপ ব্যৱহাৰ হয়।
১৪. প্ৰশ্নবোধক বা আদেশসূচক বাক্যৰ অন্তৰ্নিহিত অৰ্থ লিখিব লাগে।
১৫. নিৰ্দিষ্ট নাম থকা বাক্যত পৰিমাণবাচক শব্দ যান্ত্ৰিকভাৱে যোগ কৰিব নালাগে।
উপসংহাৰ
সাধাৰণ বাক্যক বচনলৈ পৰিৱৰ্তন কৰাটো তৰ্কবিজ্ঞানৰ এক ব্যৱহাৰিক আৰু গুৰুত্বপূৰ্ণ কৌশল। ইয়াৰ দ্বাৰা সাধাৰণ ভাষাৰ অস্পষ্টতা দূৰ কৰি প্ৰতিটো বাক্যৰ logical form স্পষ্ট কৰা হয়। A, E, I, O বচনৰ চিহ্ন, পৰিমাণবাচক শব্দ, নঞৰ্থক শব্দ, ‘কেৱল’, ‘প্ৰায়ে’, ‘কমেই’, ‘বাহিৰে’, ‘বাদে’ আদি শব্দৰ অৰ্থ ভালদৰে আয়ত্ত কৰিলে এই অধ্যায়ৰ ৰূপান্তৰৰ প্ৰশ্ন সহজে সমাধান কৰিব পাৰি।